Fatımi Devleti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Fâtımî Devleti sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Fâtımî Devleti
الدولة الفاطمية
ad-Dawla al-Fātimīya

 

909-1171

Bayrak

Fatimi Devleti en geniş sınırlarında iken. (969)
Başkent Mehdiye (909-948),
Mansuriye (948-969)
Kahire (969-1171)
Dil(ler) Arapça
Din İsmailîlik (Şii İslam)
Yönetim Monarşi
Halife
 - 909-934 Ubeydullah Mehdî
 - 1160-1171 Âdid
Tarihi
 - Aglebiler aleyhine isyanla Tunus'da devlet kurulması 909
 - Fatımiler'in Mısır'ı ele gecirmeleri 969
 - Fatımiler'in Sicilya'yi kaybetmeleri 1091
 - Fatimiler'in Fas'i Muvahhidler'e kaybetmeleri 1147
Yüzölçümü 5100000 km2
Nüfus
 -  62000000 
     Yoğunluk 12.2 /km2
Öncelleri
Ardılları
Abbâsîler
Aglebîler
Murabıtlar
Eyyubiler
Kudüs Krallığı
Antakya Prensliği
Urfa Kontluğu
Mısır tarihi
All Gizah Pyramids.jpg
Bu madde Mısır kategorisi ile ilişkilidir.
Hanedan öncesi Mısır MÖ 3100
Antik Mısır
Erken Hanedan Dönemi MÖ 3100–2686
Eski Krallık MÖ 2686–2181
1'inci Ara Dönem MÖ 2181–2055
Orta Krallık MÖ 2055–1650
2'nci Ara Dönem MÖ 1650–1550
Yeni Krallık MÖ 1550–1069
3'üncü Ara Dönem MÖ 1069–664
Geç Dönem MÖ 664–332
Klâsik Antik
Ahameniş Mısırı MÖ 525–332
Ptolemaios Mısırı MÖ 332–30
Roma & Bizans Mısırı MÖ 30 – MS 641
Sâsânî Mısırı 621–629
Ortaçağ
Arap Mısırı 641–969
Fâtımî Mısırı 969–1171
Eyyûbî Mısırı 1171–1250
Memlûk Mısırı 1250–1517
Modern Çağ
Osmanlı Mısırı 1517–1867
Fransız İşgali 1798–1801
Muhammed Ali yönetimi 1805–1882
Mısır Hidivliği 1867–1914
Modern Mısır
İngiliz İşgali 1882–1922
Mısır Sultanlığı 1914–1922
Mısır Krallığı 1922–1953
Cumhuriyet 1953–günümüz
Mısır

Fâtımî Devleti veya yaygın olarak kullanılan adıyla Fâtımîler, (Arapça: الدولة الفاطمية al-Dawla al-Fātimīya ya da فاطميون Fātimīyūn; 909 - 1171), Tunus'ta kurulduktan sonra merkezi Kahire'ye taşıyan ve Fas, Cezayir, Libya, Malta, Sicilya, Sardinya, Korsika, Tunus, Mısır, Filistin, Lübnan, Ürdün ve Suriye'de egemenliğini kuran Şii meşrebinin İsmailî mezhebine bağlı devlet.

Fatimiler kendilerine verilen Fâtımî adı, Muhammed bin Abdullah'ın kızı ve Ali bin Ebu Talib'in eşi Fatıma bint Muhammed'ten geldigini iddia etmislerdir. Fatimi devleti Kuzey Afrika'da Cezayir'de bulunan Bebrber kavminin Kutama asireti icinde dogdugu da belirtilmektedir. 909'da Fatimiler devletlerinin baskenti olarak Tunus'da Mehdiye sehrini sec mislerdri. 948'de baskentlerini Mehdiye'den Mansuriye'ye naklettiler. 969'da Misir'i ellerine gecirdiler ve burada Kahire sehrini kurdular Kahire bundan sonra Fatimiler devletinin baskenti oldu ve Misir ulkesi de develtin siyasi, kulturel ve dinsel merkezi ulkesi haline gecti.

Fatimi devletini idare eden en ust elit grup ve bu devleti idare eden hanedanin uyeleri Şii meşrebinin İsmailî mezhebine bağlı idiler. Bu devleti idare edenler Sii olmakla beraber kendilerini Halife olarak ilan etmislerdir ve onlarain Halifelik unvanlari Sunniler tarafindan da kabul edilmistir. Dort halife doneminde so halife olan Ali bin Ebu Talib'in halifelik doneminde oldugu gibi Fatimiler devleti hukumdarlik doneminde Ali'nin ahfadi Peygamberin kizi Fatma'dan gelen Sii mesrebliler Halife olarak buyuk bir Musluman (Sii ve Sunii inancli) nufusu idare etmislerdir. Bu nedenle Fatimiler terimi sadece Sii mesrepli kisilere nitlendirmemkte ve Fatimiler'in hukum surdugu arazilerde yasayan ve bu ulksleri idare eden Fatimi halifelerinin tebasi olan her Muslumani (ve hatta gayri-muslumani) da nitelendirmektedir.

