Evlilik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Jan van Eyck'in meşhur çifte portresi, 1434 tarihli Arnolfini'nin Evlenmesi. Burjuvazinin evlilik modelini sembollerle anlatır. Adam dış dünyaya bakan pencerede, kadın iç dünyayı temsil eden yatak yakınında, köpek sadakati temsilen aralarında, aynada iki şahit, biri ressam, duvarda ressamın evlilik şahit notu ve başka bir sürü zenginlik, refah, dindarlık, umut, saygı, çalışkanlık, vs. işareti.

Evlilik, iki veya daha fazla kişinin, dini, hukuki veya toplumsal kanun veya törelerin uygun gördüğü şekilde bir araya gelmesidir. Ülke veya toplum kanunları belli kısıtlamalarla eşlere birbirleri üzerinde cinsiyet monopolü, birbirinin emeği, geliri ve mal varlığı üzerinde sahiplik, birbirinin çocukları üzerinde velayet gibi haklar ve sorumluluklar verir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

William Hogarth'ın Evlilik Modası resim serisinin parçası, 1745 tarihli Evlilik Akdi tablosu. Bir İngiliz yüksek sınıf evliliğini hicveder. Zengin bir eş, ve onun getireceklerinin en önemli konu olması bu evliliklerin özeti denilebilirdi.
Fjordda kayıklarla gelinalma

10. yüzyıla kadar Roma'da evlenme işlerinde yasama ve yargılama yetkileri devlete aitti. Bununla birlikte, Hristiyan Kilisesi, kuruluşundan itibaren, kendi mensuplarının evlenmelerinde uyulması gerekli bazı özel emirler ve yasaklar getirmişti; bunlara karşı gelen dini cezalara çarptırılır, en önemlisi de aforoz edilirdi. Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından sonra siyasi otoritesinin ortadan kalkması, Kilise'nin bu yasama ve yargılama yetkilerini yavaş yavaş benimsemesine yol açtı. 10. yüzyıldan itibaren birçok Avrupa krallığı Şarlman'ı örnek alarak kilise-devlet ikilisinin yan yana simbiyoz gelişmesini tercih etmiş ve kayıtları zaten her yerde bulunan ve zaten eğitimli kilise rahipleri tutmuştur. Kilisenin özellikle akraba evliliğine aşırı dini kısıtlamalar koyması sebebiyle bölünerek miras kalan küçük tarlaların genellikle kiliseye hibe edilmes,i kilisenin aşırı zenginleşmesine sebep olmuş, bu da devleti rahatsız etmeye başlamıştı. Kilise reformu ertesi yeniden güçlenen krallıklar, mülk işinde olduğu gibi evlenme konusunda da kilisenin yetkilerini kısıtladı. Bu süreç Batı'da 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar sürdü. Günümüzde de din ve devlet işlerinin genelde birbirinden ayrılması ile evlenme töreninin hala kilisede yapılması revaçta olsa bile, akitlerinin belediyelere bırakılmasıyla son buldu.

Evlenmenin hukuki ve dini esasları zamanla çok değişmiştir: kan akrabalığıyla ilgili yasaklar her yerde geçerli olmadığı gibi bazı halkların egzogamik (aile veya kabile dışından evlenme) kanunları son derece karmaşıktır; bir kural haline gelen tek kişiyle evliliğin, çok kişiyle evliliği ortadan kaldırması uzun sürdü. Bazı toplumlarda nişanlı, karısını, ailesinden başlık parası ile ister, bazı yerlerde ise kocaya bir hediye veya drahoma verilir. Nişanlı, damat olarak kabulünden önce müstakbel kayınbaba ve kayınvalidesinin evinde bir süre hizmet etmek zorunda kalabilir.

Türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  Poligami sadece Müslümanlara yasal.
  Poligami yasal.
  Poligami bazı bölgelerde yasal.
  Poligami yasadışı, ama uygulama cezaya tabi değil.
  Poligami yasadışı ve uygulama cezaya tabi.
  Yasal durum bilinmiyor.

1980 basımı Ethnographic Atlas kitabının listelediği 1,231 toplumdan, 186'sının tek eşli, 453'ünün nadiren polijinik, 588'inin sıkça polijinik ve 4'ünün poliandrik toplumlar olduğunu ortaya koymuştur.[1] Poliandri sadece Himalayalarda bulunan dağ toplumlarında gözlemlenmiştir.

