III. Mustafa

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
III. Mustafa
İslâm Halifesi
İki Kutsal Caminin Hizmetkârı
Mustafa3.jpg
Konstantin Kapıdağlı tarafından çizilmiş portresi
26. Osmanlı Padişahı
Hüküm süresi 31 Ekim 1757 – 21 Ocak 1774
Önce gelen III. Osman
Sonra gelen I. Abdülhamid
Eş(leri) Mihrişah Valide Sultan
Adilşah Kadın
Rif'at Kadın
Çocukları III. Selim
Şehzade Mehmed
Hanedan Osmanlı Hanedanı
Babası III. Ahmed
Annesi Emine Mihrişah Kadın
Doğum 28 Ocak 1717
İstanbul
Ölüm 21 Ocak 1774 (56 yaşında)
İstanbul
Defin 22 Ocak 1774
III. Mustafa Türbesi, Laleli
Dini İslam
İmza

III. Mustafa (28 Ocak 1717 – 21 Ocak 1774) arasında yaşamış ve 1757-1774 yılları arasında 26. Osmanlı padişahı ve 105. İslam halifesi ünvanlarıyla toplam 17 yıl boyunca saltanat sürmüştür. Babası Sultan III. Ahmed, annesi Emine Mihrişah Kadın'dır.

Tahta Çıkışı ve Saltanatı[değiştir | kaynağı değiştir]

III. Mustafa (Levni)

Kafes Hayatı ve Tahta Çıkışı[değiştir | kaynağı değiştir]

III. Mustafa tahta çıktığı yıl olan 1757 yılına kadar 27 yıl kafes hayatı yaşamıştır. Amcasının oğlu III.Osman'ın ölümü üzerine 1757'de tahta geçtiğinde 40 yaşındaydı.

Mali Durum ve Osmanlı Toprakları İçindeki Sorunlar[değiştir | kaynağı değiştir]

III. Mustafa kalitesiz fakat ucuz Avrupa mallarının iç pazarları doldurmasını bir tehlike olarak görmüş ve bunların yerli üretimi kötü etkilemesini önlemek için bu alanda bazı değişiklikler yapmıştır. Döneminden önce başlatılmış olan barış ve istikrar üzerine kurulu politika ve buna ilave olarak son yıllarda özellikle Akdeniz üzerinden yapılan ticarette önemli artışlar mali şartlarda iyileşmelere yol açmıştı. Fakat bütün bu olumlu gelişmelere rağmen, barış ve istikrar politikasının başlangıcı olarak kabul edilen ve 1739'da imzalanan Belgrad Antlaşması'ndan bu yana geçen süre Osmanlı Devleti için gerekli atılımların yapılamadığı kayıp yıllar olarak görülmektedir. Bu dönemde Anadolu ve Rumeli’nin merkezden uzak bölgelerinde idare yerel güçlerin eline doğru hızla kaymıştır. Anadolu’da özellikle kapusuz levent eşkıyasının sebep olduğu huzursuzluklar ortadan kaldırılamadığından merkezi otoritenin buralardaki zafiyeti sürmüştür. Bulutkapan Ali Bey’in kendi idaresini kurduğu, III. Mustafa’nın yanında kendi adının da kazılı olduğu sikkeler bastırdığı Mısır ve başta yine darphânesinde riyaller basılan Tunus olmak üzere Cezayir gibi Garp ocakları diye bilinen deniz aşırı uzak vilâyetlerde merkezden âdeta bağımsız olan yerel idareler kontrol altına alınamamıştır.

Osmanlı Devleti'nin Gelişimi ve Yenilik Denemeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Devlet bu dönemde, aydınlanma dönemini yaşamakta ve büyük bir ekonomik değişim geçirmekte olan Avrupa’daki gelişmelerden tamamen uzak, hatta habersiz bir hayat sürmekteydi. Eski dönemlerde aktifliğini sürdürmüş fikirler dışında hiçbir fikir kabul edilmemekte, Avrupa'daki yenilikler gözlenmemekte, gelişen çevre şartları ve gelecekte bunun getireceği siyasi tehlikelerin hesabı yapılmamaktaydı. Fakat bütün bunlara rağmen bu durumundan hoşnut olmayan dönemin bazı tarihçilerine göre III. Mustafa devleti yeniden yapılandıracak bir eğitim ve asabiyete sahip değildi. Aynı şekilde III. Mustafa'da “Cihangir” mahlasıyla yazdığı şiirlerinde devlet adamlarının yetersizliğinden ve iyi yetişmiş olanların azlığından şikâyet etmiş ve devlet adamları ile devletin eski gücüne kavuşturulmasını pek imkan dahilinde görmez. Askerî durumun, özellikle Yeniçeri Ocağı’nın düzeltilmesindeki zafiyeti idrak etmekle beraber bunun için ciddi bir girişimde bulunma cesaretini gösterememiş, bu konunun açılmasını bile tehlikeli saymıştır. Nitekim III. Osman defterdar Hilmi Efendi ile yaptığı bir görüşme anında yeniçeriler ile ilgili bu tedirginliğini ağzından kaçırmış ve Hilmi Efendi'nin bunu ifşa edebileceği korkusuna yenik düşerek onu önce görevinden almış ardından idam ettirmiştir.