Fatimiler Sii mesrepli halifeleri genellikle, Ismaili mezhebine dahil olmayan muslumanlara karsi buyuk derecede tolerans gostermislerdir. Ayni sekilde musluman olmayanlara karsi da (yani Yahudiler, Koptik Hristiyanlar, Suriye ve Filistinli Hristiyanlar ve Malta adasi hristiyanlarina karsi da genellikle gayet toleransli davranmislardir. Fatimiler devleti ilk kurulus ve gelisme donemlerinde ozellikle askeri ve politika alanalrinda Kuzey Afrikali Beberler kavimine dayanlari ile tarihsel onem kazanmislardir.

Fakat 11. yuzyilin sonlarinda ve 12. yuzyilda Fatimiler Halifelik devleti gayet hizla bir cokus gostermistir. 1160li yillarda Suriye'deki Zengiler devletinden istedikleri yardim dolayisiyla Misir'a gelen genralSirkuh tarafindan gayte kisaca idare edilmelerinden sonra onun olumu ile onun yerine gecen yegeni Selahddin Eyyunbi tarafindan son Fatimi halifesie 1171'de tahttan indirilmis; Fatimiler devleti ve idaresi elimine edilmis ve yerine Sunni musluman olan Eyyubiler hanedani devlet kurmustur. Eyyubler Fatimilerin halifeelri yerien Bagdad'daki Abbasiler halifelrini muslumanlarin lideri olarak kabul etmislerdir.

Fatımiler Devletinin ortaya çıkıp gelişmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler'in asılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin genişlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin kültürü ve yönetilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatımiler Devleti'nin askerî sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kahire'de altıncı Fatımiler Halifesi Hakim Bi-Amrillah tarafından yaptırılmış olan El-Hakim Camii. Renove edilmiştir.

İç savaş ve devletin çökmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ortacaglar Kahire'sinde kalan El-Azhar Camii.
Dosya:Juyushi Mosque,Cairo.jpg
Kahire'de bulunan renove edilmiş Cuyus Camii


Fatımi Devletinin ortadan kaldırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

1040'li yıllarda Fatımiler Devleti'nin Kuzey Afrika'da babadan oğula geçen valileri olan Berber asıllı Ziriler Mısır'da bulunan Şii Fatımiler halifelerinden bağımsızlık ilan edip Bağdad'da bulunan Sunni Abbasiler halifelerinin Müslümanların halifesi olduğunu ilan ettiler. Buna misilleme olarak Fatımiler Devleti Kuzey Afrika'yı tekrar eline geçirmek için Banu Hilal Savaşı adı verilen bir istila savaşını başlattılar. Bu istila savaşı Akdeniz'in Kuzey Afrika kıyılarının yakılıp yıkılıp yaşanamayacak hale gelmesine yol açtı.

Fatımi Devleti'nin merkezi idaresi yörel idare için ikta sistemine çok dayandığı için ülkenin uzak köşelerine gönderilen askerî komutanlar gittikçe kendilerine verilen ikta arazilerinde yarı-bağımsız yaşamaya başladılar ve merkezi devlet idaresi için büyük sorunlar ortaya çıkarttılar.

Fatımiler Sicilya adasındaki idarelerini önce müslüman bağımsız Sicilya Emirliği'ne sonra da güney İtalya'dan gelen Norman I. Rugero'ya kaybettiler ve 1190'da Sicilya adası tümüyle tekrar Hristiyan Normanlar eline geçmişti.

1070 civarlarında Fatımilerin Doğu Akdeniz ve Suriye üzerindeki arazileri Türk asıllı Selçuklular Devleti ve bunlara bağlı Türkmenlerin hücumlarına maruz kaldı ve bu araziler Fatımiler idaresinden çıktı. Birinci Haçlı Seferi'ne yol açan nit nrfrn Kudüs'ün Artuklular Sökmen Bey ve İlgazi Bey tarafından ele geçirilmesiydi. Ama Temmuz 1098'de Fatimi Devleti Veziri El Efdal komutasında bir büyük Fatımi ordusu Kudüs'ü tekrar Fatımiler eline geçirmiş idi. Birinci Haçlı Seferi Frank Haçlılar ordusu Küdus önüne geldiğinde Kudüs'ü Haçlıların kuşatmasına karşı savunan Fatımiler ordusu ve komutanı İftikar el-Devla idi. Fatımiler Komutanı 15 Temmuz 1099'da Kudüs'ü anlaşma ile Haçlılara terk etti. Bundan sonra Fatımi Devleti, orada kurulan Frank Haçlı Kutsal Kudüs Krallığı ve aynı bölgedeki diğer Frank Haçlı devletlerine tüm Filistin arazilerini terk etmek zorunda kaldı. Fatimiler Devleti elinde 1088'dan itibaren sadece Mısır kalmıştı.