Tek eşlilik[değiştir | kaynağı değiştir]

Monogami olarak da bilinen tek eşlilik, bir kişinin hayatı boyunca ya da belirli bir zaman süresince tek bir eşe sahip olması durumudur.

Antropolog Jack Goody'nin araştırmalarına göre monogami ve çeyiz hazırlama, pulluk ile tarım yapma ile yüksek oranda bağlantılıdır ve bu bağlantı İrlanda'dan Japonya'ya kadar Avrasya'daki pek çok toplumda gözlemlenir. Buna karşın çapa ile tarım yapan Sahra Altı Afrika toplumlarında başlık parası ve poligami yaygındır.[2] Ayrıca bir toplumun büyüklüğü, o toplumda insan ahlakının tanrılara atfedilmesi ve toplumdaki monogami yaygınlığı arasında da istatistiksel bağlantı bulunmaktadır[3]

Çok eşilik[değiştir | kaynağı değiştir]

Çok eşlilik veya poligami, bir kimsenin aynı esnada birden fazla kişiyle evli ya da birlikte olmasıdır.[4] Terim çok karılılık (polijini), çok kocalılık (poliandri) ve grup evliliği durumlarını kapsamaktadır.[5]

Polijini[değiştir | kaynağı değiştir]

Küresel insan genetik çeşitliliği üzerine yürütülmüş bir moleküler genetik çalışmaya göre, insanlar yerleşik hayata ve tarıma geçmeden önce çok karılı olarak yaşamaktaydı. Bu geçiş Avrasya'da 10.000 ile 5.000 yıl önce, Amerikalar ve Afrika'da ise daha sonra meydana gelmiştir.[6] Yukarıda belirtldiği üzere antropolog Jack Goody'nin araştırmaları, çapa ile tarım yapan Sahra Altı Afrika toplumlarında başlık parası ve poligaminin yaygın olduğunu ortaya koymuştur.[2] Daha sonraki karşılaştırmalı araştırmalar, bir toplumda pulluk kullanımının çok veya tek eşliliği belirleyen en önemli faktörü oluşturduğunu, savaşlarda yüksek erkek ölüm oranı (devletsiz toplumlarda) ve hastalıklar (devletli toplumlarda) da az miktarda etki gösterdiğini bulmuştur.[7]

Poliandri[değiştir | kaynağı değiştir]

Poliandri, nadir görülen bir evlilik yapısıdır. En sık görüldüğü Himalaya Dağları'nda poliandri arazi azlığı ile bağdaşlaştırılmıştır. Bu bölgede gözlemlenen evliliklerde bir ailede yer alan tüm erkek kardeşler bir kadın ile evlendirilmektedir. Bu sayede arazinin paylaştırılmasından kaçınılmaktadır.[8] Himalayalar dışında da poliandriye izin veren toplumlar keşfedilmiş, bu bölgelerde gelenek bir çocuğun birden fazla babaya sahip olabileceği inancı ile ilişkilendirilmiştir.[9]

Yasalar ve kurallar[değiştir | kaynağı değiştir]

Hemen hemen her toplum, iki kişinin evlenebilmesi için şartlar belirlemiştir. Evlilik kurumu için de aynı şekilde kurallar konulmuştur. Bu şartlar ve kurallar zaman içinde de değişikliklere uğrasalar da genel olarak cinsiyetleri, ait oldukları toplumsal gruplar, sağlık ve kısırlık durumu, akrabalık derecesi, ayrı / ortak mülkiyet, birbirlerini ve ortak çocuklarını temsil edebilme, onların sorumluluklarına ortaklık, soyadı, miras, sadakat (-sizlik), ayrılma, boşanma, nafaka, çocukların veya eşin söz konusu olduğu hukuki davalar veya toplumsal meselelerde karar verme veya şahitlik etme/etmeme yetkisi/hakkı gibi konuları içerir.

