Aizanoi
Grekçe: Αἰζανοί; Ezani | |||||||||||||||||||
 Aizanoi'de bulunan Zeus Tapınağı | |||||||||||||||||||
  Aizanoi Türkiye haritasındaki konumu. | |||||||||||||||||||
| Konum | Çavdarhisar, Kütahya, Türkiye | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bölge | Misya | ||||||||||||||||||
| Koordinatlar | 39°12′K 29°37′D / 39.200°K 29.617°D | ||||||||||||||||||
| Tür | Yerleşim yeri | ||||||||||||||||||
| Tarihçe | |||||||||||||||||||
| Kuruluş | İlk Tunç Çağı | ||||||||||||||||||
| Devir(ler) | Antik Çağ, Orta Çağ, Helenistik Dönem | ||||||||||||||||||
| Kültür(ler) | Roma, Bizans, Selçuklu | ||||||||||||||||||
| Sit ayrıntıları | |||||||||||||||||||
| Kazı tarihleri | 1926 - 1970 | ||||||||||||||||||
| Durum | Restore | ||||||||||||||||||
| Kamusal erişim | Açık | ||||||||||||||||||
Aizanoi 
| |||||||||||||||||||
Aizanoi (Grekçe: Αἰζανοί; Aezani), Kütahya şehir merkezine 58 kilometre uzaklıkta, Çavdarhisar ilçesinde bulunan antik kenttir. Penkalas (Kocaçay) Nehri’nin iki yakasında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.000 metre yükseklikte kurulmuştur.
Şehir, Roma döneminde önemli bir siyasi ve ekonomik merkez haline gelmiştir. Bu döneme ait günümüze ulaşan kalıntılar arasında iyi korunmuş bir Zeus Tapınağı, birleşik bir tiyatro - stadyum kompleksi ve muhtemelen Diocletianus'un çıkardığı Tavan Fiyatlar Fermanı’nın kopyasını içeren bir macellum bulunmaktadır. Geç Antik Çağ'da gerilemeye başlayan şehir, 2012’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dahil edilmiştir.[1]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Bölgedeki yerleşimin geçmişi Tunç Çağı'na kadar uzanmaktadır. Şehrin adının, Friglerin efsanevi ataları olan Arkas ve nemf Erato'nun üç oğlundan biri olan Azan'dan gelmiş olabileceği düşünülmektedir.[2][3] Helenistik dönemde şehir,Pergamon Krallığı ile Bitinya Krallığı arasında el değiştirdikten sonra, MÖ 129 yılında Pergamon Krallığı'nın Roma hakimiyetine girmesiyle birlikte Roma'nın Asya eyaletine dahil olmuştur.[4] Roma döneminde şehir, kendi parasını basmaya devam etmiştir.[5] Kentteki anıtsal yapılar, erken İmparatorluk döneminden MS 3. yüzyıla kadar olan süreçte inşa edilmiştir.
Aizanoi, Roma'nın Frigya Pakatiana eyaletinin bir parçasıydı. Erken bir dönemde Hristiyan piskoposluk merkezi haline gelmiş ve piskoposu Pisticus (veya Pistus), 325'te ilk ekümenik konsil olan Birinci İznik Konsili'ne katılmıştır.[6] Piskoposluk başlangıçta Laodikya’ya bağlıyken, Frigya Pakatiana iki eyalete bölündüğünde, yeni eyalet Frigya Pakatiana II’nin başkenti olan Hierapolis’e bağlanmıştır.[7][8] Artık aktif bir piskoposluk merkezi olmayan Aizanoi, bugün Katolik Kilisesi tarafından ünvan piskoposluğu olarak listelenmektedir.[9]
7. yüzyıldan sonra Aizanoi gerilemeye başlamıştır. Daha sonra Selçuklu döneminde tapınak tepesi, bölgede günümüzdeki yerleşim olan Çavdarhisar’a adını veren Çavdar Tatarları tarafından bir iç kaleye, yani hisara dönüştürülmüştür.[10][11][12] Aizanoi kalıntıları Avrupalı gezginler tarafından 1824 yılında fark edilmiştir. 1830'lu ve 1840'lı yıllardaki araştırma çalışmalarını, 1926'dan itibaren Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından yürütülen ve 1970'te yeniden başlatılan sistematik kazılar izledi.[10][11][12]
Antik yapılar
[değiştir | kaynağı değiştir]Zeus Tapınağı
[değiştir | kaynağı değiştir]Şehrin ana kutsal alanı olan Zeus Tapınağı, en eski yerleşim MÖ 3000’e dek uzanan bir höyüğün üzerine inşa edilmiştir. MS 92 yılında Domitianus döneminde yapımına başlanan tapınak,[13] kısa kenarında sekiz ve uzun kenarında on beş sütun bulunan pseudodipteral bir yapıdır.[14][15]
