Tiele

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Tingling (Çince: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Ting-ling, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 basit: 铁勒; Tiělè/T'ieh-le), tarihi Türk[1] topluluklarındandır. Tinglingler aslen, güney Sibirya'da Lena Nehri boyunca, Baykal Gölü'nün batısında yaşarlardı.[2] Millat'tan önce 3. yüzyılda, batıya doğru yayılmaya başladılar ve Hiung-nu imparatorluğunun bir parçası oldular.[3][4]

Tiele
26 swiatoinos.jpg
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Kuzey Çin, Altay Dağları, Sincan Özerk Bölgesi (Dzungaria) ve PontusHazar bozkırları (6. yüzyıla kadar)[5]
Diller
Din

Asya Hunları döneminde Ting-ling adı verilen bu gruplara, Göktürk döneminde Tie-le adı verilmiştir. Türk tarihyazımında Tie-le boylarına Tölesler denmiştir. Tie-le boyları Onon nehri ile Karadeniz arasında yer almaktadırlar.

Kökenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tinglinglerin kökeni ve nereden geldikleri hakkında fazla bir bilgi yoktur. MÖ 3. yüzyılda, Mete (冒頓; Mao-Tun) tarafından Yüeçiler (Çince: (月氏 veya seyrek 月支; Pinyin: Yuèzhī) ve Vusun (Çince: 烏孫 / 乌孙, Wūsūn)larla birlikte Hiung-nu'ların egemenliği altına sokulmuşlardır.[2]

Tingling'ler ile ilgili en eski kayıtlara MÖ 1 yüzyılda rastlanmaktadır.[6]

Türk boyları, Çince kao-ch'e denilen, dört tekerlekli kağnıları ile, sürülerini otlattıkları yaylalar ve surlar içindeki kışlıklar arasında göç etmişlerdir. Kubbeli veya kümbetli otağlar kışın surlar içine kurulmuştur. Surlar içine, ayrıca otağa benzer, ağaçtan köşklerde yapılmıştır. Yaz geldiğinde kerekü denilen ve katlanabilen otağ, kağnıya yüklenmiş halde veya kurulmuş durumda yaylalara göç edilmiştir. Bu göçlerde kağnı ile taşınabilen otağlar yanında; çok renkli keçeden, kilimden veya işlemeli kumaşlardan yapılmış örtüler; göçebe hayata uygun kaftanlar, çakşırlar, çizmeler, börkler, kemerler, süs eşyaları, at koşumları kağnılı boyların beraberinde bulunan önemli eşyaları arasında yer almıştır.

Çin kaynaklarında, Tingling'ler ile ilgili sıklıkla bahsedilen temel karakteristik özellikleri, arabaları üzerindeki çadırlarda yaşadıkları göçebe hayat tarzları ile ilgilidir. Bu arabalarından dolayı Kaoçe (Çincede Yüksek araba anlamına gelir) olarak da anılmıştır.

İsim[değiştir | kaynağı değiştir]

Tingling isminin arkaik Çince'deki biçimi "tieng-lieng" ismi Türkçedeki "Tekerlek" kelimesi ile ilişkilidir. Yüksek tekerlekli savaş arabaları kullandıklarından dolayı "tieng-lieng" olarak anılmışlardır.[7]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Tarihi MÖ.65 b.jpg
Türk Tarihi 1nciYY.jpg
Türk Tarihi 2'nciYY.jpg

Hiung-nu dönemi (Ting-ling)[değiştir | kaynağı değiştir]

Tingling'ler, Türk kavimlerinin kurdukları devletlere katılmakta[kaynak belirtilmeli] ve devlet ortadan kalktığında bağımsız hareket edebilmekteydiler. Hiung-nu ve Göktürk politik hayatında oldukça etkili bir topluluktu.[kaynak belirtilmeli]

Hiungnunun ilk parçalanma dönemine girdiği MÖ 65 yıllarında Çin kaynaklarında Tinglinglerden bahsedilmeye başlandı. Hiungnuların MS 50 yıllarında yaşadığı ikinci kırılma sürecinde Tinglingler de bağımsız dönem yaşamaya başladı.

Göktürk dönemi (Tiele)[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin kaynaklarında Uygurların MÖ Ding-ling, MS 4. Yüzyıldan sonra ise Tie-le adı verdikleri boylardan geldikleri belirtilmektedir. Türk tarihyazımında ve literatüründe Tiele, Töles olarak adlandırılmaktadır[8]. Tiele boyları bir araya geldiklerinde devlet kurulmuş oluyordu. Çin kaynaklarına göre, Göktürkleri kuran Aşina boyu da dahil olmak üzere [9][10], Orta Asya'da yaşayan Türk boylarının büyük çoğunluğu Tiele kökenlidir. Göktürklerden sonra Tiele boyları Oğuz boylarına dönüşmüştür. Kendisi arasında ikiye ayrılmıştır. Tiele boylarından doğu'da kalanlar, Dokuz Oğuzları yani Uygurlar'ı oluşturmuşlardır. Batı Türkistan'da kalan boylar ise On-okları yani Batı Oğuzları oluşturmuşlardır. Türgişler ve Oğuz Yabgu Devleti'nin temelini atmışlardır. [11] [12]

Tarihteki Tiele boyları şunlardır[13][14];

  • Tola Irmağının kuzeyindekiler; Bugut, Tongra, Wei-ho, Bayırku, Fu-lo, Mengch’en, T’u-jo-ho, İzgil, Hun, Hu-hsie
  • Karaşar çevresi; Ch’i-pi, P’u-lo-chih, İ-shih, Su-p’o, Na-ho, Wu-kuan, Ye-shih, Yü-hi-huan
  • Altay Dağlarının güney batısı; Sir Tarduş (Yantuo), Shih-p’an, Ta-ch’i
  • Semerkand’ın kuzeyi; Ho-shih, Ho-chie, Po-hu, Pi-kan, Chü-hai, Ho-pi-hsi, Ho-ts’o-su, Pa-ye-wei; Ho-ta
  • Hazar Denizinin doğusu; San-suo-yen, Mie-ts’u, Lung-hu
  • Bizans’ın doğusunda; En-chü, Pei-ju, Chiou-li, Fu-wen-hun
  • Issık Göl çevresi; Chuyue (Çiğil), Chumi, Chumuhun and Chuban
  • Güney Sibirya çevresi; Dubo (Tuvalılar)

Göktürkler'in yıkılmasından sonra;

  • Dokuz Oğuzları yani Uygurları oluşturan Tiele boyları[15]: Bugut, Hun, Bayırku, Tongra, İzgil, Ch'i-pi, Apuse, Kulunwuku, Ediz (Ati-e)
  • On Okları (Türgişler) yani Batı Oğuzları oluşturan Tiele boyları[16]: Beş Tuo-lu (Tuchi-shih, A-li-sih, Suo-ho-mo-he, Chu'mu-kun, Hu-lu-wuchü, She-she-titun, Shu-ni-shih-Chu-pan), Nu-shih-pi (A-hsi-chie ch’üe, Ke-shu ch’üe, Pa-sai-kan, A-hsi-chie Ni-shu, Ke-shu-ch’u-pan). Batı Oğuzları daha sonra Oğuz Yabgu Devletini ve Büyük Selçuklular'ı kurmuşlardır.

Dingling yöneticileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Aile adları ve verilmiş ad Saltanatların süreçleri
Aile adı ve verilmiş ad
阿伏至羅 Āfúzhìluó 487-503
跋利延 Bálìyán 503-505
彌俄突 Mí'étú 505-516
伊匐 Yīfú 516-524
越居 Yuèjū 524-536
比造 Bǐzào 536-540
去賓 Qùbīn 540-541

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 Ekim 2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia. 19 (2): 197-239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 1464-8172. 
  2. ^ a b Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005.
  3. ^ Li, "A Research on Migration of Northwestern Minorities Between pre-Qin to Sui and Tang", sayfa 110-112
  4. ^ Lu, "A History of Ethnic Groups in China", sayfa 111, 135-137.
  5. ^ Duan, "Dingling, Gaoju and Tiele", map. 4, 6, 13, 16, 17 (no page.no).
  6. ^ Tinglingler 29 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - tarih.gen.tr
  7. ^ Egemen Çağrı Mızrak. Bozkır Kavimleri: M.Ö. VII. Yüzyıldan M.S. VI. Yüzyılın Ortalarına Kadar Batı Türkistan Ve Kuzey Hindistan’daki Bozkırlılar. s. 212. 28 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2022. 
  8. ^ https://ahmettasagil.files.wordpress.com/2010/10/toles.pdf (Sayfa 60). Töles=Tielo
  9. ^ Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false
  10. ^ https://books.google.com.tr/books?id=qsNoHtgkGPkC&pg=PA48&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  11. ^ http://yorkam.akdeniz.edu.tr/wp-content/uploads/2019/12/1.pdf
  12. ^ Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false
  13. ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 21 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 21 Nisan 2021. 
  14. ^ Ölmez, Mehmet; Maue, Dieter; Vaissière, Etienne de la. "The Historical context to the Hüis Tolgoi inscription". 
  15. ^ http://yorkam.akdeniz.edu.tr/wp-content/uploads/2019/12/1.pdf
  16. ^ http://yorkam.akdeniz.edu.tr/wp-content/uploads/2019/12/1.pdf
  • Xue, Zongzheng: A History of Turks. Peking: Chinese Social Sciences Press, 1992.