Valide sultan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Valide Sultan
Vâlide-i pâdişâh
Vâlide-i saâdetpenâh
Mehd-i ulyâ-yı saltanat
Nicolas de Nicolay- La grande dame turcque.jpg
Resmi ikamet İstanbul
Açılışı yapan Ayşe Hafsa Sultan
Oluşum 30 Eylül 1520
Son sahibi Rahîme Perestû Valide Sultan
Kaldırılma 1904

Valide Sultan (Osmanlıca: والده سلطان) Osmanlı'da Sedef-i Dürr-i Hilafet olarak da bilinen, Osmanlı padişahlarının saltanatları sırasında hayatta olan annelerine verilen unvandı.

İlki Kanuni Sultan Süleyman Han'ın Annesi Ayşe Hafsa Sultan[1] olmak üzere Osmanlı padişahları tahta çıktıkları zaman anneleri de Valide Sultan unvanını alarak büyük bir siyasi güce ve oldukça yüksek miktarda bir gelire sahip olurlardı. Valide Sultanlar bu geliri genellikle hastane, külliye, camii ve medrese inşa ettirmek için kullanırlar, bazen de fakirlere yiyecek dağıtmak, sünnet ettirmek, düğün yapmak gibi hayır işleri yaparlardı.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Sultan tarafından yaptırılmış Pertevniyal Valide Sultan Camii

Kanuni Sultan Süleyman Han döneminde Ayşe Hafsa Sultan'ın padişah üzerinde etkisi çok büyük olmuştur.[2] Zira kendisi ilk Valide Sultandır. Onun dışında Valide Sultanlar genellikle siyasete karışmazlardı. Ancak kadınlar saltanatı adı verilen dönemde başlatıcısı Hürrem Sultan ve diğerleri ; Nurbanu Sultan, Safiye Sultan ve özellikle Kösem Sultan devlet yönetiminde söz sahibi olmuşlardır.

Kösem Sultan oğlu IV. Murad tahta çıktığında 11 yaşında olduğu için naiplik sıfatıyla devleti bizzat yönetmiştir. Ancak IV. Mehmed'in annesi Turhan Hatice Sultan'la birlikte Valide Sultan'ların etkisi tekrar azaldı, tekrar geleneksel görevleri olan hayır işlerine döndüler.[3]

İstanbul'da Safiye Sultan tarafından yaptırılmış Yeni Cami

Osmanlı Devleti'nin son dönemlerindeki Valide Sultanlardan Bezmialem Sultan ve Pertevniyal Sultan İstanbul'daki birçok saray, cami, hastane ve okul inşaatlarına imzalarını atmışlardır. Osmanlı Devleti'nin en son Valide Sultanı II. Abdülhamid'in manevi annesi Piristû Kadın Efendidir. Padişahın öz annesi olmamasına rağmen padişah tarafından Valide Sultanlık unvanına getirilmiş, 1904 yılındaki ölümüne kadar bu görevde kalmıştır. II. Abdülhamit'ten sonraki padişahlar tahta çıktıklarında anneleri ölmüş olduklarından 1904 yılında Valide Sultanlık kurumu sona ermiştir.

Saltanat Naibeliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kimi zaman padişahlar küçük yaşta tahta geçtiklerinden anneleri onların adına hükümler vererek ya da oğulları ile istişare ederek kararlarında etkili olurlardı. Buna ilk örnek olarak Handan Valide Sultan verilebilir.[4] Çünkü Leslie Pierce'a göre oğlu adına bizzat devleti yönetmiştir.[5] Ardından gelen Halime Valide Sultan oğlunun akli dengesi yerinde olmadığından da naibe olarak devlet yönetiminde söz sahibi olmuştur.

Ancak bu kısa süreli dönemlere karşın Kösem Valide Sultan 10 seneyi aşkın zaman naibelik yapmıştır.[6] Daha sonra kendisinden kurtulduktan sonra gelini Tarhan Valide Sultan da devleti yönetmiş ve onunla da naibelik kurumu son bulmuştur.

Büyük Valide Sultan[değiştir | kaynağı değiştir]

Vâlide-i Kebīre ya da Büyük Valide Sultan, oğlu vefat ya da tahtan indirilme sebebi ile yeni tahta geçen padişahın döneminde de Valide Sultan makamını taşıyan kişinin unvanıdır. Handan Sultan'ın oğlu I. Ahmed, tahta çıkar çıkmaz Safiye Sultan'ı Eski Saray'a göndermişti.[7] Çünkü Safiye Sultan oğlu öldüğü için Valide Sultanlık makamını kaybetmişti.

Bu bir emsal teşkil etmiş olacak ki; IV. Mehmet döneminde Kösem Sultan 25 yıl boyunca çok etkin bir rol oynadığı için devlette söz sahibi kişiler Turhan Sultan'ı istemediler ve yeni bir makam arayışı içine girdiler.

