Latince

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Latince, Hint-Avrupa dil ailesinin İtalik koluna ait ölü bir dildir. Yazımında kullanılan alfabenin kökeni ise Etrüsk alfabesi ile Yunan alfabesine dayanır.

Aslen konuşulduğu merkez yer İtalyan yarımadasında bulunan Latium bölgesidir. Roma Cumhuriyeti'nin yükselişe geçmesiyle ilk olarak italya'da daha sonra ise Roma İmparatorluğu'nun yayıldığı coğrafyada hakim bir dil olmuştur. Latince'nin standart olmayan ve Latin yerlileri tarafından konuşulan Kaba Latince ise bugün İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Fransızca, Romence, Latince gibi dillerin bulunduğu Romen dil ailesinin oluşmasını sağlamıştır. Ortaçağ ve günümüze yakın zamanlarda ise Latince Batı'da bilim ve edebiyat alanında en çok kullanılan dil olmuştur. Bugün Latince ve Antik Yunanca kelime kökleri hala teoloji, biyoloji, tıp gibi alanlarda kullanılan kelimelerde varlığını sürdürmektedir.

Latince'nin günümüze ulaşan en eski örneği, MÖ 7.yy'a tarihlenen bir toka üzerine Yunan alfabesi ile yazılmış 4 harflik bir metindir.

Bugün birçok öğrenci, akademisyen ve Katolik din adamı Latince'yi akıcı bir şekilde konuşmaktadır. Dünya çapında ilköğretimde, ortaöğretimde ve yüksek lisans seviyesi eğitim kurumlarında öğretilir.

Latince zengin zaman,şahıs ve fiil çekimleri ile son derece bükümlü bir dil özelliği göstermektedir.

Sesbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latince'de bulunan seslerin telaffuzu konusunda elimize ulaşmış herhangi bir veri bulunmamaktadır. Telaffuz konusunda edindiğimiz bilgiler ise ancak rekonstrüksiyon yöntemiyle elde edilir. Rekonstrüksiyon yönteminin yararlandığı kaynaklar ise antik yazarların telaffuzları, antik etimoloji eserleri , yazım hataları ve diğer dillerdeki Latince kökenli sözcüklerin telaffuzlarıdır.

Ünsüzler

dudaksıl dişsel damaksıl art damaksıl gırtlaksıl
plain dudaksıl
patlamalı ötümlü b d ɡ ɡʷ
ötümsüz p t k
sızıcı ötümlü z
ötümsüz f s h
genizsil m n (ŋ)
rotik r
yarı ünlü l j w

Eski ve Klasik Latince'de büyük ve küçük harfler bulunmamaktadır. Harflerin çoğu da da günümüzdeki kullanılan şekillerine benzemektedir. Latince'de çift ünsüzler uzun bir şekilde sesletilir. Ünsüzlerin sesletimleri aşağıdaki tabloda bulunmaktadır :

Latince yazı

birim

Latince

ses

İngilizce'den örneklerle telaffuzlar
c, k [k] sky (gök) sözcüğünde olduğu gibi sert ama central(merkez), social(sosyal) sözcüklerinde olduğu gibi yumuşak değil.
t [t] stay(kalmak) sözcüğünde olduğu gibi, nation(ulus) sözcüğündeki gibi değil.
s [s] say(söylemek) sözcüğünde olduğu gibi ama rise(yükselmek, artmak) ve issue(sorun, mesele) sözcüklerindeki gibi değil.
g [ɡ] good(iyi) sözcüğündeki gibi sert ama gem(mücevher) sözcüğündeki gibi yumuşak değil.
[ŋ] sing(şarkı) sözcüğünde olduğu gibi.
n [n] man(insan, insanoğlu) sözcüğündeki gibi).
[ŋ] c, x ve g seslerinden önce sing(şarkı) sözcüğünde olduğu gibi.
l [l] çift l sesinden ve i sesinden önce link(bağlantı) sözcüğünde olduğu gibi.
[ɫ] diğer tüm durumlarda, bowl(kase) sözcüğünde olduğu gibi.
qu [kʷ] quick(hızlı) sözcüğündeki qu gibi ama antique(antik) sözcüğündeki gibi değil.
u [w] Bazen bir hecenin başında veya g ve s sesinden sonra, wine(şarap) sözcüğünde olduğu gibi ama vine(asma) sözcüğündeki gibi değil
i [j] Bazen bir hecenin başında yard(bahçe)sözcüğünde olduğu gibi ama just(henüz) sözcüğünde olduğu gibi değil.
[jj] ünlü sesler arasında çift olarak sesletilir, toy yacht(oyuncak gemi) gibi.
x [ks] c+s seslerinin birleşimidir, axe(balta) sözcüğünde olduğu gibi ama example(örnek) sözcüğündeki gibi değil.

Ünlüler

ön merkez arka
dar iː ɪ ʊ uː
orta eː ɛ ɔ oː
geniş a aː

Klasik Latince'de  ⟨U⟩ sesi ünlü bir sesi karşılamak için kullanılmak istense bile ⟨V⟩ şeklinde yazılır.  ⟨Y⟩ ise alıntı Yunanca sözcüklerdeki ipsilon sesini karşılar. Fakat bu ses, bazen i bazen u şeklinde telaffuz edilir. Ayrıca bu ses yanlışlıkla benzer anlamlara sahip Yunanca sözcüklerle karıştırılarak Latince'ye özgü kelimelerde bile kullanılmıştır.

