Safiye Sultan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Safiye Valide Sultan
Safiye Sultan türbesi
Tomb of Sultan Murad III - 06.JPG
Safiye Sultan'ın sandukası kocası III. Murad'ın Ayasofya Camii'nin avlusundaki Türbesindedir.
Valide Sultan
Hüküm süresi 22 Aralık 1574 - 23 Ocak 1604
Önce gelen Nurbanu Sultan
Sonra gelen Handan Sultan
Kadınlar saltanatı
Hüküm süresi 22 Aralık 1574 - 23 Ocak 1604
Önce gelen Nurbanu Sultan
Sonra gelen Handan Sultan
Eş(leri) III. Murad
Çocukları III. Mehmed
Ayşe Sultan
Fatma Sultan
Hanedan Osmanlı Hanedanı
Doğum 1550
Korfu Venedik Cumhuriyeti
Ölüm Ocak 1619
İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu
Defin Ocak 1619
III. Murad Türbesi, Ayasofya Camii, İstanbul
Dini Hristiyan ailede yetişip muhtemelen sarayda cariyeliği esnasında Müslüman olmuştur.
Meslek Valide Sultan ve Haseki Sultan

Haseki Safiye Valide Sultan veya Melike Safiye Vâlide Sultan (Osmanlıca: صفیه سلطان doğum adı: Sofia Bellicui Baffo, d. 1548 - ö. Ocak 1619[1]), Osmanlı Padişahı III. Murad'ın eşi ve Sultan III. Mehmed'in annesi.

Eşi III. Murad'ın Türbesinde yer alan üzerinde Safiye Sultan'ın da buraya defnedilmiş olduğunu kanıtlayan kitabe.

Kimliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kökeni hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte çeşitli rivayetler vardır. O dönemin Venedik kaynaklarında Dukakin'de Rezi köyünde doğduğu ve Arnavut kökenli olduğu belirtilir.[2] III. Murad'ın ilk saltanat yıllarında İstanbul'da bulunan Alman elçilik heyetinden rahip Stephan Gerlach ise Safiye Sultan'ın Bosna kökenli olduğunu söyler ve Murad'a şehzadelik yıllarında Ferhad Paşa tarafından hediye edildiğini yazar.[3] Babasının Korfu valisi, gerçek adının Cecilia Baffo olduğu, Venedik'le Korfu arasında seyahat ederken Osmanlı korsanları tarafından Adriyatik denizinde kaçırılıp Şehzade Murad'a sunulduğu bilgisi ise doğru olmayıp Nurbanu Sultan ile karıştırılmasından kaynaklanmıştır.[4]

Saraya gelmeden önceki hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir yıl sonra ise kendisini İstanbul'daki Pera köle pazarında bulan genç Sofia'nın güzelliği III. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan'ın kulağına kadar geldi. Manisa sancağındaki genç veliaht Murad'ın devlet meselelerinden uzak pasif karakteri, annesi Nurbanu Sultan'ı düşündürmekteydi. Nurbanu Sultan, Sofia'yı görür görmez onun oğlu için aradığı kız olduğuna karar verdi ve bir servet ödeyerek kızı satın aldı.

Saraya gelişi[değiştir | kaynağı değiştir]

İki yıl süreyle haremde eğitim gören Sofia'nın adı, Safiye, yani arı, duru, saf güzellik olarak değiştirildi. On beş yaşında III. Murad'a sunulan Safiye, beline kadar uzanan sarı saçları, iri gözleri, uzun boyu, beyaz teni ve yürüyüşüyle Murad'ı kendisine aşık etti.

