Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Koordinatlar: 40°22′K 49°53′D / 40.367°K 49.883°D / 40.367; 49.883
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы (Azerice)
Азербайджанская Советская Социалистическая Республика (Rusça)
1920-1991
Slogan
Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин! (Azerice)
Bütün ölkələrin proletarları, birləşin! (transliterasyon)
"Bütün ülkelerin proleterleri, birleşin!"
Millî marş
(1920–1922)
Azərbaycan marşı
(1944–1991)
Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасынын Һимни
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Himni
"Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Marşı"
Sovyetler Birliği'ne bağlı Azerbaycan SSC'nin haritadaki konumu.
Sovyetler Birliği'ne bağlı Azerbaycan SSC'nin haritadaki konumu.
Tür Sovyet cumhuriyeti
Başkent Bakü
Resmî diller Azerice, Rusça
Resmî din
Devlet ateizmi
Demonim Azerbaycanlı
Sovyet
Hükûmet
Devlet başkanı  
• 1920
Mirza Davud Hüseynov (ilk)
• 1990-1991
Ayaz Mutallibov (son)
Başbakan  
• 1920-1922
Neriman Nerimanov (ilk)
• 1990-1991
Hasan Hasanov (son)
Yasama organı Yüksek Sovyet
Tarihçe  
• Kuruluşu
28 Nisan 1920
• Transkafkasya SFSC'nin parçası olması
30 Aralık 22
• Kara Ocak
19-20 Ocak 1990
• Dağılışı
26 Aralık 1991
Nüfus
• 1989
7.037.867
Para birimi Sovyet rublesi (SUR)
Öncüller
Ardıllar
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti
Dağlık Ermenistan Cumhuriyeti
Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti
Azerbaycan
Dağlık Karabağ Cumhuriyeti

Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (AzericeAzərbaycan Sovet Sosialist Respublikası, RusçaАзербайджанская Советская Социалистическая Республика), bugünkü Azerbaycan'dan önce 1920 yılında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin yıkılması ve Kızıl Ordu'nun işgaliyle[1] kurulan, 1920–1922 ile 1936–1991 yılları arasında varlığını sürdüren, Sovyetler Birliği'ni oluşturan 15 cumhuriyetten biridir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

SSCB’nin Transkafkasya cumhuriyetlerinden en büyüğü olan Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti bölgenin tek Türk kökenli halkını oluşturmaktaydı.

1826-1828 yılları arasında yapılan İran (Kaçar)-Rus Savaşı, İran'ın yenilgisiyle sonuçlandı. İran'ın Rus İmparatorluğu ile imzaladığı Türkmençay Antlaşması gereği Azerbaycan ikiye bölündü ve kuzey kısmı Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Lenin önderliğindeki 1917 Ekim Devrimi ile Rusya'da Bolşeviklerin iktidarı almasından sonra çıkan iç savaşla Ruslar bölgedeki etkinliğini yitirince 28 Mayıs 1918 tarihinde Kafkas İslam Ordusu'nun da desteğiyle bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan; Rusya’da iç savaşın bitmesi ve Bolşevik yönetimin kesin zaferini ilân etmesi sonrasında Sovyetler Birliği'nin bir üyesi olarak yerini almıştır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Petrol yatakları ile eski zamanlardan beri bilinen Bakü yöresi, SSCB döneminde de dünyanın başlıca petrol üretim merkezlerinden biri haline geldi. Azerbaycan'da üretilen petrol, 1923 yıldan itibaren istikrarlı bir şekilde artarak 1941 yılında 25.4 milyon tona ulaşmasıyla petrol üretiminde rekor kıran Sovyet ülkesinde, çıkarılan petrolün %75’ini teşkil ediyordu. İkinci Dünya Savaşı boyunca Azerbaycan'da petrol üretimi ise şöyledir: 1941'de 25.4, 1942'de 15.8, 1943'te 12.6, 1944'te 11.8 ve 1945'te 10.4 milyon ton. Enerji kaynaklarına hakim olmanın önemini kavrayan Hitler, II. Dünya Savaşı'nda, başta Bakü olmak üzere Kafkasların petrol yataklarını, "Edelweiss" diye adlandırılan planıyla ele geçirmeye çalıştı.

Hitler, Bakü petrolünü ele geçirmek için büyük mücadele vermiş olmasına karşın, başarılı olamayarak amacına ulaşamadı. Sovyetler Birliği'nin gelişmesinde önemli bir rol oynayan Azerbaycan petrolü, II. Dünya Savaşı boyunca her yıl cepheye ortalama 20 milyon ton petrol göndermiştir. Bu bakımdan savaşın kazanılmasında Azerbaycan petrolünün etkisi büyük olmuştur. 1944-45 yıllarında Bakü ve çevresinden çıkarılan petrol, Sovyetler Birliği'nde üretilen petrolün %75'ini teşkil ediyordu. Savaş yıllarında SSCB'nin petrol ihtiyacının tamamına yakın bir kısmının Azerbaycan tarafından karşılandığı göz önüne alındığında Azerbaycan'ın jeostratejik önemi daha fazla anlaşılmaktadır. Bu öneme binaen Bakü’ye çok sayıda insan yerleştirildi; bu nedenle SSCB döneminde Bakü, Azeri olduğu kadar aynı zamanda büyük bir Rus kenti durumundaydı.

SSCB'nin beşinci büyük kenti durumundaki Bakü'nün çevresindeki sanayi, yöredeki petrol üretimiyle bağlantılıydı. Bu yörede üretilen petrol 1900 yılında dünya petrol üretiminin yarısını karşılamaktaydı. Göreceli olarak bakıldığında sonraki dönemde yeni petrol kuyularının açılmasıyla azalmıştır.

SSCB döneminde bir başka önemli üretim ise, pamuktur. Kura ovalarında gerçekleştirilen yaygın sulama, başka türlü büyük ölçüde yarı-çorak bir görünüm taşıyacak olan bölgeye yeşillik katmaktadır. Koyun, sığır, domuz ve binek atı yetiştiriciliği, sulama yapılmayan bozkırlarda kış mevsiminde sürdürülebilir. Göçebe çobanlar, yaz aylarında hayvanları yüksek rakımlı otlaklara götürmektedirler. Transkafkasya'da yaygın olan meyve, tütün, çay üretimi ve bağcılık, Azerbaycan'da da yapılmaktaydı. Bütün bunlara eklenebilecek olan bir başkası, yüksek kalite havyar elde edilen mersin balığı başta olmak üzere, Hazar kıyısı boyunca yapılan balıkçılıktı.

1950'li yıllarda Bakü şehri.
1920 yılına ait fotoğrafın yer aldığı 1970 tarihli Sovyetler Birliği pulu.

Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesinin Genel Sekreterleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Resim İsim
(Doğum–Ölüm)
Görev Süresi Siyasi Parti
Başlangıç Bitiş
1 Sergey Kirov portrait.jpg Sergey Kirov
(1886–1934)
24 Temmuz 1921 5 Ocak 1925 Azerbaycan Komünist Partisi
2 Ruhulla Akhundov.jpg Ruhulla Ahundov
(1897–1938)
5 Ocak 1925 21 Ocak 1926
3 Levon Mirzoyan.jpg Levon Mirzoyan
(1873–1966)
21 Ocak 1926 11 Temmuz 1929
4 Гикало, Николай Фёдорович.jpg Nikolay Gikalo
(1897–1938)
11 Temmuz 1929 5 Ağustos 1930
5 Vladimir Polonski
(1893–1937)
5 Ağustos 1930 7 Şubat 1933
6 Blanco portrait.svg Ruben Rubenov
(1894–1937)
7 Şubat 1933 10 Aralık 1933
7 Mir Cafer Bağırov
(1896–1956)
10 Aralık 1933 6 Nisan 1953
8 Blanco portrait.svg Mir Teymur Yakubov
(1904–1970)
6 Nisan 1953 17 Şubat 1954
9 Blanco portrait.svg İmam Mustafayev
(1910–1997)
17 Şubat 1954 10 Temmuz 1959
10 Blanco portrait.svg Veli Ahundov
(1916–1986)
10 Temmuz 1959 14 Temmuz 1969
11 Twice Hero of Socialist Labor Heydar Aliyev.jpg Haydar Aliyev
(1923–2003)
14 Temmuz 1969 3 Aralık 1982
12 Blanco portrait.svg Kamran Bağırov
(1933–2000)
3 Aralık 1982 21 Mayıs 1988
13 Blanco portrait.svg Abdurrahman Vezirov
(1930–2022)
21 Mayıs 1988 25 Ocak 1990
14 Ayaz Mutalibov 1992.jpg Ayaz Mutallibov
(1938–2022)
25 Ocak 1990 14 Eylül 1991

Bağımsızlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Qorbaçov döneminde ortaya atılan Glasnost ve Perestroyka sonrası merkezi hükûmetin cumhuriyetler üzerindeki otoritesi de göreceli olarak azalmaya başladı. Bundan dolayı Baltık Cumhuriyetlerinde olduğu gibi Azerbaycan'da da bağımsızlık hareketleri görülmeye başlandı. Azerbaycan SSC'deki bağımsızlık hareketlerinden en önemlisi ülke tarihi açısından da milat niteliği taşıyan Kara Ocak olaylarıdır. 137 vatandaşının hayatını kaybettiği bu olaylar sonrasında ülkedeki milliyetçilik rüzgârı güçlenmiş, çeşitli etnik çatışmalar sonucu bağımsızlık ilanı ve Karabağ Savaşı'na giden yola girilmiştir.

Eski Bayraklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Swietochowski, Tadeusz, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920, İstanbul, Bağlam, 1988. s.239-240