1160'larda Fatimilerin siyasi sistemi artik sanki curumustu. Fatimiler veziri olan Savar cesitli entrikalarla kendi siyasi gucunu koruma pesinde idi. Son Fatimi halifeleri devletin idaresini Vezirler eline birakmislardi. 1163 ile 1169 arasinda Fatimiler birkac kere Fatimiler veziri olan Şavar, Selçuklu Sam Emiri olan Nureddin Zengi ile Kudus Krali I. Amalrik arasinda buyuk siyasi oyunlar oynadi. I. Amalrik ekomutasindaki Franlk Hacli ordulari ile dort defa bazan Fatimilere nuttefik bazan onlara karsi olarak Misir dort defa isgal etti. Nureddin Zengi ise bir Suriye ordusu ile Emir Esedüddin Sirkuh'u dort sefr Suriye'den Misir'a sefer yapmaya tesvik edip destek sagladi. Sirkuh'un 1169'daki son seferinde Sirkuh Misir'i Savar elinde zorla aldi ve Sirkuh son Fatimi Halifesi genc I. Adid tarafindan Vezir olarak gorevlendirildi. Fakat ibu gorevede iki ay kaldiktan sonra Sirkuh beklenmedik bir sekilde oldu. Yerine yegeni olan Selahaddin Eyyubi 31 yaşındayken Mısır'daki Suriye birliklerinin komutanlığına, melik unvanıyla Mısır vezirliğine atandı (1169). [1]

1169-1171'de Selahaddin]] Fatimmi halifesine Vezir olarak gorev yapti. Ama tum iktidar gucu kendi elinde idi ve kendine bagli kisileri devleitin en kilit noktalarinda gorevlendirdi ve Fatimilere bagli olanlari bu gorevlercden uzaklastirdi. En sonunda camilerde hutbeyi kendi adina okuttu. Boylece 1171'de Mısır'da Şii Fatımi halifeliğine son vererek Sünniliğe dönüldüğünü ve Bağdat'taki Abbasi halifeliğine bağlılığını ilan etti Salaheddin Eyyubi Mısır’ın tek yöneticisi durumuna geldi. Bu olay ile Fatimiler Devleti resmen son buldu. [1]

Fatımi halifeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Fatimiler Halifeleri soyağacı
  1. Mehdi (Ubeydullah el-Mehdi Billah) (909 - 934)
  2. Kâ'im (Muhammed el-Kâ'im Bi-Emrillah) (934 -946)
  3. Mansur (İsmail Mansur Bi-Nasrillah) (946 - 953)
  4. Mu'izz (Ebu Tamim el-Mu‘izz Li-Dinillah) (953 -975)
  5. Aziz (Ebu Mansur Nizar Aziz Billah (975 -996)
  6. Hâkim (El-Hâkim bi-Emrillah) (996 -1021)
  7. Zahir (Ali ez-Zahir) (1021 - 1036)
  8. Ebû Tamîm Ma’add el-Mûstensir bil-Lâh (1036 - 1094)
  9. ʿAhmed el-Mustâ‘lî (1094 -1101)
  10. Âmir (Mansur el-Âmir bi'Ahkamillah) (1101 - 1130)
  11. Hâfız (El-Hâfız) (1130 - 1149)
  12. Zafir (Ez-Zafir) (1149 - 1154)
  13. Fâ'iz (El-Fâ'iz bi-Emrillah) (1154 - 1160)
  14. Âzıd (El-Âzıd) (1160 - 1171)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Maalouf, Amin (çev. Ali Berktay), (2006) Arapların Gözünden Haçlı Seferleri, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Yayınları, ISBN 975-08-1121-6

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Çağatay, Neşet, () Fatimiler Devleti Kuruluşu ve Akideleri http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/37/1693/18053.pdf
  • Lev, Yacov (1991) State and Society in Fatimid Egypt, Leiden: E. J. Brill., (4. Bölüm Internet History Sourcebooks Project (İngilizce)
  • Al-Makrîzî, Taqiyy al-Dîn Abû al-‘Abbâs Ahmad b. Alî, Kitâb al-Mawâ'iz wa al-I'tibâr bi Dhikr al-Khitat wa al-Âthâr, Beyrut, n.d.
  • O'Leary, D.L., (1923), Short History of the Fâtimid Khalifate.
  • Tritton, A.S., (1930), The Caliphs and Their Non-Muslim Subject, Oxford.
  • Vatikiotis, P.J., (1955), "Al-Hakim Bi-Amrillah: The God-King Idea Realised". Islamic Culture. (Ocak): say 1-8.
  • Dodge, Bayard, (1959), "Al-Ismā`īliyya and the Origin of the Fātimids". Muslim World. Cilt. 49, say. 296-305.
  • Canard, Marius, (1965) "Fâtimides". Islam Encyclopidia (2. ed), Cilt 2 Say. 870-882.
  • Canard, Marius, (1971) "Al-Hâkim bi-Amr Allâh". Islam Encyclopidia (2. ed), Cilt. 3, say.79-84.
  • Walker, Paul. Exploring an Islamic Empire: Fatimid History and Its Sources.