Klasik Latince'de de uzun ünlü ve kısa ünlü ayrımı vardır.  ⟨I⟩ sesi haricinde uzun ünlüler, üstlerine onların uzun bir şekilde sesletileceğini belirten ve yazıda <  ´ > şeklinde gösterilen bir işaret alırlar. Uzun İ sesi ise kalın I şeklinde yazılmıştır. Modern metinlerde ise uzun ünlüler üzerlerine yazıda uzun bir çizgi şeklinde gösterilen uzatma işareti alırlar :  ⟨ā ē ī ō ū⟩. Kısa ünlüler ise çengelsi bir şekilde gösterilen kısaltma işareti alırlar : ⟨ă ĕ ĭ ŏ ŭ⟩

Kelime sonundaki ⟨m⟩ ve herhangi bir ünlü ses, ⟨s⟩ veya ⟨f⟩ sesinden önce yer alan ⟨n⟩ sesi ve bir ünlü ses, uzun ve genizsil(nazal) bir şekilde sesletilir.

Latince ünlü seslerin sesletimleri
Latince

yazıbirim

Latince

ses

Telaffuzlar
a [a] Kısa <a> sesidir, cut(kesmek) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[aː] uzun <a> sesidir, father(baba) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
e [ɛ] Kısa <e> sesidir, pet(evcil,evcil hayvan)sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[eː] uzun <e> sesidir, they(onlar) zamirindeki e-y olarak sesletilir.
i [ɪ] kısa <i> sesidir, sit(oturmak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[iː] uzun <i> sesidir, machine(makine) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
o [ɔ] kısa <o> sesidir, sort(sıralamak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[oː] uzun <o> sesidir, holy(kutsal) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
u [ʊ] kısa <u> sesidir, put(koymak) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
[uː] uzun <u> sesidir, true(doğru) sözcüğünde olduğu gibi sesletilir.
y [ʏ] Kısa <u> veya <i> olarak sesletilir, Almanca Stück(parça) sözcüğünde olduğu gibi.
[yː] Uzun <u> veya <i> olarak sesletilir, Almanca früh(erken) sözcüğünde olduğu gibi.

Çift Ünlüler

Klasik Latince'de birkaç tane çiftünlülü ses bulunur. Bu sesler arasında en yaygını ⟨ae au⟩ sesleridir. ⟨oe⟩ sesine nadir rastlanır,  ⟨ui eu ei ou⟩ sesleri ile çok nadir karşılaşılır. En azından bu durum Latince'ye özgü kelimelerde görülür.

Eski Latince'de çok daha fazla çiftses bulunmaktadır. Fakat bu seslerin çoğu Klasik Latince'de uzun seslere dönüşmüştür. Eski Latince'deki ⟨ai⟩ ve ⟨āī⟩ Klasik Latince'de ⟨ae⟩ olmuştur. Eski Latince ⟨oi⟩ ve ⟨ou⟩ Klasik Latince'de birkaç sözcük dışında ⟨ū⟩ sesine dönüşmüştür. Bahsedilen ses değişimlerine aynı kökten gelen farklı sözcüklerde bile rastlanır.

Erken Eski Latince'deki  ⟨ei⟩ sesi ise Klasik Latince'de ⟨ī⟩ sesine evrilmiştir.

Başlangıç seslerine göre sınıflandırma
ön arka
dar ui /ui̯/
orta ei /ei̯/eu/eu̯/ oe /oe̯/ou /ou̯/
geniş ae /ae̯/au /au̯/

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latince sentetik ve bükümlü bir dildir.  ; Çekimler sık sık kelime sonunda değişir fakat özellikle fiillerde olmak üzere çok kompleks olabilir.

Latince'de belirlilik artikelleri bulunmaz. Hem belirli hem de belirsiz durumlar aynı şekilde yazılır.

Latince'de sözdizimi özne-nesne-yüklem şeklindedir. Fakat her zaman bu sözdizimi uygulanmaz. Şiirde ihimal edilebilir.

Latince'de sıfatlar isimlerden hem önce hem de sonda gelebilir. Fakat bazı sıfatlarda isimden önce gelir.

Filler

Fiillerin çekimleri fiil çekimidir, düzenli fiiller 4 ana çekime girerler.

Fiiller şahıs, çokluk, zaman, çatı(etken, edilgen) ve kip(şart, dilek vs gibi) şeklinde çekimlenir.

Latince'de altı zaman bulunur : şimdiki, hikâye birleşik, bitmişlik, geçmiş zamanın hikâyesi, gelecekte bitmişlik.

Latince'de etken ve edilgen çatı vardır.

Latince'de istek, bildirme, emir, mastar gibi kipler bulunur.

İsimler

İsimlerin(özel isimler de dahil), zamirlerin ve sıfatların çekimleri isim çekimidir ve Latince'de isimler 5 çekim dizisine girebilirler.

İsimler çokluk ve hal eki alırlar.

İsimlerin aldığı hal ekleri şunlardır : yalın, seslenme, belirtme, tamlayan, yönelme, çıkma. Ayrıca bazı isimlerde çıkma durum eki de görülür.

İsimler üç cinsiyete çekimlenebilir : eril, dişil ve nötr.

İsimler iki çokluk durumu şeklinde çekimlenebilir : tekil ve çoğul.