Tapınağın önemli özelliklerinden biri, Anadolu'da Roma döneminde pek yaygın olmayan bir uygulama olarak altında tonozlarla örtülü başka bir mekanın olmasıdır. Bu mekanın niteliğine dair çeşitli görüşler bulunmakla birlikte, yerel halkın eski bir geleneği olan ana tanrıça Kibele'ye (bu bölgedeki yerel ismiyle, Meter Steunene) olan bağlılık ve tapınımına da hizmet ettiği kuvvetli görüşlerden biridir. Nitekim kentin yakınında bulunan Meter Steunene kutsal alanı da buna işaret etmektedir. Bu kutsal alanda iki tanesi günümüze ulaşmış yuvarlak adak çukurları ve altında yine kutsal görülen Steunos mağarası bulunmaktadır.[16] Büyük olan çukura taurobolium denmektedir ve tanrıça Kibele'ye yapılan sunularla bağlantılıdır.[17]
Zeus tapınağının batı alınlık akroterinde Kibele büstü, doğu alınlık akroterinde ise Zeus büstü olduğuna dair yorumlar bulunmaktadır.[13] Bu görüşe göre, tapınak hem Zeus'a hem de Kibele'ye adanmış olabilir.[18]
1970 Gediz depreminde hasar görmüş ve sonrasında restore edilmiştir.[19]
Roma Köprüleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Koca Çay'ın üzerine kurulmuş dört Roma köprüsünden ikisi, Karayolları'nın onarımıyla bugün hala kullanılmaktadır. Şehrin iki kilometre güneybatısında Karabulut nekropol alanı bulunmaktadır. Koca Çay'ın kuzey yakasında bulunan mezar yapıları, şehrin Roma dönemi nüfusuyla ilgili bilgi vermektedir. Buna göre, Aizanoi'un Roma dönemindeki nüfusunun 30 bin olduğu düşünülmektedir. 2000 yılındaki sayıma göre, Çavdarhisar'ın nüfusu ise 4600'dür.
Borsa Yapısı ve Sütunlu Cadde
[değiştir | kaynağı değiştir]Aizanoi'da MS II. yüzyılın ikinci yarısında, bugün dünyanın en eski borsası olduğu söylenen, olasılıkla bir gıda pazarı (macellum) da vardı. Yuvarlak biçimli bu yapının duvarlarındaki hem Latince hem Grekçe yazıtlar burada satılan malların fiyatlarına ilişkin açıklamalar içermekteydi. Örneğin, 8 numaralı blok yazıtta, 16-40 yaşlarında bir erkek kölenin iki eşeğin ücretine, aynı şekilde üç erkek kölenin bir atın fiyatına eşdeğer olduğu belirtilmiştir. Borsa binası, 1970 yılındaki Gediz depremi sonrası üzerinde bulunan caminin yıkılması sonucu ortaya çıkmıştır. Borsa yapısının kuzeydoğusunda ise MS 400 yıllarına tarihlenen sütunlu bir cadde bulunmaktadır. Caddedeki sütunların daha önceki dönemlere ait antik yapılardan sökülerek buraya getirilmiştir. Bu caddenin VI. yüzyıla kadar varlığını koruduğu ve olasılıkla bir depremle yıkıldığı düşünülmektedir.
Tiyatro ve Stadyum
[değiştir | kaynağı değiştir]Tapınağın kuzeyinde tiyatro ile stadyum bulunur. Bunların yapımına MS II. yüzyılda başlandığı ve bunların çeşitli aralıklarla üçüncü yüzyıla kadar inşa edildiği bilinmektedir. Birbirine bitişik olarak yapılmış tiyatro ve stadyumun bugün için bilinen bir başka benzeri yoktur. Bugün, tapınaktan tiyatro ve stadyuma gitmek için kullanılan yolun üzerinde ise bir hamam yer almaktadır. Bu hamamın su ve ısıtma kanallarıyla mermer kaplamaları bulundukları yerdedir.
Nekropol
[değiştir | kaynağı değiştir]Şehrin büyük nekropolünde kapı şeklinde Frig mezar taşlarının örnekleri bulunmaktadır. Yazıtlarda ölenin veya bağışçının isimleri yer almaktadır; eşlik eden süslemeler arasında erkeklerin mezarları için boğalar, aslanlar ve kartallar, kadınların mezarları için ise yün sepetleri ve bir ayna bulunmaktadır.
Araştırma ve kazılar
[değiştir | kaynağı değiştir]İlk kazıları Alman Mimarlık tarihçisi ve arkeolog Dr Daniel Krencker başkanlığındaki ekip tarafından yapılmış. Dr Daniel Krencker çalışmalarını “Der Zeuestempel Zu Aizonai” ismiyle yayınlamıştır.
