Gürcüler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Gürcü sayfasından yönlendirildi)
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Gürcüler
ქართველები
Kartvelebi
Georgian mans.jpg
İmeretili Gürcüler, Aleksandre Roinaşvili.
Önemli nüfusa sahip bölgeler
 Gürcistan 3.223.600[1]
 Rusya 157.803-900.000[2][3]
 Avrupa Birliği 250.000
 ABD 100.000[4]
 İran 72.000[5]
 Türkiye 91.500-1.500.000[6][7]
 Ukrayna 34.199[8]
 Yunanistan 23.159-300.000[9][10]
 Brezilya 20.750
 Japonya 14.000
 İtalya 12.670
 Kazakistan 4.990[11]
 Birleşik Krallık 12.000[12]
 Azerbaycan 9.900[13]
 Singapur 3.500
 Fransa 2.500
 Kanada 2.200[14]
 Beyaz Rusya 2.400[15]
 Letonya 1.172[16]
 Arjantin 1.050
 Meksika 1.000
 Ermenistan 974[17]
 Avustralya ~500[18]
Diller
Gürcüce
Din
Gürcü Ortodoks ve Elçisel Kilise
Gürcü Katolik, İslam (İran, Türkiye ve Acara'nın köylerinde)

Gürcüler (Gürcüceქართველები Kartvelebi), günümüzde büyük bölümü Gürcistan’da yaşamakta olan Kafkasya halkı. Gürcüler ayrıca Azerbaycan, İran, Rusya, Türkiye, ABD ve Avrupa’nın bazı ülkelerine de dağılmıştır. Tarihsel antropoloji açısından Gürcüler; Svanlar, Lazlar ve Megreller ile aynı kökenden gelen bir Kartveli halkı olarak kabul edilir. Halkın büyük çoğunluğu bir Güney Kafkas dili olan Gürcüce konuşmaktadır.

Adın kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Adı, Gürcü ulusunun atası sayılan Kartlos ile bağlantılıdır. Gürcistan’ın doğu kesinin tarihsel adı olan "Kartli"nin de Kartlos adından geldiği kabul edilir. Gürcüler, değişik dillerde birbirinden farklı adlarla anılırlar. Türkçedeki Gürcü adı ise, İranlıların Gürcüleri verdiği ad olan Kurc veya Gurc adından gelir. Osmanlı döneminde kullanılan Gürci adı da buradan gelir. İngilizcede Georgians, Almancadaki Georgier, Fransızcadaki Géorgiens gibi adların da Gürcülerin Farsça adından geldiği sanılır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Erken Kartveli devletleri[a]

Bizans ve İran arasındaki çekişmenin sahne olduğu Gürcistan toprakları, 7. yüzyılda Müslüman Araplarla da tanıştı. Araplar 654’te Tiflis emirliğini kurdular ve yaklaşık beş yüz yıl Tiflis ve yöresine egemen oldular. 11. yüzyılda Gürcü ulusal bağımsızlık hareketi gelişti ve bu hareket Kraliçe Tamar döneminde (1184-1213) zirvesine ulaştı. Bu dönemde Gürcüler, kuzeyde Çerkesya’dan güneyde bugünkü Azerbaycan’a, batıda Erzurum’dan doğuda Gence’ye uzanan küçük bir Kafkas imparatorluğu kurdular. Altın Çağ olarak adlandırılan bu dönemde Gürcüler, mimari, edebiyat, ekonomi açısından büyük gelişme gösterdiler. Şota Rustaveli'nin ünlü destanı Kaplan Postlu Kahraman'ı (Vephistkaosani) bu dönemde yazdı. 1220’lerdeki Moğol istilası Gürcülerin siyasal birliğini ortadan kaldırdı ve Gürcülerin yaşadığı topraklar yeniden küçük devletlere bölündü.Gürcüler ise küçük prensliklere ayrıldılar.15. yüzyıldan itibaren batıdan Osmanlılar, doğudan İranlılar Gürcüler üzerinde ağır baskılar kurdular.1578 Yılında Lazistan'ın başkenti Batum da Osmanlı'ın Trabzon Eyaleti'ne bağlandı.

İran şahı I. Abbas, Doğu Gürcistan’daki direnişi kırmak için Kartli bölgesinin nüfusunun büyük bölümünü İran’a sürdü. Bugün Fereydan Gürcüleri olarak adlandırılan İran’daki Müslüman Gürcüler, bu sürgün Gürcülerin torunlarıdır. Osmanlılar da Tao-Klarceti ve Samtshe-Cavaheti gibi Tamar dönemindeki birleşik Gürcistan’ın güneybatı bölgelerini topraklarına kattı.

Gürcüler, 1801’de doğudan başlayarak Gürcistan’a ilhak eden Çarlık Rusya’sının egemenliğine girdiler. 1828-1829 ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra, Gürcistan’ın güneybatı kesimi de Rusya’nın eline geçti. Bu ikinci savaşın ardından Müslüman Gürcülerin büyük kesimi, Muhaciroba (Muhacirlik) olarak adlandırılan göçle Türkiye’nin değişik bölgelerine gelip yerleştiler. Ama küçük bir bölümü Acara bölgesinde yerlerinde kaldı.

