Handan Sultan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Handan Valide Sultan
خندان سلطان
Handan Sultan Türbesi
Tomb of Sultan Mehmed III - 11.JPG
Handan Valide Sultan'ın sandukası kocası III. Mehmed'in Ayasofya Camii'ndeki Türbesindedir.
Valide Sultan
Hüküm süresi 21 Aralık 1603 – 12 Kasım 1605
Önce gelen Safiye Sultan
Sonra gelen Halime Sultan
Kadınlar saltanatı
Hüküm süresi 21 Aralık 1603 – 12 Kasım 1605
Önce gelen Safiye Sultan
Sonra gelen Kösem Sultan
Eş(leri) III. Mehmed
Çocukları I. Ahmed, Ayşe Esra Sultan
Tam ismi
Devletlu İsmetlu Handan Valide Sultan Aliyyetü'ş-Şân Hazretleri
Hanedan Osmanlı Hanedanı
Doğum 1574
Bosna
Ölüm 12 Kasım 1605 (31 yaşında)
İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Dini Doğumunda Hristiyan daha sonra İslam
Meslek Valide Sultan


Handan Sultan (d. 1574- ö. 12 Kasım 1605) Osmanlı padişahı Sultan III. Mehmet'in eşlerinden ve padişah Sultan I. Ahmet'in annesi, Valide Sultan'dır.[1][2][3][4]

Kocası III. Mehmed'in Türbesinde yer alan Handan Sultan'ın adı yazılı olan kitabe.

Kimliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Handan Sultan'ın oğlu I. Ahmed tarafından yaptırılan Sultan Ahmet Camii iç görünümü.

Handan Sultan'ın doğum yılı ve milliyeti hakkında kesin bir bilgi yoktur. Rum asıllı olduğu ve adının Helen olduğu tarihî verilere dayanmayan iddialardır.[2] 1603 yılında oğlu I. Ahmet 13 yaşında tahta çıkarılınca Valide Sultan oldu. İki yıl boyunca oğlu adına bizzat Osmanlı Devleti'ni yönetti. Kendisine ''Devletlu İsmetlu Handan Valide Sultan Aliyyetü'ş-Şân Hazretleri'' olarak hitap edilirdi. Ölüm yılı tartışmalı olsa da son yapılan çalışmalar ile vakfiye belgeleri, Venedik doçe raporları incelendiğinde 1605 yılının sonlarında öldüğü belirlenmiştir.[5]

Hareme Girişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Handan Sultan, son incelenen Balyos Raporları'na göre Boşnak asıllı ve Cerrah Mehmed Paşa'nın cariyelerinden olan bir kızdı.[6] Güzelliğinden dolayı o dönemde Manisa sancak beyi olan III. Mehmed'e hediye edilmiştir.Yani kısaca Handan Sultan 1583 yılının ikinci yarısında hareme girmiştir.[7] Hareme adım atmasından sonra Safiye Sultan'ın ilk gelini Halime Sultan'ın anlaşmazlıkları sonucu III. Mehmed'e bizzat Safiye Sultan tarafından sunulduğu anlaşılmaktadır. 1589 yılı civarında III. Mehmed'in 1589'da evlendiği Üçüncü eşidir.[8] Daha sonra kendisine ''güleç'' ya da ''neşeli'' manasına gelen ''Handan'' ismi verilmiştir. Temiz ahlakı ile kendini herkese sevdiren Handan Sultan yaşadığı müddet boyunca oğlu Şehzade Ahmed'in terbiyesi ile ilgilendi.[9]

Haseki Sultanlık Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

18 Nisan 1590 yılında oğlu I. Ahmed'i dünyaya getiren Handan Sultan baş haseki olmaması sebebiyle şanssız bir konumdaydı. Fakat tahtta gözü olduğu inancıyla Şehzade Mahmud aleyhinde yapılan pek çok faaliyet vardı. Şehzade Mahmud'un rakibi olabilecek tek erkek evlat da Şehzade Ahmed olduğundan annesi Handan Sultan ile babaanne Safiye Sultan'ın iş birliği yaptığı oldukça açıktır.[10]

Veliaht konumuna geçen Şehzade Ahmed oldukça sevildi ve aynı gün Safiye Sultan bir kayık ile denizden geçerek zaferini kutladı.[11] Aslında bunun aynısının oğlunun başına gelebileceğini sezen Handan Sultan III. Mehmed'in ani ölümüne kadar oğlunu korudu.

