Çöl

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Meksika'daki Sonora Çölü'nün kurak toprakları
Çöl (Sahra)

Çöl, yerkürede yer alan ana biyom tiplerinden birisidir.

Çöl, yıllık 250 mm'den az yağış alan bölgeler için kullanılan bir tabirdir. Sanılanın aksine Antartika ve Grönland'ın büyük bölümüde çöl tabirinin içine girer yani "çöl" kelimesi sadece sıcak bölgeleri değil soğuk ve kurak bölgeler için de kullanılır.

Çöller birer ekosistemlerdir ve çöl atmosferinin düşük nemliliği gece ve gündüz arasında çok büyük sıcaklık farklarının oluşmasına neden olur. Çöller, aldıkları yağışın miktarında büyük değişkenlik gösterebilirler. Yağışın zamanı da öngörülememektedir. Sıcak çöllerde toprakta organik madde miktarı az olmasına karşın mineraller bol miktarda bulunur. En gelişmişlerinde bile bitki örtüşü çok seyrektir ve toprak güneş ışınlarına ve rüzgara doğrudan maruz kalır. Hem yıllık hem de çok yıllık bitkiler mevcuttur, ancak çok yıllık bitkiler olarak kaktüsler tipiktir, Kuzey kutbu'da 400'e yakın bitki türü olmasına karşın Antartika'da hiçbir bitki türü bulunmamaktadır. Bu bitkiler su kaybını azaltmak için genellikle çok küçük yapraklara sahiptir ya da hiç yaprakları yoktur. Bazı bitkiler ise yer altı organları olarak yaşarlar ve yalnızca aşırı yağışların olduğu kısa bir büyüme dönemine sahiptirler.

Çöllerde yaşayan hayvanlar, çok çetin koşullarla baş etmek zorundadırlar: su ve besin çok nadirdir, sıcaklık dramatik bir şekilde değişmektedir, kumda ve kalın kar tabakasında yürümek ve yuva kazmak zordur. Bu sorunları aşmak için çok çeşitli fizyolojik ve davranışsal uyumlar evrimleşmiştir. Sıcak çöllerde çoğu hayvan küçüktür, günün en sıcak saatlerini bitkilerin altında ya da yer altında geçirirler, gece avlanır ve besin ararlar. Kanguru faresi gibi hayvanlar, besinlerde bulunan ve metabolizma sonucu ortaya çıkardıkları su (metabolik su) ile canlılıklarını devam ettirirler. Canlı biyokütlesi çok düşüktür ve biyota oldukça özelleşmiştir.

Dünyaca ünlü çöller, Kutuplar'ın çevresinde bulunan çöller ve Kuzey Afrika'da Büyük Sahra, Güney Afrika'da Kalahari Çölü, Asya'da Gobi, Güney Amerika'da Atacama Çölü çölleridir. Büyük Sahra dünyadaki en büyük çöldür.

Küresel Ölçekte Başlıca Çöller[değiştir | kaynağı değiştir]

Çöller kutup çölleriyle birlikte dünyada kara alanlarının %30'unu kaplar.Bunun dışında %28'lik bir yarı kurak alan daha var ki, buralar az yağış ve bitki örtüsüyle tipiktir ve asıl çölleri çevrelerler. Hemen her kıtada çöl alanları varlık göstermektedir. Bu çöl alanları subtropikal, kıtaiçi, batı sahili ve kutup çölleri olmak üzere 4 ana gruba ayrılabilir.[1]