Gürcüler, 1918 yılında bağımsız Demokratik Gürcistan’ı kurdular, ama bu cumhuriyet uzun ömürlü olamadı. Gürcistan 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra yeniden bağımsızlığına kavuştu.

Gürcistan bağımsızlığına kavuştuktan sonra 1992-93 yıllarında Abhaz milisler ile savaşmıştır. Rusya destekli Abhazlar de-facto bir devlet kurmuşlardır. Bölgede, 1998 ve 2001'de kısa süreli çatışmalar meydana gelmiştir. 2008 Osetya Savaşı'nda da Kodori Vadisi'nde Abhaz milisler ve Rus Ordusu ile çatışmalar yaşanmıştır. Günümüzde Abhazya'yı Rusya, Nikaragua, Venezuela ve Nauru dışında tanıyan bir devlet yoktur.

Güney Osetya ile 1991-92 yıllarında çatışmalar yaşanmıştır. Savaş sonunda Rus-Gürcü-Oset güçleri ortak olarak bölgeye konuşlandırılmış ve 2004 yılına kadar bölgede çatışma yaşanmamıştır. 2004 yılı itibarı ile artan gerilimler, 2008'de savaşa dönüşmüş ve 2008 yılında Rusya ile Güney Osetya kaynaklı çıkan savaş sonucunda Güney Osetya bağımsızlığını ilan etmiştir. Günümüzde Güney Osetya'yı Rusya, Nikaragua, Venezuela ve Nauru dışında tanıyan bir devlet yoktur.

Acaristan özerk bölgesi sorunu ise Gürcistan ile önemli bir soruna yol açmadan çözülmüştür. Acaristan'da yaşayan halk etnik olarak Gürcü olsa da, Abhazya ve Güney Osetya'da Gürcüler azınlıktadır. Abhazya ve Güney Osetya'dan binlerce Gürcü evlerini terk etmek zorunda bırakılmıştır.

Genetik[değiştir | kaynağı değiştir]

Battaglio, Fornarino, al-Zahery ve diğer bilim insanlarının yaptığı insan genetiği üzerine çalışmaların (2009) gösterdiği bilgilere göre Gürcüler herhangi bir ülkede kayıtlara geçen en yüksek oranda Haplogrup G (30.3%) taşımaktadırlar. Gürcü Y-DNA’sı ayrıca Haplogrup J2 (31.8%), Haplogrup R1a (10.6%) ve Haplogrup R1b (9.1%)’ ye mensuptur.[19]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcülerin konuştuğu dil Gürcüce, günümüzde Gürcistan’ın standart dilidir. Gürcü alfabesi olarak bilinen ayrı bir yazı sistemiyle yazılır. Bu alfabede 33 fonem vardır. Gürcüce, temel olarak Doğu Gürcüce’si üzerinde gelişmiş, süreç içinde edebiyat ve devlet dili olmuştur. Bu standart dile dayanan Gürcü edebiyatı, yaklaşık 1.500 yıllık bir geleneğe sahiptir.

Gürcistan, tarihi boyunca farklı feodal siyasi yapıların varlığını sürdürdüğü bir ülkeydi. Birkaç yüzyılın birleşik bir devlet yapısı olmasına karşın, bu zaman dilimini dışında ülke topraklarında birden fazla krallık ve prenslik bulunuyordu. Ayrı siyasi yapıların da korunduğu bu bölgelere bağlı olarak Gürcüce’nin farklı diyalektleri konuşuluyordu. Günümüzde bu diyalektlere konuşma dilinde rastlanır, ancak bu diyalektler ayrı bir yazı dili olarak kullanılmamıştır.

III. Bagrat tarafından inşa edilmiş Bagrati Katedrali

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Hristiyanlık 6. yüzyılda İberya Krallığı'da resmi din olmuştur.[20] Gürcüler günümüzde de büyük çoğunlukla Hristiyanlığın Ortodoks mezhebine mensuptur. 2002 yılı nüfus sayımına göre halkın %82'si Doğu Ortodoksu olmaktadır.[21] Gürcü Ortodoks Kilisesi ülkede önemli bir konuma sahiptir ve halkın %95'i kiliseye ve icraatlarına olumlu yönden bakmaktadır.[22] Buna karşılık halkın sadece %15 ila %20'si düzenli olarak dini kilise etkinliklerine katılmaktadır.[22] Acara Özerk Cumhuriyeti ile Türkiye ve İran'da yaşayan bazı Gürcüler ise İslam'ı benimsemiştir. Aynı zamanda küçük bir Gürcü Yahudi topluluğu da bulunmaktadır.

Tarih boyunca, özellikle Hristiyanlık öncesi devirlerde, Gürcü halkı arasında Zerdüştçülük, Gürcü mitolojisi ve Mitraizm gibi diğer dinler de yaygın olmuştur.[23]

Mutfak[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüler Supra'da ziyafet vermekte ve Tamada bir konuşma yapmakta, Niko Pirosmani.