Valide Sultanlık Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çocuk yaşta padişah olan I. Ahmed'in saltanatının ilk iki yılında en etkili kişi Sultan Ahmed'in annesi Valide Handan Sultan'dır. 1605 yılındaki vefatına kadar hanedan içinde ve bilindiği üzere siyaset alanında üst düzey kişilerle bağlantılı olan ve önemli bir kişilik olarak tarihe geçti.[12] Leslie Pierce'e göre Handan Sultan, oğlu adına bizzat devleti yönetiyordu.[13]

Handan Sultan'ın oğlu tahta geçtiğinde Safiye Sultan hâlâ hayattaydı. Bu yüzden Sultan Ahmed'in sünneti ile birlikte ilk işlerin arasında Safiye Sultan'ın Eski Saray'a gönderilmesi de vardı.[14] Safiye Sultan 9 Ocak 1604'te büyük bir alay refakatinde Eski Saray'a gönderildi.[15] Böylece Safiye Sultan'a yakın isimler de haremden uzaklaştırılmış oldu.

Kasım 1604 tarihine gelindiğinde ise Safiye Sultan'ın Eski Saray'a gitmeden önce kaldığı ve Handan Sultan'ın yerleştiği Valide Sultan dairesinin eski kapı ağası ve kapı kethudası boğduruldu ve mevcut paraları devlete müsadere ettirildi.[16] I. Ahmed sancağa çıkmadan tahta geçtiği ve Safiye Sultan da tüm alayıyla beraber gönderildiğinden saray neredeyse bomboş kalmıştı.[17]

Ağabeyi Şehzade Mahmud'un ölümünden dolayı derinden yaralanan Sultan Ahmed'i teselli etmek de Handan Sultan'a düştü. Birçok cariye getirterek Sultan Ahmed'in oğlunun olmasını isteyen Handan Sultan, Şehzade Mustafa'yı da herhangi bir duruma karşın yanından ayırmıyordu.[18] Sünnetinden birkaç hafta sonra iyileşen I. Ahmed dışarıda gezip av partilerine katılmayı severdi. Fakat bu alışkanlığı onu ölümden döndüren bir kızamık hastalığı geçirmesine neden oldu. Aynı hastalığa kardeşi Şehzade Mustafa da tutulunca kardeşinin öldürülmesi fikri de ertelendi. Bu tehlikeli durum tamamen atlatıldığı Nisan ayı sıralarda Şehzade Osman'ın ana rahmine düştüğü haberi de sarayı şenlendirdi.[19]

Handan Sultan, Valide Sultan'lığı boyunca Şehzade Mustafa'nın hayatını korumaya çalıştı.[20] Vefatından sonra şehzadenin öldürülme fikri yeniden canlandıysa da Kösem Sultan'ın hareme girişiyle, çocuk yaştaki padişah I. Ahmed tamamen bu fikirden vazgeçirildi. Tabii ki bu sebeplerin arasında Şehzade Mustafa'nın akıl sağlığının yerinde olmaması da çok önemli bir unsurdu.[21]

Devlet Yönetimine Olan Etkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Handan Sultan oluşturduğu bir yönetici kademe ilk yıllarda etkili bir siyaset yürüttü. Bu ekipte olan kişilerden birisi de harem ağalarından kuvvetli biri olan El-Hac Mustafa Ağa'ydı.[22][23][24] Padişahı tesiri altına alan devlet adamlarıyla gerektiğince devleti idare etmeye çalışıyorlardı.

Handan Sultan'ın kendisi direkt olarak siyasete karışmayı seven biri değildi ve geri planda durup hayır işleri ile iyilik yapmayı seven bir Valide Sultan'dı.[20] Bunda Safiye Sultan'ın çok fazla yükseldikten sonra yaşadığı sert düşüşün ve Handan Sultan'ın iktidar hırsından çok hayır işlerine yönelmesinin birer sebep olabileceği açıktır.

I. Ahmed tahta çıktıktan sonraki ilk problem cülus bahşişi idi. Fakat bu da Mısır'dan gelen Malkoç Yavuz Ali Paşa sayesinde bu durum da aşıldı.[25] Böylece yönetim ittifakına bir kişi daha katılmış ve iktidar kanadı giderek güçlenmiştir. Bunun yanında da Sokolluzade Lala Mehmed Paşa'nın sadrazam olmasının en büyük sebebi Handan Sultan'ın oğluna olan telkinleridir.[26]

Bunlara ek olarak doçe raporlarının bir kısmında padişaha ve emrinde yer alan birçok paşaya olan ulaşımın da Handan Sultan aracılığıyla gerçekleştiği bilinmektedir.[27] Bu da Handan Sultan'ın güçlü bir Valide Sultan olduğunu gösterir niteliktedir. Bu da kendisine yıllardır tarihçiler tarafından biçilen zayıf bir karakter yerine, I. Ahmed'in erken döneminde kritik ve güçlü bir siyasi rol oynadığını gösterir.[28] Valide Sultan öldükten sonra da El-Hac Mustafa Ağa padişahın kararları üzerinde etkili olmaya devam etti.