Bütün bu hadiselerin sonunda Vâlide-i Kebīr yani Büyük Valide Sultan makamı ile Kösem Sultan iktidarı yeniden ele geçirdi.Turhan Sultan ise 'Vâlide-i Sagīr' (küçük valide) adı ile anılmaya başlandı.[8]

Valide sultanlar listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayşe Hafsa (A’işa Hâfize) Vâlide Sultân I. Süleyman I. Selim (?) Trabzon / Lehistan Krallığı / Türk - Tatar - Kırım Hanlığı 1520-1534
Afife Nûrbânu Vâlide Sultân III. Murat II. Selim (?)[9][10]] Páros, Kiklad Adaları(?) 1574-1583
Sâfiye Vâlide Sultân III. Mehmed III. Murat (?)[11] (?)[12] 1595-1603
Handan Vâlide Sultân I. Ahmet III. Mehmed (?)[13] (?)[13] 1603-1605
Fûl-Dâne Vâlide Sultân I. Mustafa III. Mehmed (?)[14] Abaza(?)[15] 1617-1618
1622-1623
Mâh-Firûze Hatice Vâlide Sultân II. Osman I. Ahmet (?)[16] Rum(?) 1618-1620
Meh-Peyker Kösem Vâlide Sultân IV. Murat
I. İbrahim
I. Ahmet (?)[17] Bosnalı veya Yunan 1623-1648
Turhan Hatice Vâlide Sultân IV. Mehmet I. İbrahim (?)[18] Ukraynalı[19] veya Çerkes[18] 1648-1682
Saliha Dil-Âşûb Vâlide Sultân II. Süleyman I. İbrahim (?)[20] (?)[20] 1687-1689
Emetullah Rabia Gülnuş Sultan II. Mustafa
III. Ahmet
IV. Mehmet (?)[21] Resmo(?) - Girit, Venedik Cumhuriyeti 1695-1715
Salihâ Sebkati Vâlide Sultân I. Mahmut II. Mustafa (?)[22] (?)[23] 1730-1739
Şâh-Süvar Vâlide Sultân III. Osman II. Mustafa (?)[24] (?)[25] 1754-1756
Emine Mihr-î-Şâh İkinci Kadın Efendi III. Mustafa III. Ahmet (?)[26] (?)[27] 1757-1762[28]
Mihr-î-Şah Vâlide Sultân III. Selim III. Mustafa (?)[29] Gürcü[30] 1789-1805
Ayşe Seniyeperver (Sina-Pervar) Vâlide Sultân IV. Mustafa I. Abdülhamit (?)[31] [32] 1807-1808
Nakş-î-Dil Haseki Vâlide Sultân II. Mahmut I. Abdülhamit (?)[33] (?)[34] 1808-1817
Bezm-î-Alem Vâlide Sultân Abdülmecit II. Mahmut (?)[35] Gürcü(?)[36] 1839-1853
Pertav-Nihâl (Pertevniyal) Vâlide Sultân Abdülaziz II. Mahmut (?) Çerkes(?)[37] 1853-1876
Şevk-Efzâ Vâlide Sultân V. Murat Abdülmecid (?)[38] Çerkes[39] 1876-1876
Rahîme Piristû Vâlide Sultân II. Abdülhamid (üvey oğlu) Abdülmecid Râhime Osmanlı Çerkes -Ubuhlar Kabilesi 1876-1904

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Peirce, Leslie P. (1993). The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. New York: Oxford University Press US. ISBN 9780195086775
  2. ^ AKYILDIZ Ali, TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 42, VALİDE SULTAN maddesi, sayfa: 496,
  3. ^ Gelişim Hachette Ansiklopedisi 9.Cilt sf.3097
  4. ^ Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Universitesi Ph.D. doktora tezi, Say:126 
  5. ^ Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, The İmperial Harem Instution, Oxford University Press, Sayfa: 127
  6. ^ Türkiye Diyanet Vakfı, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 26, Basım Yılı 2002, Sayfa: 274, 275
  7. ^ Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Üniversitesi Ph.D. doktora tezi, Say.:126 
  8. ^ Turhan Hatice Sultan
  9. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 33, Sayfa: 250
  10. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı 2011, Sayfa: 193
  11. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 35; sayfa: 472
  12. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, Sayfa: 204
  13. ^ a b Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, Sayfa: 219
  14. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, Sayfa: 237
  15. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Sultanları, 12. baskı, s. 232
  16. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, Sayfa: 223
  17. ^ TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 26, sayfa: 273
  18. ^ a b Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 245
  19. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 41, s. 423
  20. ^ a b Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları. s. 253
  21. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 266
  22. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 286
  23. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 286
  24. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 288
  25. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 288
  26. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 302-303
  27. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 302-303
  28. ^ Sakaoğlu, Necdet (2008). Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler. Oğlak Yayıncılık. ss. 303. ISBN 978-9-753-29623-6. https://books.google.com.tr/books?redir_esc=y&hl=tr&id=6WUMAQAAMAAJ&dq=havatin+hatun&focus=searchwithinvolume&q=III%3A+Mustafa%27n%C4%B1n+annesi. 
  29. ^ https://tr.wikipedia.org/wiki/Mihri%C5%9Fah_Valide_Sultan
  30. ^ İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Enver Ziya Karal, Osmanlı tarihi: cilt. Karal, E.Z. Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri, 1789-1856 (1957), Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961, pp. 13, 16.
  31. ^ Sakaoğlu, Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 354
  32. ^ Sakaoğlu, Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 354
  33. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 32, sayfa: 343
  34. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 356
  35. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 383
  36. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 6, sayfa: 108
  37. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 34, sayfa: 239
  38. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 421
  39. ^ Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 421