Askeri sahada yaptıkları Boğaz kalelerinin tahkimi, bazı yeni gemilerin yapımı, Tophane ve Topçu Ocağı’nın ıslahı ve yeni toplar dökümüyle sınırlı kalmıştır. Askeri sahalardaki bu gibi işlerde Fransa’nın yardımlarından, dolayısıyla Baron de Tott’un teknik hizmetinden istifade etmiştir. Ayrıca Sürat Topçuları isimli bir birlik kurmuştur.

Avrupa ile İlişkiler ve Osmanlı-Rus Savaşı (1768-1774)[değiştir | kaynağı değiştir]

III. Mustafa, Prusya’nın Avusturya ve Rusya ile kalkıştığı zorlu mücadelede Osmanlı Devleti’ni yanına çekmek ve resmî ilişkiler kurmak üzere giriştiği faaliyetleri yakından takip etmiştir. Bu devletlere karşı Prusya ile bir ittifak içinde bulunma isteği, sadrazam Koca Ragıb Paşa’nın takip ettiği tedbirli politika ve onun ileri sürdüğü fikirler ile engellenmiştir. Buna rağmen III. Mustafa, Râgıb Paşa’nın ihtiyatlı yaklaşımına bir savaş için yeterli hazineye sahip olduklarını söyleyerek karşı çıkması olaylara bakış açısını göstermesi bakımından önemlidir.[1] Prusya’nın düşmanları ile olan savaşı başarılı bir şekilde bitirmiş olmasına rağmen 15 Şubat 1763'de Ragıb Paşa’nın vefatından sonra 7 Nisan 1763'de Ahmed Resmi Efendi’yi Berlin’e yollaması ve kralın eski tekliflerinin hala geçerli olup olmadığının tahkiki, verilen “artık çok geç” tarzındaki cevaptan da anlaşılacağı üzere siyaset bakımından da zayıf bir devlet adamı olduğu görülmektedir. Bu tutumu dikkate alındığında III. Mustafa’nın 1768’de başlayan Rus savaşının açılmasında büyük bir sorumluluk taşıdığı anlaşılır. Savaşa taraftar olmakla beraber rical ve ulemanın karşı görüşü savunması halinde bunda ısrarcı olmayacağı ise kuvvetle muhtemeldir. Ancak burada da son sözü söyleyecek bir hükümdar olarak belirleyici rolünü iyi oynamamış ve hadiselerin gelişmesini kendi arzusunun tahakkukuna bırakmıştır. Bu anlamda, önce sınır kalelerinin takviye edilmesini ve sefer hazırlıkları görülmeden savaşa hemen girişilmemesini tavsiye eden Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa’nın gerekçelerini dikkate almamıştır.[1] Ciddi hiçbir askerî hazırlık yapılmadan ve altı ay öncesinden ilan edilen savaşın baştan itibaren kötü bir gidiş izlemesi, ordunun ehil olmayan kişilere teslimi,[1] Rus donanmasının Akdeniz’e gelmesi ve Çeşme’deki Osmanlı filosunu yakması, Rus kuvvetlerinin Memleketeyn’i ve Kırım’ı istilâ etmesi, Tuna’yı aşması, yaşanan bozgun ve ağır yenilgiler, askerin içinde bulunduğu düzensiz haliyle savaşmaktan kaçınması, yağmacılığı ve isyanı bir dizi felakete yol açmıştır. Memleketeyn’in Rusya’nın işgaline uğramasından tedirginlik duyan Avusturya ile 6 Temmuz 1771'de nakdî ödemeler dışında Küçük Eflak’ın bırakılmasını öngören bir ittifak antlaşmasının yapılması ise bu devlete külliyetli para kaptırılmasından, Rusya-Avusturya ve Prusya arasında Lehistan’ın paylaşılmasını kolaylaştırmaktan başka bir işe yaramamıştır. Savaş esnasında yapılan Fokşan ve Bükreş görüşmelerinde ortaya çıkan, barışın az kayıplarla yapılması fırsatlarından da istifade edilememiştir. Çünkü Rusya ele geçirdiği Kırım’ı ilhak etmek istemekte ve bunu barışın vazgeçilmez şartı diye ileri sürmekteydi. Alınacak siyasi kararların belirlenmesinde güçlü bir etkisi olan ulema da esasen Rusya’nın öne sürdüğü şartlar dahilinde barış yapılmasına kesinlikle karşı çıkmaktaydı. Kırım’daki müslüman halkın aynı zamanda dinî lideri durumunda olan III. Mustafa’nın halifelik sıfatının Rus temsilcileriyle yapılan görüşmelerde gündeme gelmesi ve siyasette tartışma konusu yapılması önemli bir süreç başlatmıştır. Bu sıfat, önce bağımsız hale getirilecek olan Kırım için 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nda resmen yer alacak olmakla beraber savaş sırasında Ruslar’la yapılan görüşmelerin başarısız kalmasının en önde gelen sebebini teşkil etmiştir. Vaktiyle Ragıb Paşa’ya, İstanbul’dan Rusçuk’a iki sıra halinde para keseleri dizebilecek kadar maddi yönden bir savaşa hazır olduğunu söyleyen III. Mustafa, Rus seferinin daha ilk yıllarında iç ve dış hazinedeki bütün birikimlerin tükendiğini görüp savaş masraflarını karşılamak için oğlu Selim ile kızı Şah Sultan’dan borç almak zorunda kalmıştır.