Gürcü mutfağı Gürcistan'a özgüdür, ancak aynı zamanda diğer Avrupa mutfaklarından ve komşu Batı Asya mutfaklarından bazı etkiler taşımaktadır. Megrel, Kaheti, İmereti yemekleri gibi her bir tarihi Gürcistan bölgesi kendine özgü farklı yemek kültürlerine sahiptir. Çeşitli et yemeklerine ek olarak Gürcü mutfağı vejeteryan yemeklerinin bir çok çeşitini sunar.

Yemek ve içkinin Gürcü kültüründeki önemi en iyi şekilde bir Kafkasya ziyafeti, yada bir çok çeşit yemeğin hazırlandığı ve buna eşlik eden büyük miktarda şarabın sunulduğu Supra'da görülebilir, ziyafet saatler boyunca sürebilmektedir. Gürcü ziyafetinde tamada çok önemlidir ve bu geleneksel vazife çok saygı duyulan bir roldür.

Eski Sovyet ülkelerinde özellikle Rusya olmak üzere diğer Sovyet ülkelerine Gürcü göçleri sebebiyle bu ülkelerde Gürcü yemekleri çok popülerdir. Rusya'nın bütün büyük şehirlerinde menülerinde Gürcü yemekleri sunan bir çok Gürcü ve Rus restoranları bulunmaktadır.[24]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcistan’ın nüfusu 4.497.600’dür (2012.[25] Gürcistan’ın 2002 yılı nüfus sayımına göre toplam nüfusun %83'ü Gürcüler, %6,5'i Azeriler, %5,7'si Ermeniler, %1,5'i Ruslar, %0,9'u Osetler, %0,4'i Ezidiler, %0,3'ü Rumlar, %0,2'si Çeçenler, %0,2'u Ukraynalılar ve %0,1'i Abhazlardan oluşuyordu.[26]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • ^ Literatürde bazen "Kolhis Krallığı" olarak geçse de, Kolhis'de yapısal açıdan kurumsallaşmış bir monarşi bulunmuyordu.
  • Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

    1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 8 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Nisan 2020. 
    2. ^ (Rusça) Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года 25 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
    3. ^ ქართულ დიასპორათა განსახლება რუსეთის ფედერაციაში State Ministry on Diaspora Issues of Georgia
    4. ^ ქართული დიასპორა ამერიკის შეერთებულ შტატებში State Ministry on Diaspora Issues of Georgia
    5. ^ "Ethnic Groups of Israel". 24 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    6. ^ Ethnologue: Georgian
    7. ^ "Ethnic groups in Turkey: Georgians". 6 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    8. ^ "Ukrainian Census 2001". 6 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    9. ^ "2001 Greek census" (PDF). 14 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    10. ^ საბერძნეთის ქართული დიასპორა State Ministry on Diaspora Issues of Georgia
    11. ^ "Kazakhstan Census 2009". 1 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    12. ^ ქართული დიასპორა დიდ ბრიტანეთში State Ministry on Diaspora Issues of Georgia
    13. ^ "Azerbaijan Census 2009". 3 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    14. ^ "Statistics Canada: Georgian". 18 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    15. ^ (Rusça) Белстат. Предварительные итоги переписи населения Беларуси 2009 г. 17 Eylül 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
    16. ^ (Letonca) Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības 30 Ağustos 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
    17. ^ "2011 Armenian Census" (PDF). 10 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 11 Ağustos 2013. 
    18. ^ 2006 Census Tables: Australia (Georgian)
    19. ^ Battaglia V, Fornarino S, Al-Zahery N, ve diğerleri. (Haziran 2009). "Y-chromosomal evidence of the cultural diffusion of agriculture in southeast Europe". European Journal of Human Genetics. 17 (6): 820–30. doi:10.1038/ejhg.2008.249. PMC 2947100 $2. PMID 19107149. 
    20. ^ Rapp, Stephen H., Jr (2007). "7 – Georgian Christianity". The Blackwell Companion to Eastern Christianity. John Wiley & Sons. s. 138. ISBN 978-1-4443-3361-9. 12 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2012. 
    21. ^ "2002 census results – p. 132" (PDF). 30 Ağustos 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 7 Ocak 2020. 
    22. ^ a b "Georgia's mighty Orthodox Church". BBC News. 2 Temmuz 2013. 
    23. ^ "GEORGIA iii. Iranian elements in Georgian art and archeology". 11 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ocak 2015. 
    24. ^ Mack, Glenn R.; Surina, Asele (2005). Food Culture in Russia And Central Asia. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-32773-4. 
    25. ^ ""Georgia's Population 4.497 million - Geostat"". Civil.ge. 29 Kasım 2013. 
    26. ^ "" ეთნოსები საქართველოში" (Gürcistan'da etnik gruplar)" (PDF). nplg.gov.ge. 2008. 28 Ocak 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Kasım 2013.