Subtropikal Çöller[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel hava akımlarıyla belirlenen kurak alanlardır. Kuzey yarıkürede Yengeç Dönencesi civarında yer alan Sahra Çölü, Arabistan Çölü, Thar Çölü, ile Güney yarıkürede Oğlak Dönencesi civarında bulunan Kalahari ve Avustralya çölleri bu gruba girer. Bunlardan Sahra Çölü 9.1 milyon km2 ile en büyük subtropikal çöldür. Subtropik çöllerdeki yağış sıcaklığı çok düşüktür. Toprak ve bitki örtüsünün olmaması yüzünden yağışlar hızla sele dönüşür. Sellerin açtığı bu su yollarına Arapça vadi denir. Çöllerin genellikle iç drenaja sahip olması yüzünden bu sel sularının bir kısmı yeraltı suyuna süzülür, bir kısmı ise sığ, tuzlu gölleri oluşturmak üzere çöllerin sığ kısmına doğru yol alır.[1]

Kıtaiçi Çöller[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıtaiçi çöllerin örneklerini, Asya steplerinde birbirine komşu olan Gobi ve Taklamakan Çölleriyle Arjantin'deki Pategonya Çölü oluşturur. Kıtaiçi çöller, oluşumlarını esas olarak ana evaporasyon kaynaklarından uzak oluşlarına ve bazen yüksek dağlarla çevrili olmalarına borçludur. Bu yüzden su buharı, bu merkezi kıta alanlarına ulaşamadan yağışa geçmekte, buralara ulaşan hava kuru olmaktadır. Kıtaiçi çöller tipik olarak kurak ve soğuk alanlardır.[1]

Batı Sahili Çölleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu çöller subtropikal bölgede bazı kıtaların batı sahilleri boyunca bulunduklarından böyle adlandırılmışlardır. Kuzey Amerika çölleri ile Şili'de Atakama Çölü bu türün örneklerindendir. Oluşumlarının arka planındaki fiziksel süreçler şöyledir; bu bölge boyunca egemen rüzgarlar ekvatora doğrudur; bunlar soğuk ve yoğun havayı okyanus yüzeyine yakın bölgeye bırakırlar ve bu süreç nemli havanın yükselip bulut oluşturmasına engel olur. Gündüzleri kara hızla ısınır, ancak deniz hala soğuktur. Ilık hava buharlaşmayla karaların üstünde yükselirken, denizden gelen soğuk hava bu boşluğu doldurur. Bu bir nemli deniz esintisidir. Subtropikallerde genellikle öğleden sonra eser. Ancak bu esinti kıtaların batı kenarına paralel akan soğuk okyanus akıntılarıyla karşılaşır. Soğuk su akıntıları ile temas, esintisinin sıcaklığını düşürür; böylece hava yükselmek yerine çöker, yani yağmur olarak yoğunlaşır. Kuzey Amerika çölleri, deniz esintisinin, KB'dan gelen soğuk Kaliforniya Akıntısı ile karşılaşması yüzünden oluşur. Bu çöller düşük kotlardadır; yıllık 100-250 mm arasında yağış alır ve yazları oldukça sıcaktır.[1]

Kutup Çölleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Görece sıcak hava, tropiklerden kutuplara doğru üç hücre halinde sürüklenirken içindeki su buharı yağış şeklinde yoğunlaşır ve yüksek enlemlerde içinde neredeyse hiç su kalmaz. Grönland ve Antarktika dünyanın en soğuk, en kurak yerleridirler. Bu nedenle bunlar Kutup Çölleri olarak adlandırılırlar. Sıcaklık donma noktasının üstüne hiç çıkmadığından kar erimez, ancak bir kısmı sublimasyonla kaybolur. Antarktika'daki yağış oranı ise çoğunlukla 50 mm yağmur eşdeğeri kardan azdır.[1]

Çölde Yaşam[değiştir | kaynağı değiştir]

Çöller genel olarak 2'ye ayrılır;Sıcak ve soğuk çöller.Soğuk çöllerde yaşamını sürdüren hayvanlar yaratılış gereği oranın ortamına ve iklim koşullarına adapte olmuşlardır.Ayrıca çöllerde yaşayan canlılar, bu bölgelere uyum sağlamış canlı sayısının az olması sebebi ile değerlidir.