Haseki Sultanlık dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Safiye Sultan, III. Murad tahta geçince baş kadın oldu. Büyüleyici güzelliği ve parlak zekâsı sayesinde büyük bir nüfuz sahibi oldu. Bu nüfuzu yeni Valide Sultan olan Nurbanu Sultan tehdit olarak gördü ve ondan kurtulmak istedi. Bu rekabetin öncüleri Mihrimah Sultan, Esmehan Sultan ve Gevherhan Sultan idi. Sultan Murad'a her gün yeni bir cariye sunuldu ve Safiye Sultan'ın düşmanları onu gözden düşürmek istediler. Ancak III. Murad'ın gözü hep en sevdiği hasekisine baktı. 1585'ten itibaren güçlü kadın düşmanları yoktu, ama halen kadın rakipleri vardı. Bunlar; Mihriban Haseki Sultan, Şahuban Haseki Sultan, Nazperver Haseki Sultan, Şemşi Ruhsar Haseki Sultan, Fahriye Haseki Sultan ve diğerleridir. İktidar yolunda, önüne çıkan engelleri kaldırma mücadelesi verdi.[5]

Kocası III. Murad.

Safiye Sultan sadece devletin iç işlerine değil dış işlerine de müdahale etmekteydi. Bu anlamda yabancı hükümdarlarla doğrudan mektuplaştığı ve diplomatik ilişkiye girdiği bilinmektedir. İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth ona 1593'te mücevherlerle işlenmiş bir portresini, o da kraliçeye gümüş işlemeli elbise ve kemerle altın işlemeli iki mendil gönderdi. Bu hediyeleşmeler daha sonra onun valide sultanlığı döneminde de sürdü; kraliçenin sunduğu bir arabaya elbise, kuşak, gümüş işlemeli iki havlu, üç mendil, yakut ve inci ile bezenmiş bir taçla mukabele etti. İngiltere elçisi Edward Barton da valide sultana verdiği hediyeler sayesinde İstanbul’daki tayinlerde etkin rol oynadı. Nitekim bu ilişkiler ve hediyeler etkisini gösterecek ve Safiye Sultan adeta kraliçenin saraydaki en büyük destekçisi olacaktı. Kraliçe ona 1599’da süslü bir araba hediye etmiş ve Safiye Sultan da bu araba ile İstanbul’da o zaman için hiç alışılmadık şekilde gezmeye başlamıştır.

Sokullu Mehmed Paşa'nın öldürülmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sokullu 1574'te ölen II. Selim'in yerine geçen III. Murad döneminde de sadrazamlığını sürdürdü. Fakat artık eski gücü yoktu çünkü padişah da artık onun karşıtlarıyla işbirliği halindeydi. Sokullu yine de bazı siyasal başarılara imza attı. Fas'ı Portekiz akınlarından kurtardı, Avusturya'nın saray içine dönük oyunlarını etkisiz hale getirdi. Fakat baskılar artık iyice artmıştı, amcasının oğlu Budin Beylerbeyi Sokullu Mustafa Paşa sudan bir nedenle idam edildi. Sokullu Mehmed Paşa, 11 Ekim 1579 tarihinde derviş kılığına girmiş bir yeniçeri tarafından bir ikindi divanı çıkışında kalbinden hançerlenerek öldürüldü.[kaynak belirtilmeli] Paşa'yı öldüren şahıs ise hemen oracıkta askerler tarafından parçalanırken başta padişah olmak üzere bütün devlet ileri gelenleri hemen içeri alındı. Sokullu ise yapılan bütün müdahalelere rağmen kurtarılamadı ve kısa bir sürede hayatını kaybetti. Daha sonra Eyüp'te defnedildi. Safiye Sultan, özellikle Sokullu Mehmed Paşa'nın 1579 yılındaki ölümünden sonra devlet yönetiminde oldukça önemli bir rol üstlenmiştir.[5]

