Antakya (antik kent)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Abraham Ortelius'un çizimiyle Antakya.

Antakya (Grekçe: Ἀντιόχεια Antiócheia, Süryanice: ܐܢܛܝܘܟܝܐ Anṭiokia, İbranice: אנטיוכיה, antiyokhya, Gürcüce: ანტიოქია, Ermenice: Անտիոք Antiok, Latince: Antiochia ad Orontem, Arapça :انطاکیه Anṭākiya), Asi Nehri kıyısına kurulmuş bir antik kent. Kalıntıları günümüz Antakya şehrinde bulunur ve modern şehre ismini verir.

Antakya İskender'in generallerinden I. Seleukos tarafından milattan önce dördüncü yüzyılın sonunda kuruldu. Şehrin gelişmesinde coğrafi, askeri ve ekonomik konumu büyük bir etken olmuştur. Şehrin Baharat Yolu, İpek Yolu ve Kral Yolu'nun yakınlarında bulunması ekonomik olarak gelişmesini hızlandırmış ve yakın doğunun başkenti olma yolunda İskenderiye'ye rakip olmasını sağlamıştır. Şehir ayrıca Helenistik Yahudiliğin ve İkinci Tapınak Dönemi Yahudiliğinin ana merkezlerinden biridir. Antakya'nın şehirleşmesinin büyük bir bölümünü Roma İmparatorluğu topraklarının Doğu Akdeniz bölgesindeki en önemli şehirlerden biri olduğunda yaşamıştır.

Antakya, hem uzun tarihi hem de Helenistik Yahudiliğin ve Erken Hristiyanlığın ortaya çıkmasında oynadığı kilit rolü sebebi ile "Hristiyanlığın Beşiği" olarak adlandırılır.[1] Hristiyan Yeni Ahit, "Hristiyan" isminin ilk olarak Antakya'da ortaya çıktığını ileri sürer.[2]

Şehir, Suriye Tetrapolisi olarak bilinen (Antakya, Seleucia Pieria, Epemiye, Laodicea) şehirlerden birisidir.

Şehir, Augustu zamanında yarım milyon nüfusa sahip bir metropoldü ancak, Orta Çağ'da yaşanan savaşlar, sık yaşanan depremler ve Moğol istilaları ardından Antakya'dan geçmeyi bırakan ticaret yollarının değişmesi sebebi ile önemini kaybetmiştir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarihöncesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Antakya'dan önce aynı bölgede Meroe adlı bir yerleşim bulunmaktaydı. Burada Herodot'un "Pers Artemis'i" olarak adlandırdığı, Semitik tanrılardan Anat'a ait bir tapınak bulunmaktaydı. Bu tapınak Antakya'nın Doğu mahallesinde bulunuyordu.

Habib-i Neccar Dağı'nın eteklerinde Io veya Iopolis adında bir yerleşim yeri bulunmaktaydı. Bu isim kendilerini Attik İyonyalılarla bağdaştırmak isteyen Antakyalılar tarafından kullanılrdı. Io'nun küçük bir tüccar Yunan kolonisi olduğu düşünülmektedir.

Ayrıca Antakya'lı Yunan Tarihçi İoannis Malalas ova içinde Asi Nehri kenarında Bottia adında bir ilkel bir yerleşimin de olduğunu belirtmektedir.[3]

I. Seleukos Nikator tarafından kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Milattan sonra 4. yüzyılda yaşamış Antakya'lı bir hatip olan Libanios'un yazılarında[4] Büyük İskender'in Antakya mevkisinde kamp kurduğu ve Antakya'nın kuzeybatısında Zeus'a bir sunak yaptırdığını belirtmiştir. Bu olay sadece Libanios'un yazılarında geçmektedir. Muhtemelen Antakya'nın statüsüne yükseltmek amacı ile yapılmış olabileceği düşünülse de gerçek olmaması için bir sebep bulunmamaktadır.[5]

Milattan önce 323 yılında Büyük İskender'in ölümünden sonra, generalleri işgal ettikleri bölgeleri kendi aralarında paylaşmıştır. I. Seleukos Nikator Milattan önce 301 yılında, İpsos Savaşı'nın ardından Suriye topraklarının hakimiyetini kazanmış ve Suriye'nin kuzeybatısında dört "kardeş" şehir kurmaya başlamıştır. Bunlardan biri babası Antiochus'un şerefine kurduğu Antakya'dır. Suda'ya göre de şehrin adı I. Seleukos Nikotor'un oğlu I. Antiohos'tan gelmektedir.[6] I. Seleukos'un onaltı Antioch kurduğu düşünülmektedir.