III. Mustafa, savaşın ilk aşamasında Ruslar’ın Hotin’i muhasara etmesi esnasında kazanılan bazı başarılar üzerine “Gazi” olarak ilan edilmiştir. Fakat ilerleyen zamanda savaşın bir felakete dönüşmesi sebebiyle Ayasofya Camii’nde selamlık sırasında okunan bir hutbede bu unvanla anılması içlerinde Mevleviler’in de bulunduğu bazı dervişler tarafından yüksek sesle protesto edilmesine yol açmıştır.

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahta çıktığında sadrazam olarak bulduğu ve görevinde bıraktığı Koca Ragıb Paşa sayesinde saltanatının ilk döneminde bir problemle karşılaşmadan hüküm sürmüş olmakla beraber savaşın son yılında içine düşülen sıkıntılı durum sağlığını bozmuş, dengeli bir hayat sürmesine rağmen savaşın üzerinde bıraktığı ruhsal ve psikolojik problemler sebebiyle geride ağır tahribata uğramış ve felaketler ile dolu bir barışı imzalamak zorunda kalmış devlet bırakmış olarak 21 Ocak 1774'de ölmüştür.

Ailesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Eşleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Mihrişah Valide Sultan
  2. Adilşah Kadın
  3. Rif'at Kadın
  4. Aynülhayat Kadın
  5. Fehime Hanım

Erkek Çocukları[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. III. Selim
  2. Şehzade Mehmed

Kız Çocukları[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Hatice Sultan
  2. Şah Sultan
  3. Fatma Sultan
  4. Beyhan Sultan
  5. Fatma Sultan
  6. Hibetullah Sultan

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c "MUSTAFA III - TDV İslâm Ansiklopedisi". islamansiklopedisi.org.tr (İngilizce). 16 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2020. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Osmanlı Tarihi III. Cilt 1. Kısım: II. Selim'in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0013-8. 
  • Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6.  say.357-373
  • Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8. (İngilizce)
  • Shaw, Stanford (1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol.1 Empire of the Gazis: the Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.  say.246-250 (İngilizce)
III. Mustafa
Doğumu: 28 Ocak 1717 Ölümü: 21 Ocak 1774
Resmî unvanlar
Önce gelen
III. Osman
Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
Osmanlı Sultanı

30 Ekim 1757 - 1 Ocak 1774
Sonra gelen
I. Abdülhamid
Dini unvanlar
Önce gelen
III. Osman
İslam Halifesi
30 Ekim 1757 - 1 Ocak 1774
Sonra gelen
I. Abdülhamid