Valide Sultanlık dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Safiye Sultan, Valide Sultanlık döneminde etkin bir rol oynadı.[5] 1595 yılında III. Murad’ın vefatı ve oğlu III. Mehmed’in tahta geçmesiyle birlikte valide sultan olarak devlet içindeki konumu daha da güçlendi. Kocasına ve onun ölümünden sonra çevresindeki diğer tehlikelere karşı oğlunu korumaya çalıştı. Nitekim III. Mehmed’in büyük oğlu Mahmud’un annesinin girişimiyle tahta geçme planları yaptığı gerekçesiyle hem onun hem annesinin öldürülmesini sağlamıştı. III. Mehmed önemli konularda kendisine danışırdı. Nurbânû Vâlide Sultan günlük 2000 akçe alırken oğlu onun maaşını günlük 3000 akçeye çıkardı ve bu maaş oğlunun ölümünden sonra gönderildiği Eski Saray’da da kendisine ödendi. Devlet adamlarından rüşvet ve hediyeler alarak memuriyetlere tayinlerinde başrolü oynadı. Halk ve memurlar devlet işlerindeki bu etkin rolünü bildiği için işlerini gördürebilmek amacıyla ona başvurur, hatta bazen arabasının önünü kesip bu gibi konularda isteklerde bulunurdu. Sadrazamdan şeyhülislâma kadar bütün azil ve tayinlerde, devlet işlerinin yürütülmesinde birinci derecede etkili oldu. 1596 yılında Eğri seferine çıkan III. Mehmed, 1 milyar akçelik bir hazineyi annesinin kullanımına verdi. Bu sırada İstanbul’daki azil ve tayinlerle devlet işleri onun doğrudan müdahalesine daha açık bir duruma geldi. Ancak söz konusu müdahaleler onun sevilmeyen bir insan olmasına ve merkezde pek çok düşman kazanmasına sebep oldu. Eğri Kalesi’nin fetih haberinin İstanbul’a ulaşması üzerine fakirlere, yetim ve dullara sadaka dağıttı.

Dış politikada kayınvalidesi Nurbânû gibi Venedik yanlısı bir tutum izledi. Şüphesiz bu siyasette Venedik elçilerinin kendisine sunduğu zengin hediyelerin payı vardır. Safiye Sultan’ın Venedik’e desteği, kendisine verilen rüşvet ve hediyeler dönemin İstanbul elçilerinin raporlarına kadar yansımıştır. Onun sözünü tutan güvenilir bir kadın olduğunu ifade eden Venedik elçisi Matteo Zane, elçilerin kendisine hediye vermesini beklemeden kendisinin almak istediği şeyi onlardan talep ettiğini belirtir. Venedik, Safiye Sultan sayesinde ikili ilişkilerde ortaya çıkan pek çok tehlikeyi büyümeden atlattı. Vâlide sultan, elçiliklerle olan irtibatını yakın hizmetkârı, kirakadın, yahudi Esparanzo Malchi vasıtasıyla sağlamaktaydı. İşleyen rüşvet çarkının da merkezinde olan Esparanzo, bu sayede büyük bir servete sahip oldu; İstanbul Gümrüğü’nü iltizamla aldı ve karşılığında verdiği kalp akçe yüzünden 1 Nisan 1600 tarihinde hassa sipahilerinin çıkardığı bir isyanda oğluyla birlikte feci şekilde öldürüldü. Asilerin bu işte büyük payı olduğunu düşündükleri Safiye Sultan ise bu badireden zorlukla yakasını kurtardı. Zira padişah annesini uyaracağını söyleyerek isyancıları ancak yatıştırabildi.

İnşaatı III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan tarafından başlatılmış ve IV. Mehmed'in annesi Turhan Hatice Valide Sultan döneminde tamamlanıp ibâdete açılmış olan İstanbul Eminönü'ndeki Yeni Camii.

Şehzade Mahmud'un boğdurulması[değiştir | kaynağı değiştir]

1587'de doğan Şehzade Mahmud ve annesi, Safiye Sultan'ın iktidarının geleceğini tehdit ediyorlardı. Bu yüzden torununun ortadan kalkması gerekiyordu. Oğlu III. Mehmed'i dolduran Safiye Sultan amacına ulaştı. 1603'de Şehzade Mahmud sessizce sarayda boğduruldu. Böylece Safiye Sultan için ortadan bir engel daha kalktı.