I. Seleukos Antakya'nın kurulacağı yeri dini bir törenle seçmiştir. Zeus'un hayvanı olduğuna inanılan kartala bir parça kurban eti verilmiş ve kartalın bu adağı taşıdığı yere şehir kurulmuştur. Seleukos bu dini töreni saltanatının 12. yılında Kadim Makedon Takviminin Artemisos (MÖ Mayıs 300 yılı[7]) ayının 22. gününde gerçekleştirmiştir. Antakya kısa zamanda Seleucia Pieria'nın üstüne çıkarak Suriye'nin başkenti olmuştur.

Helenistik Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Orijinal Selevkos şehri, mimar Xenarius tarafından İskenderiye'nin ızgara planı taklit edilerek yapılmıştır. Libanios bu şehrin ilk binasını ve yerleşim planını şu şekilde anlatır. Kalesi Habib-i Neccar dağının üstünde bulunuyordu ve şehirin geneli dağın kuzeyinde, nehirin saçaklandığı yerde dağın yamaçlarında yerleşmışti. Şehir merkezinde iki büyük sütunlu yol kesişiyordu. Kısa bir süre sonra şehrin doğusuna Antiochus I tarafından ikinci bir mahalle kuruldu. Kendine ait surları bulunan bu mahalle, Strabon'nun tabirine göre Yunan şehirinin aksine yerel kültüre sahipti.

Asi nehrinin içinde şehirin kuzeyinde büyük bir ada bulunmaktaydı. II. Seleukos Kallinikos bu ada üzerinde 3. bir "şehir" kurmaya başladı bu şehir III. Antiohos tarafından tamamlandı. IV. Antiokhos Epiphanēs tarafından M.Ö. 175-164 yılları arasında dördüncü ve son mahalle eklendi. Bu mahallenin eklenmesi ile Antakya, Tetrapolis olarak bilinmeye başladı. Şehirin çapı Batı'dan Doğu'ya 6 Kilometre Kuzey'den Güney'e bundan biraz daha az uzunluktaydı. Bu alanın içinde bir çok büyük bahçe bulunmaktaydı.

Yeni şehir Atina'lıların yakınlarda bulunan Antigonia şehrinden getirdiği göçmenler, Makedonya'lılar ve Yahudiler (Kuruluştan itibaren tüm hakları verilmiş olan)'in karışımından oluşmaktaydı. Antakya'nın kuruluştaki özgür nüfusu 17.000 ve 25.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu sayıya köleler ve yerel göçmenler dahil değildir. Antakya'nın nüfusu geç Helenistik dönem ve erken Roma döneminde 500.000 kişiyi geçerek zirve noktasına ulaşmış ve Roma İmparatorluğu içinde Roma ve İskenderiye'den sonra en büyük üçüncü şehir olmuştur. 4. Yüzyılın ikinci yarısında Libanios'a göre nüfus 150.000 ve İoannis Hrisostomos'a göre de 200.000'dir (çocuklar ve köleler bu sayıya dahil değildir.).

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "The mixture of Roman, Greek, and Jewish elements admirably adapted Antioch for the great part it played in the early history of Christianity. The city was the cradle of the church." — "Antioch,"[1]
  2. ^ Acts of The Apostles 11:26
  3. ^ Rockwell 1911, p. 130
  4. ^ Libanius (2000). Antioch as a Centre of Hellenic Culture as Observed by Libanius
  5. ^ Glanville Downey, Ancient Antioch (Princeton, Princeton University Press, 1963).
  6. ^ At the Suda On Line project of the Stoa Consortium
  7. ^ John Malalas, Book 8, pp.199–202