Gürcüce

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Gürcüce
ქართული.png
Telaffuz Kartuli
bölge Kafkasya
Etnik köken Gürcüler
Dönem 1998
Dil aileleri
Yazı sistemi Gürcü Alfabesi
Resmi durumu
Resmi dil Gürcüler
Dil kodları
ISO 639-1 ka
ISO 639-2 geo (B)
kat (T)
ISO 639-3 kat
Kartvelian languages.svg
Kartveli dillerinin Gürcistan üzerindeki dağılımı.

Gürcüce (Gürcüce: ქართული ენა / Kartuli ena), bir Kafkas halkı olan Gürcülerin konuştuğu dil. Gürcistan’ın resmî ve öğretim dilidir. Modern Gürcüce, Kartli diyalekti (Doğu Gürcücesi) temelinde gelişmiş ve 5. yüzyıldan (Eski Gürcüce) itibaren Gürcü edebiyatının tek dili olmuştur.

Gürcistan’da yaşayan 3,9 milyon kişinin (nüfusun yüzde 83’ü) asıl dilidir. Ayrıca yurtdışında, Türkiye, İran, Azerbaycan, Rusya, ABD ve Avrupa’da 500.000 kişi Gürcüce konuşur. Gürcüce, Gürcülerin etnografik gruplarının, diğer Güney Kafkas dilleri olan Svanca, Megrelce ve Lazca konuşan halkın da edebiyat dilidir. Öte yandan Gürcistan Yahudilerinin konuştuğu ve Gruzinik veya Kivruli olarak adlandırılan dili de Gürcistan’da 20.000 kişi ve ayrıca başka yerlerde 65.000 kişi (İsrail’de 60.000 kişi) konuşmaktadır.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüce Güney Kafkas dillerinin en yaygın dilidir. Güney Kafkas dilleri ise Gürcüce ile birlikte Svanca (Gürcistan’ın kuzeybatı kesiminde, Svaneti’de konuşulur), Megrelce (Gürcistan’ın batı kesiminde, Samegrelo ve Abhazya’da konuşulur) ve Lazca’dan (çoğunluğu Türkiye’de olmak üzere Karadeniz kıyısında konuşulur) oluşur.

Diyalektleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüce’nin başlıca diyalektleri şunlardır: İmereti diyalekti, Raça-Leçhum diyalekti, Guria diyalekti, Acara diyalekti, İmerhev diyalekti (Türkiye’de konuşulur), Kartli diyalekti, Kaheti diyalekti, İngilo diyalekti (Azerbaycan’da konuşulur), Tuş diyalekti, Hevsur diyalekti, Mohev diyalekti, Pşav diyalekti, Mtiul diyalekti, Fereydan diyalekti (İran’da konuşulur), Meshet diyalekti.

Gürcüce'nin diğer Kafkas dilleriyle Akrabalığı[değiştir | kaynağı değiştir]

 İlk Kafkas dili   
 Kuzey Kafkas dilleri 

Kuzeybatı Kafkas dilleri:
Ön Ubıh - Abhaz: Ubıhça - Abhazca, Abazaca;
Ön Çerkes: Adığece (Batı Çerkesce) ve Kabartayca (Doğu Çerkesce)



Kuzeydoğu Kafkas dilleri:
Nah dilleri (Çeçence, İnguşça ve Batsça) -
Dağıstan dilleri (Avarca - Andice - Didoca,
Lakça, Lezgice ve Dargice)



 Güney Kafkas dilleri 

Gürcüce ve Gürcüce'nin Lehçeleri



Zan dili: Lazca ve Megrelce



Svanca




Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüce, zengin bir edebiyat geleneğine sahiptir. Günümüze ulaşan Gürcüce en eski edebi metin, İakob Tsurtaveli’nin 5. yüzyılda yazdığı “Kraliçenin, Azize Şuşanik’in Çilesi”dir (Tsamebay tsmindisa Şuşanikisi, dedoplisa). Gürcü ulusal destanı “Kaplan Postlu Kahraman” (Vephistqaosani) ise, Şota Rustaveli tarafından 12. yüzyılda yazılmıştır.

Yazı sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüce, tarihi boyunca, genelde Gürcü alfabesi olarak bilinen değişik yazı sistemleriyle yazılmıştır. Bugünkü alfabe olan mhedruli ("askeri") asıl yazı sistemi olmuştur. Diğer yazı biçimleri daha çok tarihsel belgelerde kalmıştır.

Mhedruli, 33 harften oluşur. Bu alfabenin, Gürcüce’nin bütün seslerini karşıladığı söylenebilir. 11. yüzyıl tarihçisi Leonti Mroveli, Gürcü alfabesini İÖ 3. yüzyılda, Kafkas İberyası (Kartli olarak da bilinir) kralı Parnavaz’ın geliştirdiğini yazar. Bu alfabe, İS 4-5. yüzyıllarda yeniden elden geçirilmiş, sonraki yüzyıllarda ise değişikliklere uğrayarak bugünkü biçimini almıştır.

Birbirinden farklı üç Gürcü alfabesi vardır. Bu alfabeler asomtavruli (büyük harfler), nushuri (küçük harfler) ve mhedruli’dir. Ayrıca dinsel metinlerde kullanılan ve hutsuri (dinsel) denen bir yazı biçimi daha vardır.