Yemişçi Hasan Paşanın idamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Safiye Sultan, Şeyhülislâm Sun‘ullah Efendi ile Yemişçi Hasan Paşa arasındaki çekişme neticesinde huzursuzlukları giderek artan kesimlerin 1603'de çıkardığı karışıklıklar sırasında da zor durumda kaldı. Asiler onun sürgüne yollanmasını istedilerse de yakın adamları Kapıağası Gazanfer Ağa ile Dârüssaâde Ağası Osman Ağa’yı öldürtüp onlara teslim etmek zorunda kalan III. Mehmed bu şekilde askeri yatıştırdı. Daha sonra Safiye Sultan, Vezîriâzam Yemişçi Hasan Paşa ile anlaşmazlığa düştü ve onun da idam edilmesini sağladı.

Büyük Valide Sultanlık dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Oğlu sultan III. Mehmed'in vefatından sonra valide sultanlığı bitip Büyük Valide Sultan makamına geçti.[5] Handan Sultan'ın oğlu I. Ahmed tahta çıkmasına rağmen Harem'i hala babaanne Safiye Sultan yönetiyor ve Valide Sultan olan Handan Sultan'dan daha fazla maaş alıyordu. Haremde çift başlılık olmazdı ve mühür kimde ise esas Valide Sultan o olurdu.

Safiye Sultan tarafından yaptırılan Yeni Cami.

Bu yüzden ilk işlerin arasına Sultan Ahmed'in sünneti ile birlikte Safiye Sultan'ın Eski Saray'a gönderilmesi de alınmıştır.[6] Safiye Sultan 9 Ocak 1604'te büyük bir alay ile Eski Saray'a gönderildi.[7] Böylece Safiye Sultan'a yakın isimler de haremden uzaklaştırılmış oldu. I. Ahmed sancağa çıkmadan tahta geçtiği ve Safiye Sultan da tüm alayıyla beraber gönderildiğinden saray neredeyse bomboş kalmıştı.[8] Bu yüzden denilebilir ki, genel kanının aksine Safiye Sultan'ı Eski Saray'a gönderen Kösem Sultan değil, bizzat Valide Handan Sultan'dır.

Yaptırdığı Eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Safiye Sultan 9 Nisan 1598 tarihinde Eminönü'ndeki Yenicami'nin inşasını bir törenle başlattı; ancak oğlu ölüp kendisi Eski Saray’a nakledilince epeyce ilerlemiş olan külliyenin inşası yarım kaldı. 1665’te Avcı Mehmet'in annesi Turhan Sultan tarafından tamamlandı . Bu caminin dışında Üsküdar’da Karamanlı köyünde bir cami ve çeşme yaptırdı; kocasının türbesinde Kur’an okunması için bir vakıf kurdu. Fatih’te Âşıkpaşa mahallesinde bulunan İmam Gazzâlî neslinden bir zatın mezarı üzerinde türbe inşa ettirdi. Dâvud Paşa sahasında bir kasır yaptırdı. Zaman zaman III. Mehmed’le birlikte burada oturuyor ve ziyafetler tertip ediyordu.

Melike Safiye Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Kahire'de yaptırdığı Melike Safiye Camii.

1598’de kendi adıyla anılan bir medrese ve 1610 yılında Kahire’de kölesi Osman Ağa nezaretinde Melike Safiye Camii adıyla da anılan camiyi inşa ettirdi. Evliya Çelebi XVII. yüzyılda yaptığı Mısır seyahatlerinde camiyi şu şekilde tasvir etmiştir: “Yirmişer basamak merdivenle çıkılır, altmış sütun üzerine yapılmıştır, avlusunun etrafı altmış adet kârgir kubbedir, avlusu mermer döşelidir, mihrabı, minber ve minaresi Anadolu üslûbundadır. cemaati gayet çoktur”. Kral I. Fuâd döneminde, 1930 yılında büyük ölçüde restore edilmiştir. Yapı, bahçe içinde planlanmış ve çevresi Osmanlı tarzında duvarla kuşatılmıştır. Fakat dış avlu duvarları ile iki avlu kapısı günümüzde mevcut değildir. Kazzâzîn Kapısı adıyla tanınan kuzeydoğu kapısı günümüze kadar gelmiş olup mukamas dolgulu üç dilimli kemerli bir niş içinde basık kemerli bir açıklıktan ibarettir.[9] Camiye ulaşmak için yol kotundan yüksekte bulunan yarım daire şeklindeki merdivenler kullanılmaktadır. Caminin planı avluludur. Büyük ve merkezi bir kubbe ile onun etrafındaki beş adet küçük kubbe ibadet alanını oluşturmaktadır.[10]

Mısır'da yaptırdığı Melike Safiye Camii[11]

Bunların dışında savaş dönemlerinde ordunun giderlerine harcanmak üzere kendi malından bağışlarda bulunur, borcundan dolayı zor durumda kalanların borçlarını öder ve seyahatlerinin geçtiği yerlerdeki fakirlere sadaka dağıtırdı.

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Ocak 1619'da Eski Saray'da vefat etti. Cenazesi İstanbul Ayasofya Camii'nin eski vaftizhanesi olan kocası Sultan III. Murad'ın türbesine defnedildi. Ölüm sebebi bilinmemektedir.

Popüler kültürdeki yeri[değiştir | kaynağı değiştir]

2011 yılından itibaren yayınlanan Muhteşem Yüzyıl adlı Türk dizisinde gençliğini Gözde Türker canlandırmıştır. 2015 yılından itibaren yayınlanmaya başlayan olan Muhteşem Yüzyıl: Kösem dizisinde ise kendisini Hülya Avşar canlandırmaktadır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 35; sayfa: 473
  2. ^ İslam Ansiklopedisi, Cilt: 35, Sayfa: 472
  3. ^ Stephan Gerlach, Türkiye Günlüğü, II, 637
  4. ^ İslam Ansiklopedisi, Cilt: 35, Sayfa: 472
  5. ^ a b c d Öztuna, Yılmaz, Hürrem Sultan, Ötüken Yayınevi, İstanbul, 1978. (isbn=9754371415)
  6. ^ Sâ-fî, Zübdetü’t-Tevârîh, Cilt II, Sayfa 7-21
  7. ^ Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Üniversitesi Ph.D. doktora tezi, Say.:126 [1]
  8. ^ Börekçi, Günhan, (2010) İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi, Ohio State Universitesi Ph.D. Doktora tezi Türkçe özeti makale Sayfa:80 [2]
  9. ^ [3]
  10. ^ http://www.boyutpedia.com/871/7393/melike-safiye-camisi
  11. ^ [4]

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Uluçay, M. Çağatay (2011 5.bas.). Padişahların kadınları ve kızları' Ankara: Ötüken. ISBN 9789754378405.
  • Bahadıroğlu, Yavuz, (2009 2.bas.) Resimli Osmanlı Tarihi, İstanbul: Nesil Yayınları, ISBN 978-975-269-299-2.
  • Sakaoğlu, Necdet (2008) Bu Mülkün Kadın Sultanları (Vâlide Sultanlar, Hâtunlar, Hasekiler, Kadınefendiler, Sultanefendiler), Oğlak Yayıncılık , ISBN 9789753297172
  • Peirce , Leslie P. (1993), The Imperial Harem : Women and Sovereignty in the Ottoman Empire Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-508677-5. (İngilizce) [5]
Önce gelen:
Nurbanu Sultan
Valide Sultan
1595 – 1603
Sonra gelen:
Handan Sultan
Önce gelen:
Nurbanu Sultan
Kadınlar saltanatı
1583 – 1605
Sonra gelen:
Handan Sultan