Örneğin günümüzde birçok ülkede hemcins bireyler eşcinsel evlilik yapabilir. Buna karşılık aynı bu ülkelerde belli bir süre önce, eşcinsellik çok ağır cezalara layık görülürdü. Bazı ülkelerde ise hâlen eşcinsellik yasaktır. Pek çok toplum, kişinin aynı anda birkaç eşle birden evlendiği çok eşliliğe izin vermemektedir. Yakın akrabalık sınırı Orta Çağ Hristiyanları için Latin hesabıyla 6 derece, alman hesabıyla 3 derece idi; Bugünlerde akrabalık sınırlamaları en azlara yakındır. Eskiden dinler veya etnik gruplar arası evlilikler yasak olabiliyordu. Toplumlar arasında evlilikle ilgili derin farklar bazı gurbetçilerin oralı bir eş yerine memleketten, belki hiç tanımadığı, ama kendi evlilik anlayışına uyan bir "mektuplu gelin" ile evlenmeyi seçmelerine bile sebep olabilmiştir.

Evlilik olağan olarak, ailenin çoğalmasının temelini oluşturur. Yani, evli çiftin çocuk yaparak onları yetiştirmeleri beklenir. Nitekim, insan topluluklarının çoğunda, evlenme vardır ve dünyaya çocuk getirilmesi, bunların korunması, eğitilmesi, düzgün bir hayat için donandırılması gibi uzun soluklu amaçları gerçekleştirmek için eşlerin bir araya gelmesi, bunun gereği olan sorumlulukları toplum gözetiminde üstlenmesi olarak kabul edilir. Bununla beraber, bazı evlenmelerin böyle bir amacı bulunmadığı da bir gerçektir, örneğin geç yaşta yapılan evlilikler, eşcinsel evlilikler, veya ölüm halindeyken yapılan evlenmeler gibi.

Medeni hukuk ve tarihte evlenme akdinin amacı, müstakbel eşlerin birbirlerine yaptıkları karşılıklı taahhütlere, ve toplumun koyduğu kuralların muhasebesi ve kontrolüne resmî bir nitelik kazandırmak ve bu işlemler için gerekli kayıttır. Bazı ülkelerde ispatlanmış uzun süre birliktelik özellikle ortak çocuk varsa birçok konuda evlilik akdi ile eşdeğerli sayılabilmektedir

Kavramlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Evliliğin çok temel ve evrensel bir toplumsal oluşum olması, her yönünün her dilde farkındalılık ve dikkat konusu olmasını ve adlarının konulmasını getirmiştir. Aşağıdaki liste evlilik ve aile olmakla ilgili sözcük ve kavramlardan bazılarını içerir.