Sayılar[değiştir | kaynağı değiştir]

1-10

Erti, Ori, Sami, Othi, Huti, Ekvsi, Şvidi, Rva, Ts’khra, Ati

20 - Otsi 30 - Otsdaati 40 - Ormotsi 50 - Ormotsdaati 60 - Samotsi 70 - Samotsdaati 80 - Otkmotsi 90 - Otkmotsdaati 100 - Asi

1000 - Atasi

Birden fazla sessizle başlayan sözcükler[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcüce adlar ve sıfatlar iki veya daha fazla sessizle başlayabilir. In

  • İki sessizle başlayan sözcükler:
    • წყალი, (ts'qali), "su"
    • სწორი, (sts'ori), "doğru"
    • რძე , (rdze), "süt"
    • თმა, (tma), "saç"
    • მთა, (mta), "dağ"
    • ცხენი, (tsxeni), "at"
  • Üç sessizle başlayan pek çok sözcük vardır:
    • თქვენ, (tkven), "siz (çoğul)"
    • მწვანე, (mts'vane), "yeşil"
    • ცხვირი, (tsxviri), "burun"
    • ტკბილი, (t'k'bili), "tatlı"
    • მტკივნეული, (mt'k'ivneuli), "sancılı"
    • ჩრდილოეთი, (çrdiloeti), "kuzey"
  • Gürcüce’de dört sessizle başlayan sözcük de vardır.
    • მკვლელი, (mk'vleli), "katil"
    • მკვდარი, (mk'vdari), "ölü"
    • მთვრალი, (mtvrali), "sarhoş"
  • Gürcüce’de beş sessizle başlayan sözcük de vardır.
    • წვრთნა (ts'vrtna), "idman"

Gürcüceye başka dillerin etkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Gürcü dili, sözlü geleneğinde olduğu gibi yazılı geleneği boyunca da çeşitli dillerden kelime almıştır. En çok kelime aldığı dillerin başında, tarihsel etkileşim sırasına göre, Eski Yunanca, Farsça, Arapça ve Türkçedir. Bu ilk üç dilden geçen kelimeler daha çok yazı dilinde yer alırken, Türkçe kökenli kelimeler, özellikte Osmanlı etkisinde kalan Güneybatı Gürcistan bölgelerine konuşma diline girmiştir. Burada Arap, Fars ve Türk dillerinden Gürcü yazı diline geçen kelimeler örnek olarak verilmiştir.

  • ბაღი baği < Türk. bağ
  • გემი gemi < Türk. gemi
  • იალქანი ialkani < Türk. yelken
  • უთო uto < Türk. ütü
  • ფახლავა paxlava < Türk. baklava
  • ქოფაკი kopak'i < Türk. köpek
  • ყაბალახი q'abalaxi < Türk. kalpak
  • ყუთი q'uti < Türk. kutu
  • ოთახი otaxi < Türk. oda < Eski Türk. otağ (Çadır)
  • ოჯახი ocaxi < Türk. ocak (aile)
  • ბაღჩა bağça < Türk. bahçe < Fars. باغچه bâğça
  • ბურღული burğuli < Türk. bulgur < Fars. برغل burğul
  • ისპანახი isp'anaxi < Türk. ıspanak < Fars. إسپناخ ispanâx
  • კალა k'ala < Türk. kalay < Fars. قلاعى kalâ'i
  • კალამი k'alami < Türk. kalem < Arap. قلم kalam
  • ლალი lali < Türk. lal < Arap. لعل la'l , ayrıca Gürcüce'de ჭიაფერი ç'iaperi kelimesi de kullanılır.
  • საათი saat'i < Türk. saat < Arap. ساعة sâ'at
  • საბაბი sababi < Türk. sebep < Arap. سبب sabab
  • სიმი simi < Türk. sim < Fars. سيم sîm
  • სინი sini < Türk. sini < Fars. سينى sînî
  • სურა sura < Türk. sürahi < Arap. صراح surâh
  • ტახტი t'axt'i < Türk. taht < Fars. تخت taxt
  • ფანჯარა pancara < Türk. pencere < Fars. پنجره pancara
  • ფინჯანი pincani < Türk. fincan < Fars. فنجان fincân
  • ფირუზი piruzi < Türk. firuze < Fars. فيروز fîrûza
  • ქამარი kamari < Türk. kemer < Fars. كمر kamar
  • ქაფქირი kapkiri < Türk. kevgir < Fars. كفگير kafgîr
  • ხანჯალი xancali < Türk. hançer < Fars. حنجر hancar
  • ხორთუმი xortumi < Türk. hortum < Fars. خرتوم xurtûm
  • ჯავშანი cavşani < Türk. cevşen < Arap. جوشن cavşan
  • ჩანთა çanta < Türk. çanta
  • დარდი dardi < Türk. dert < Fars. درد dard
  • ადათი adati < Türk. adet, gelenek, görenek < Arap. عادة â'dat , resmî Gürcüce'de İngilizce tradition kelimesinden alıntı olan ტრადიცია t'raditsia kullanılır.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var: