Güneybatı Kafkas Cumhuriyeti
 |
Bu maddenin adı Vikipedi için uygun olmayabilir. Vikipedi kalite standartlarına uygun olan bir adın verilmesine ihtiyaç duyulabilir. Şimdiki adı Vikipedi adlandırma kurallarına uygun olmalıdır, aksi takdirde kabul görmeyebilir. Lütfen tartışma sayfasında devam ediniz. |
|
|||||||||||||||||||||||||||||
Güneybatı Kafkas Cumhuriyeti[3][4][5] (Osmanlıca: Cenub-ı Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi[6] / Cenub-ı Garbi Kafkas Hükümet-i Cumhuriyesi[7]) veya Güneybatı Kafkas Geçici Millî Hükûmeti, Kars Cumhuriyeti[8] 17-18 Ocak 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen Büyük Kars Kongresi'nin sonucunda kurulan ve 12 Nisan'da İngilizlerin Kars'ı işgal etmeleriyle son bulan geçici hükûmet.[6] Elviye-i Selâse'nin tamamını kapsamakta birlikte Kars (hükümet merkezi), Batum, Ahıska, Ahılkelek, Artvin, Ardahan, Acara, Posof, Çıldır, Göle, Oltu, Karakurt, Sarıkamış, Karapınar, Kağızman, Kulp, Iğdır, Serdarabat, Aralık, Nuraşen, Nahcivan, Culfa ve Orduabat gibi yerleri kapsamaktaydı.[9]
İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Somerset Arthur Gough-Calthorpe tarafından kaldırılmıştır.
Konu başlıkları |
[değiştir] Tarihi
[değiştir] Kuruluşu
9 Ekim 1918'de Ahıska Hükümet-i Muvakkatası, 3 Kasım'da Aras Türk Hükümeti, 5 Kasım'da Kars İslâm Şurası kurulmuştur. 15 Kasım'da Birinci Kars Kongresi düzenlenmiş ve sekiz kişilik Muvakkat Heyeti seçilmiştir. 30 Kasım'da İkinci Kars Kongresi (Kars İslâm Şurası Büyük Kongresi) düzenlenmiş ve Millî Şura Hükümeti kurulmuştur. Aras ve Ahıska'daki hükümetlerini birer şubesi sayarak Millî Şura Hükümetine katılmıştir.[6]
I. Dünya Savaşı sonunda 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti ordusu birliklerinin Güney Kafkasya'dan çekilmesini öngörmüştür. Osmanlı Devleti bu hükme uyarak 4 Aralık 1918 tarihinde askerlerini 1877 yılından önceki Rusya sınırına aynı uzaklıktaki yere çekecektir. Fakat Kars'tan askerlerini 2 ay sonra çekme kararı almıştır.
Bu kararın nedeni halkın bölgede bir hükümet kurmasına zaman vermektir. Çünkü askerlerin geri çekilmesi ile Elviye-i Selase denen Kars, Batum ve Ardahan, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti işgaline açık bir hale gelecektir. Bunun üzerine 29 Ekim 1918 tarihinde Ahıska ve Ahılkelek çevresinde Ahıska Hükümet-i Muvakkatası (Ahıska Geçici Hükümeti), 3 Kasım 1918 tarihinde Emir Bey Ekberzâde başkanlığında, merkezi Iğdır olmak üzere Araş Türk Hükümeti ve 5 Kasım 1918'de Kepenekçi Emin Ağa(Emin Ağa Borçalı) ve Piroğlu Fahreddin Bey başkanlıklarında merkezi Kars olmak üzere Kars İslâm Şûrası kurulmuştur. 30 Kasım 1918 tarihinde Kars'ta toplanan kongrede bu üç hükümet Kars Millî İslâm Şûrası Merkez-i Umumisi adı altında birleşmiştir. Başkanlığına Cihangirzade İbrahim Bey seçilmiştir.[10] 60 yöresel temsilcinin katıldığı[11] bu kongre ile Kars, Oltu, Kağızman, Igdır, Sarıkamış, Ardahan ile Türklerin veya Müslümanların yaşadığı Ahılkelek, Ahıska ve Batum gibi şehirlerde yaşayan halk örgütlenmiştir.[12] 17 Ocak 1919 ve 18 Ocak 1919 tarihlerinde Dr. Esat Oktay Bey başkanlığında[13] Kars'ta toplanan kongereye 131 temsilci katılmış ve kongrede Kars Millî İslâm Şûrası'nın adı Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Muvakkata-i Milliyesi (Güneybatı Kafkasya Milli Geçici Hükümeti) olarak değiştirilmiştir. Başkanlığına yine Cihangirzade İbrahim Bey seçilmiştir. Bu geçici hükümet, 18 maddeden oluşan anayasası ve yeşil ve kırmızı zemin üzerinde bulunan ay-yıldızlı bayrağı kabul edip; 12 üyeli bir bakanlar kurulu ve halkın oyu ile seçilen 131 milletvekilli bir parlamento kurmuştur.[10] 25 Mart 1919 tarihinde bu meclis Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümet-i Cumhuriyesi adını almıştır.[10][14] Hükümet Kars'ın dışında Artvin, Ardahan, Batum, Gümrü, Sarıkamış, Nahcivan, Ordubad ve Iğdır'ı sınırları içinde saymıştır.