Aizanoi 2017 sezonu kazı ve araştırmaları kuzey nekropoliste, odeon/bouleterion restorasyon ön hazırlık için sondaj kazısı ve Penkalas Projesi'nde duvar temeline bakmak için sondaj çalışması olarak yürütülmüştür.[20][21]
Halen süren çalışmalar Dumlupınar Üniversitesi Arkeoloji Bölümü tarafından yürütülmektedir.[22][23]
Kuzey Nekropolis Kazısı
[değiştir | kaynağı değiştir]Aizanoi kuzey nekropolis açmalarında çalışılmış ve 6-7 adet basit toprak mezar tespit edilmiştir.[20][21]
Kültürel yapısı
[değiştir | kaynağı değiştir]Aizanoi kültürel yapısıyla sanat çevreleri tarafından ikinci Efes olarak bahsedilmektedir. Kütahya bürokrasisi son yıllarda az da olsa gelişen Aizanoi tanıtımıyla umutludur. Kentte dünyanın en iyi korunmuş Zeus tapınağı, dünyanın ilk örneklerinden Stadyum-Tiyatro kompleksi, dünyanın ilk borsa yapısı vardır. Bu borsa yapısı 1970 Gediz Depremi'nde camiin yıkılmasıyla ortaya çıkmıştır. Bunun dışında nekropoller, olimpiyat şeref tribün abidesi, 4 köprü da vardır ki bunların çok kötü şekilde restore edilmiş ikisi hala kullanılmaktadır. Bunun dışında Meter Steunne alanı ve tüneli önemli bir eserdir.[24]
Galeri
[değiştir | kaynağı değiştir]-
Aizanoi antik kenti -
Aizanoi antik kenti -
Aizanoi Zeus Tapınağı -
Dünyanın en eski borsalarından birine Aizanoi ev sahipliği yapmaktadır -
Kazı çalışmaları başlamadan önceki etkileyici hali ile antik Aizanoi Tiyatrosu, MS 2. yüzyıl -
Stadyumlu tiyatro
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Aizanoi Ancient City". UNESCO. 19 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2012.
- ^ "Aizanoi". Çavdarhisar Kaymakamlığı. 3 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ "Aizanoi Ancient City". Go Turkey. 8 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ "Aizanoi Tarihçesi". Dumlupınar Üniversitesi. 9 Haziran 2023. Erişim tarihi: 20 Nisan 2026.
- ^ "Aizanoi Ancient City". UNESCO. 19 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2012.
- ^ Michel Lequien, Oriens christianus in quatuor Patriarchatus digestus, Paris 1740, Vol. I, coll. 799-800
- ^ Heinrich Gelzer, Ungedruckte und ungenügend veröffentlichte Texte der Notitiae episcopatuum, in: Abhandlungen der philosophisch-historische classe der bayerische Akademie der Wissenschaften, 1901, p. 540, nº 321 and p. 558, nº 623.
- ^ Darrouzès Jean, Listes épiscopales du concile de Nicée (787) 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., in Revue des études byzantines, 33 (1975), p. 55.
- ^ Annuario Pontificio 2013 (Libreria Editrice Vaticana 2013 978-88-209-9070-1), p. 892
- ^ a b "Aizanoi Ancient City". UNESCO. 19 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Mayıs 2012.
- ^ a b "Aizanoi". Çavdarhisar Kaymakamlığı. 3 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ a b "Aizanoi Ancient City". Go Turkey. 8 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ a b "Zeus Tapınağı". Dumlupınar Üniversitesi. 9 Haziran 2023. Erişim tarihi: 19 Ocak 2026.
- ^ "Aizanoi". Çavdarhisar Kaymakamlığı. 3 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ "Aizanoi Ancient City". Go Turkey. 8 Nisan 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Mart 2012.
- ^ "Kybele / Meter Steunene Kutsal Alanı". Dumlupınar Üniversitesi. 10 Haziran 2023. Erişim tarihi: 19 Nisan 2026.
- ^ Bayram, Gülnur (2022). Aizanoi Thymiaterionları (Master Thesis tez). Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü. s. 5. 28 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2024.
- ^ Bozoğlu, Begüm (13 Eylül 2023). "Aizanoi Zeus Tapınağı". Arkeofili. 14 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2024.
- ^ Freely, John (1991). Classical Turkey. Penguin Books. s. 138. ISBN 9780140118537.
- ^ a b TAŞKIRAN, Murat (2018). Aizanoi 2017 Kazı Çalışmaları. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi,40.Uluslararası Kazı,Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu. ss. 581,582. 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2021.
- ^ a b ÖZER, Elif (2018). 40. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu,Aizanoi 2017 Kazı Çalışmaları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü. ss. 582,585. 6 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Ekim 2021.
- ^ "Aizanoi Örenyeri". T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 29 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Mart 2024.
- ^ University, Kutahya Dumlupınar. "DPUNews - DPU Takes Over Aizanoi Ancient City Excavations". haber.dpu.edu.tr. Erişim tarihi: 11 Şubat 2026.
- ^ Aizanoi Antik Kent. Aizanoi Makale.Tekin Gün. 26 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]