Çöllerde yiyecek ve içecek sıkıntısı tahmin edilebileceği gibi sık rastlanan bir durumdur. Bu yüzden burada hayatını sürdüren canlılar buranın olumsuz koşullarına karşı birçok adaptasyon geliştirmiştir.Kutup çöllerinde yaşayan hayvanlar daha küçük vücutludur ve daha kalın bir deri tabakasına sahiptir. Ayrıca bunları koruyan yağ tabakaları vardır ve bu tabaka oldukça gelişmiştir.Kutupta yaşayan bazı hayvanlar penguen, kutup ayısı, kutup tilkisi, fok, balina, deniz aslanı şeklinde sıralanabilir.Sanıldığının aksine kutup ayılarıyla penguenler aynı yerde yaşamaz. Kutup ayıları sadece Kuzey Kutbunda yaşamlarını sürdürürken penguenler ise sadece Güney Kutbunda

yaşarlar. Ayrıca Kuzey Kutbu bir kıta değil Grönland'ın Kuzeyi'nin Sibiryanın ve Diğer Kuzey Buz Denizi adalarının oluşturduğu kara parçalarıdır. Güney kutbu Antarktika ise kıtadır.

Sıcak çöllerde ise hayat daha zordur denebilir çünkü kutuplardaki hayvanlardan fazla olarak su gibi bir sorunları daha vardır. Bu sorunu çözmek için de çeşitli adaptasyonlar geliştirilmiştir. Örneğin develer hörgüçlerinde yağ biriktirirler ve fazla yağı bir dizi kimyasal işlemden sonra suya çevirerek ihtiyaçları olan suyu karşılarlar. Çöl tilkileri ise büyük boyutludur ve bu onların çabuk terlemesini önler. Diğer çöl hayvanlarıda suyu çeşitli şekillerde depo ederler ya da aldıkları besinlerin suyundan faydalanırlar

Dünyada Çöller[değiştir | kaynağı değiştir]

İsim Yüzölçümü (km²) Bulunduğu ülke
Antarktika 14.500.000 Antarktika
Sahara Çölü 7.800.000 Kuzey Afrika
Grönland 2.166.086 Kuzey Amerika-Avrupa
Libya Çölü 1.770.000 Libya-Mısır-Sudan
Avustralya Büyük Çölü 1.520.000 Avustralya
Gobi Çölü 1.500.000 Çin Halk Cumhuriyeti-Mogolistan
Kalahari Çölü 750.000 Namibya-Botsvana-Güney Afrika-Zimbabve
Rubülhali Çölü 700.000 Suudi Arabistan
Patagonya Çölü 670.000 Arjantin
Simpson Çölü veya Arunta Çölü 584.000 Avustralya
Büyük Sandy Çölü 400.000 Avustralya
Taklamakan Çölü 400.000 Çin Halk Cumhuriyeti
Suriye Çölü 330.000 Suriye
Büyük Victoria Çölü 320.000 Avustralya
Sonora Çölü 311.000 Amerika Birleşik Devletleri- Meksika
Arabistan Çölü 300.000 Suudi Arabistan - Irak
Karakum Çölü 300.000 Türkmenistan
Kızılkum Çölü 300.000 Özbekistan-Kazakistan
Thar Çölü veya Büyük Çöl 260.000 Hindistan-Pakistan
Gibson Çölü 220.000 Avustralya
Sechura Çölü 185.000 Peru
Atacama Çölü 132.000 Şili
Nefud Çölü 72.000 Suudi Arabistan
Namib Çölü 50.000 Namibia-Angola
Mojave Çölü 38.000 Amerika Birleşik Devletleri
Negev Çölü 17.300 İsrail
Painted Çöl 19.400 Amerika Birleşik Devletleri
Los Médanos de Coro 91 Venezuela

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e Kazancı, N. ve Gürbüz, A. (Ed.) 2012. Kuvaterner Bilimi. Ankara Üniversitesi Yayınları No:350, 570 s. ISBN:978-605-136-056-0.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]