Bunun dışında hünkarın emrinde bulunan Derviş Ağa da, Handan Valide Sultan'ın vefatından sonra oldukça güç kazandı.[22]

Veziriazam oluşunun ardından boşlukta kalan Derviş Paşa da ilk hengamede kurban olmuştur.[29] Handan Sultan'ın çok geçen bilgiye göre 1605 yılının sonlarında genç yaşta ölümüne kadar devlet yönetiminde fazlasıyla etkili olan kişilerin yönetim kademesine gelmesinde telkinlerde bulunabilmesi oldukça mümkündür.[26][30]

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Handan Sultan oğlunun saltanatı sırasında fazla yaşamadı. İki yıl sonra Osmanlı kaynaklarında hicri takvime göre 1 Recep 1014, hesaplama yapıldığında miladi takvime göre 12 Kasım 1605 yılında intihar ederek genç yaşta öldü.[31]

Ölümünden Sonra[değiştir | kaynağı değiştir]

Valide Sultan'ın cenazesi Ayasofya Camii'nde tüm devlet erkanının katılımıyla kılınan namazının ardından III. Mehmed'in türbesine defnedildi.[32] Handan Sultan'ın ölümü I. Ahmed'i çok etkiledi. Sultan Ahmed Han validesinin vefatından sarayda duramaz hale geldi ve yedi gün sonra oldukça soğuk bir zamanda fırtınaya rağmen üç parça kadırga ile Bursa'ya gitti.[33] Sadrazam kaymakamı olarak Derviş Paşa, İstanbul'da bırakıldı.

Vefatından sonra salalar verildi ve halka sadakalar dağıtıldı.[32]

Ahmed Han annesinin ölümüne fazlasıyla üzüldü. Günlerce gözyaşı döken padişah, validesinin ölümünden sonra daha şiddetli bir hükümdar oldu.[34] Kuyucu Murat Paşa'nın sert politikalarına destek vermesinden de bu durum rahatça anlaşılabilir.

Vakfiyesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Handan Sultan'ın Menemen ve Kilizman (Kilis) mevkiilerinde vakfiyesi olduğu bilinmektedir. Kendisinin vefatını takip eden 1606-1607 yılları arasında vakfiye gelirlerinin fazla kısmı da aktarılmaya devam edilmiştir.[4]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Popüler kültürdeki yeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Vefatının 410. yılına denk gelen ve 12 kasım 2015'de yayınlanmaya başlayan Muhteşem Yüzyıl Kösem adlı Türk dizisinde kendisini Tülin Özen canlandırmıştır.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Öztuna, Yilmaz (2005) , Devletler ve Hanedanlar, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Sayfa: 176
  2. ^ a b Necdet Sakaoğlu, (2008) Bu Mülkün Kadın Sultanları(Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kadınefendiler, Sultanefendiler)', Oğlak Yayıncılık , ISBN 9789753297172 Sayfa:219
  3. ^ Peirce, Leslie P. (Tr. çev. Ayşe Berktay) (1996) Harem-i Hümayun, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 9789753330480. İngilizce aslı: Peirce, Leslie P. (1994) The Imperial Harem - Women and Sovereignty in the Ottoman Oxford University Press ISBN 9780195086775 (İngilizce).
  4. ^ a b Leslie P. Pierce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, Sayfa: 332 ve 333
  5. ^ TSMA, D, 1830, 17 numaralı doküman
  6. ^ ASVe, SDC, filza 58, fol. 269v (17 Ocak 1604 tarihli rapor)
  7. ^ Börekçi, Günhan, İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi, Ohio State Universitesi Ph.D. Doktora tezi Türkçe özeti makale Sayfa:80 [1]
  8. ^ The Imperial House of Osman - 5
  9. ^ Şapolyo, Enver Behnan (1961) Osmanlı Sultanları Tarihi, Istanbul:Rafet Zaimler Yayınevi, Say.: 221
  10. ^ Günhan Börekçi, İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi, Sayfa:85
  11. ^ ASVe, SDC, filza 57, fol. 314v (14 Haziran 1603 tarihli rapor)
  12. ^ Günhan Börekçi, İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi, Sayfa:81
  13. ^ Imperial Harem : Women and Sovereignty in the Ottoman Empire 1993, Oxford University Press, ISBN 0-19-508677-5
  14. ^ Sâ-fî, Zübdetü’t-Tevârîh, Cilt II, Sayfa 7-21
  15. ^ Günhan Börekçi, FACTIONS AND FAVORITES AT THE COURTS OF SULTAN AHMED I (r. 1603-17) AND HIS IMMEDIATE PREDECESSORS, Sayfa:126
  16. ^ Joseph V. Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi 4 , (Yedinci Cilt), 2013, Çevirmen: Vecdi Bürün, Üçdal Neşriyat, ISBN 9789752904712 Sayfa: 370
  17. ^ Günhan Börekçi, İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi, Sayfa:90
  18. ^ ASVe, SDC, filza 60, fol. 11r (18 Eylül 1604 tarihli rapor)
  19. ^ ASVe, SDC, filza 59, fol. 69v (27 Mart 1604 tarihli rapor)
  20. ^ a b Enver Behnan Şapolyo, Osmanlı Sultanları Tarihi, Rafet Zaimler Yayınevi, Basım Tarihi: 1961, Sayfa: 226
  21. ^ Bakınız I. Mustafa
  22. ^ a b Ga ́bor A ́goston,Bruce Alan Masters, Encyclopedia of The Ottoman Empire, Sayfa:23
  23. ^ https://etd.ohiolink.edu/rws_etd/document/get/osu1278971259/inline , PDF formunda, sayfa 129.
  24. ^ Tezcan, “The Question of Regency,” sayfa. 187
  25. ^ Bakınız Malkoç Yavuz Ali Paşa
  26. ^ a b Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Universitesi Ph.D. doktora tezi, Say:126
  27. ^ ASVe, SDC, filza 60, fols. 240v-241r (24 Aralık 1604 tarihli rapor)
  28. ^ Günhan Börekçi, FACTIONS AND FAVORITES AT THE COURTS OF SULTAN AHMED I (r. 1603-17) AND HIS IMMEDIATE PREDECESSORS, The Ohio State University, 2010, sayfa 138
  29. ^ Bakınız Boşnak Derviş Mehmed Paşa
  30. ^ Peirce , Leslie P. (1993), The Imperial Harem : Women and Sovereignty in the Ottoman Empire Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-508677-5. (İngilizce) [2]
  31. ^ Joseph von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, 8. Cilt, Sayfa: 74
  32. ^ a b Naima Mustafa Efendi, Tarih-i Naima: Ravzat el-Hüseyin fi hulasat ahbar el-hafikayn, cild-i evvel, Sayfa:452
  33. ^ Naima Mustafa Efendi, Tarih-i Naima: Ravzat el-Hüseyin fi hulasat ahbar el-hafikayn, cild-i evvel, Sayfa:453
  34. ^ Enver Behnan Şapolyo, Osmanlı Sultanları Tarihi, Rafet Zaimler Yayınevi, Basım Tarihi: 1961, Sayfa: 222

Bibliyografya[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Peirce , Leslie P. (1993), The Imperial Harem : Women and Sovereignty in the Ottoman Empire Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-508677-5. (İngilizce) [3]
  • Uluçay, M. Çağatay (2011 5.bas.). Padişahların kadınları ve kızları' Ankara: Ötüken. ISBN 9789754378405.
  • Bahadıroğlu, Yavuz, (2009 2.bas.) Resimli Osmanlı Tarihi, İstanbul: Nesil Yayınları, ISBN 978-975-269-299-2.
  • Peirce, Leslie P. (Tr. çev. Ayşe Berktay) (1996) Harem-i Hümayun, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 9789753330480. ** İngilizce: Peirce, Leslie P. (1994) The Imperial Harem - Women and Sovereignty in the Ottoman Oxford University Press ISBN 9780195086775 (İngilizce).
  • Peirce, Leslie (1993) The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire (Studies in Middle Eastern History), Oxford University Press ISBN 978-0195076738 (İngilizce)
Önce gelen:
Safiye Sultan
Valide Sultan
1603 – 1605
Sonra gelen:
Halime Sultan
Önce gelen:
Safiye Sultan
Kadınlar saltanatı
1603 - 1605
Sonra gelen:
Kösem Sultan