Konu Kavram Kısa açıklama
Durumu Bekâr Henüz evlenmemiş olan
Evli Evlenmiş olan
Ayrılmış / Boşanmış Evliliği sonlandırılmış olan
Dul Evliliği ölüm dolayısı ile bitmiş olan
Akrabalığı Anne Yumurtası döllenip cenin olan, mitokondrisi miras kalan
Baba Anneyi dölleyen, Y-kromozomu miras kalan
Ebeveyn Hukuki anne veya baba
Evlat Annesi veya babası olunan
Torun Annesi veya babasının annesi veya babası olunan
Taşıyıcı anne Kendi genlerini taşımayan bebeği doğuran
Süt Anne Kendi genlerini taşımayan bebeği emziren
Analık Çocuğu annesiymiş gibi yetiştiren
Öz Anne ve babalarının ikisi de aynı olan kardeş, kendinden olan çocuk
Üvey Anne ve babalarının sadece biri aynı olan kardeş, eşin başka eşinden olan çocuk
Kayın Akrabalık ilişkisi evlilikle edinilmiş olanlar
Kardeş Anne, baba veya ikisi birden ortak olan
Ağabey / Abi / Birader Anne, baba veya ikisi birden ortak olan erkek
Bacı / Abla Anne, baba veya ikisi birden ortak olan kız
Amca Baba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek
Dayı Anne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek
Hala Baba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın
Teyze Anne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın
Baldız Eşi olan kadının kız kardeşi
Enişte kız kardeşin eşi olan erkek
Görümce Eşi olan erkeğin kız kardeşi
Yenge Erkek kardeşin eşi olan kadın
Elti Eşi olan erkeğin erkek kardeşinin eşi olan kadın
Bacanak Eşi olan kadının kız kardeşinin eşi olan erkek
Kayın (birader) Eşi olan kişinin erkek kardeşi
Kaynata Eşi olan kişinin babası
Kaynana Eşi olan kişinin annesi
Damat Kız evladın kocası
Kuzen Amca, dayı, teyze veya halanın evladı
Gelin Erkek evladın karısı
Evlatlık Aile dışından evlat edinilmiş çocuk
Besleme Aile dışından ev halkına dahil edilmiş çocuk
Tipleri Monogami : Tek eşlilik Ömür boyu
Sıralı : Peş peşe tek (toplamda çok) eşlilik
Poligami : Çok eşlilik Poliandri : Çok kocalılık
Policini : Çok karılılık
Grup evlilik : Grup içinde herkesin birbiriyle evli varsayıldığı durum
Eşcinsel Kendi cinsinden biri ile evlilik
Geçici Belli bir süre evli kalmak amaçlı beraberlik
Roller Gelin Evlenen (ve kocasının evine taşınan) kadın
Güveyi Evlenen erkek
İç Güveyisi Evlenip karısının evine taşınan erkek
Şahit Evlilik akdini görüp onaylayan
Sağdıç Evlilik töreninde erkek tarafından rolü yörelere göre değişen erkek kişi
Evreleri Arkadaş/Takılma/Çıkma Evlilik henüz sös konusu olmadan beraberlik
Söz /Sözlü Evlenme ufukta
Nişan /Nişanlı Evlenmeye hazırlanırken
Nikâh / Evli Evlenme anlaşması ve sonrası
Kına .
Düğün .
Balayı .
Gebelik .
Doğum .
Lohusa Bebeğiyle doğum ertesi ilk günleri yaşayan anne
Kırkı çıkmış Bebeğiyle doğum ertesi 7 haftalık veya 40 günlük ilk özel dönemi bitirmiş olan anne
Bebekli .
Çocuklu .
Ergen evlatlı .
Yetişkin evlatlı .
Kayınlık Evlat everip kaynana, kaynata rolü üstlenenler
Torun torba sahibi Evini evlatları, onların eşleri ve çocukları ile paylaşanlar
Boş yuva Çocuklar kendi evlerine çıkınca yalnız kalan çift
Dul Eşinin ölümü dolayısıyla tek kalmış olan
Kural dışı Gayri meşru Nikâhsız birliktelik, nikâhsız çocuk doğurma durumu
Çocuk evliliği Genellikle sadece gelinin evlilikte yaşının çok küçük olması
Kaçırma /alıkoyma Zorla evliliğe, uzun birlikteliğe zorlama
Beşik kertme Evlilikleri doğumda kararlaştırılmış kız ve oğlan çocuk
Hayat kadını Para karşılığı birlikte olunan kadın
Jigolo Para karşılığı birlikte olunan erkek

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ethnographic Atlas Codebook 18 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. derived from George P. Murdock’s Ethnographic Atlas recording the marital composition of 1,231 societies from 1960 to 1980.
  2. ^ a b Goody, Jack (1976). Production and Reproduction: A Comparative Study of the Domestic Domain. Cambridge: Cambridge University Press. s. 7. 
  3. ^ Roes, Frans L. (1992). "The Size of Societies, Monogamy, and Belief in High Gods Supporting Human Morality". Tijdschrift voor Sociale Wetenschappen. 37 (1): 53–58. 
  4. ^ "Sözlük tanımı". dictionary.com (İngilizce). 13 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mayıs 2020. 
  5. ^ Zeitzen, Miriam Koktvedgaard (2008). Polygamy: a cross-cultural analysis. Berg. s. 3. ISBN 978-1-84520-220-0. 
  6. ^ Dupanloup I, Pereira L, Bertorelle G, Calafell F, Prata MJ, Amorim A, Barbujani G (2003). "A recent shift from polygyny to monogamy in humans is suggested by the analysis of worldwide Y-chromosome diversity". J Mol Evol. 57 (1): 85–97. Bibcode:2003JMolE..57...85D. CiteSeerX 10.1.1.454.1662 $2. doi:10.1007/s00239-003-2458-x. PMID 12962309. 
  7. ^ Ember, Carol R. (2011). "What we know and what we don't know about variation in social organization: Melvin Ember's approach to the study of kinship". Cross-Cultural Research. 45 (1): 27–30. doi:10.1177/1069397110383947. 
  8. ^ Levine, Nancy (1998). The Dynamics of polyandry: kinship, domesticity, and population on the Tibetan border. Chicago: University of Chicago Press. 
  9. ^ Starkweather, Katherine; Hames, Raymond (Haziran 2012). "A survey of non-classical polyandry". Human Nature. 23 (2): 149–72. doi:10.1007/s12110-012-9144-x. PMID 22688804. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]