[değiştir] Yıkılışı
Bölgede bulunan İngilizler, yerel hükümetin çalışmalarına bir süre göz yumdular. Ancak 13 Nisan 1919’da Kars’ı işgal ederek hükümetin varlığına son verdiler. Hükümetin 12 üyesini tutuklayarak önce Batum’a, sonra da Malta’ya sürdüler.
İngilizlerin Ermenilere devrettiği Kars, 1920 sonbaharında Kâzım Karabekir komutasındaki Türk birliklerinin bölgeyi ele geçirmesine kadar bir buçuk yıl işgal altında kaldı.
[değiştir] Malta Sürgünü
Malta'ya sürgüne gönderilen isimler aşağıdaki gibidir.[15]
| Malta Sürgünleri | |||||
| İsim | Sürgün dönemi | Sürgün no. | Rütbesi, görevi, mazisi | ||
| 1 | Cihangirzade Aziz Bey | 2 Haziran 1919 | 27 19 | Adalet Bakanı | |
| 2 | Alibeyzade Mehmet Bey | 2 Haziran 1919 | 27 16 | Kars valisi | |
| 3 | Cihangirzade Hasan Han | 2 Haziran 1919 | 27 18 | Savunma Bakanı | |
| 4 | Cihangirzade İbrahim Bey | 2 Haziran 1919 | 27 17 | Cumhurbaşkanı | |
| 5 | Mehmetoğlu Muhlis Bey | 2 Haziran 1919 | 27 27 | PTT Genel Müdürü | |
| 6 | Matvey Radjinski | 2 Haziran 1919 | 27 25 | Rus Şura üyesi | |
| 7 | Musa Salah Bey | 2 Haziran 1919 | 27 20 | Polis Müdürü | |
| 8 | Pavlo Camusev | 2 Haziran 1919 | 27 14 | Rum Şura Üyesi | |
| 9 | Tevhidüddin Mamiloğlu | 2 Haziran 1919 | 27 22 | Emniyet Müdürü (Orenburglu Kazak Türkü) | |
| 10 | Stefani Vafiades | 2 Haziran 1919 | 27 26 | Rum Şura Üyesi, Sosyal Yardım Bakanı | |
| 11 | Yusufoğlu Yusuf Bey | 2 Haziran 1919 | 27 21 | Şura Üyesi, Gıda Bakanı | |
[değiştir] Not
- ^ South-Western Caucasian Democratic Republic (Worldstatesmen.org)
- ^ Sürmeli, Serpil. Türk-Gürcü ilişkileri, 1918-1921 (2001), Atatürk Araştırma Merkezi
- ^ İ.Ü. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü yıllığı, 8. cilt (1993), İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, sf. 74
- ^ Yükseler, Kayhan. Güneybatı Kafkas'ta Taşnak mezalimi (2006), Kaynak Yayınları, sf. 125
- ^ Yılmaz, Salih. Türkiye ve Kafkasya'da yaşayan Karapapak (Terekeme) Türkleri tarihi ve kültürü (2007), sf. 60
- ^ a b c Mustafa Budak, İdealden Gerçeüğe: Misâk-ı Millî'den Lozan'a Dış Politika, Küre Yayınları, ISBN 975-6614-05-6, s. 31-32.
- ^ Toplu eserler: Osmanlı ve cumhuriyet tarihi yazıları (2006), Turhan Kitabevi, sf. 252
- ^ Kelebek ömürlü cumhuriyet (Türkçe). Erkan Karagöz.
- ^ Budak, A.g.e., s. 175. (Ahmet Ender Gökdemir, Cenûb-i Garbi Kafkas Hükümeti, Ankara, 1989)
- ^ a b c Milli Mücadele'de Elviye-i Selase (Türkçe). ATAM.
- ^ Ulusal ve Yerel Kongreler Kronolojisi (Türkçe). TBMM.
- ^ W.E.D. Allen, P. Muratoff, "Caucasian Battlefields", Cambridge, 1953.
- ^ A. Ender Gökdemir, Cenûb – i Garb – i Kafkas Hükûmeti, Ankara,1998, s. 90.
- ^ H. Pehlivanli, "The Post Armistice situation on South-West Caucasia" in "Kars and Eastern Anatolia in the Recent History of Turkey", Ankara, 1994.
- ^ Şimşir, Bilal. Malta Sürgünleri. Bilgi. ISBN 975494902X. “Documents on British Foreing Office 371/5091/E, 15117 - Horace Rumbold'tan Curzon'a Rapor: İStanbul, 24.Kasım 1920, No.1552/W/3662”
