Urartular

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Urartu sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Anadolu tarihi
Bronz Çağı
Troya I-VIII yak. İ.Ö. 3000 - İ.Ö. 700
Hattiler yak. İ.Ö. 2500 - İ.Ö. 2000/1700
Akadlar yak. İ.Ö. 2400 - İ.Ö. 2150
Luvi Krallığı / Luviler yak. İ.Ö. 2300 - İ.Ö. 1400
Asurlar ticari koloniler yak. İ.Ö. 1950 - İ.Ö. 1750
Akalar Krallığı (münakaşalı) yak. İ.Ö. 1700 - İ.Ö. 1300
Kizzuvatna Krallığı yak. İ.Ö. 1650 - İ.Ö. 1450
Hititler yak. İ.Ö. 1680 - İ.Ö. 1220
  Eski Krallık
  Orta Krallık
  Yeni Hitit Devleti
Likya / Likyalılar yak. İ.Ö. 1450 - İ.Ö. 350
İyonya Gizli Anlaşması yak. İ.Ö. 1300 - İ.Ö. 700
Neo-Hitit Kralları yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 800
Frigya / Frigler yak. İ.Ö. 1200 - İ.Ö. 700
Karya / Karyalılar yak. İ.Ö. 1150 - İ.Ö. 547
Urartu yak. İ.Ö. 859 - İ.Ö. 595 / 585
Demir Çağı' dan Klasik Antik dönem'e
Lidya / Lidyalılar yak. İ.Ö. 685 - İ.Ö. 547
Persler'in Ahameniş İmparatorluğu yak. İ.Ö. 559 - İ.Ö. 331
Büyük İskender İmparatorluğu İ.Ö. 334 - İ.Ö. 301
Selevkos İmparatorluğu İ.Ö. 305 - İ.Ö. 64
Pontus Hükümdarlığı İ.Ö. 302 - İ.Ö. 64
Pergamon Krallığı-Attalos Hanedanı İ.Ö. 283 - İ.Ö. 133
Ermeni Krallığı-Artaksiad Hanedanlığı İ.Ö. 190 - İ.S. 428
Roma Cumhuriyeti İ.Ö. 133 - İ.Ö. 27
Roma İmparatorluğu İ.Ö. 27 - İ.S. 330
Orta çağlar
Bizans İmparatorluğu 330 - 1453
Anadolu Selçuklu Devleti 1077 - 1307
Klikya Ermeni Krallığı 1078 - 1375
Artuklu Beyliği 1101 - 1409
Trabzon İmparatorluğu 1204 - 1461
İznik İmparatorluğu 1204 - 1261
İlhanlılar 1256 - 1355
Osmanlı Devleti ve Türkiye
Osmanlı İmparatorluğu'nun doğuşu 1299 - 1453
Osmanlı Devleti yükselme dönemi 1453 - 1683
Osmanlı Devleti duraklama dönemi 1683 - 1827
Osmanlı Devleti gerileme dönemi 1828 - 1908
Osmanlı Devleti dağılma dönemi 1908 - 1922
Türkiye 1922 - Günümüz

Urartular (Urartuca: Biainili), Başkenti Tuşpa (Van) idi. Urartu Devleti en güçlü döneminde (M.Ö. 8.-7. yüzyıl), günümüzdeki Doğu Anadolu, Kuzeybatı İran, Irak'ın küçük bir bölümü ile kuzeyde Aras Vadisi'ne egemendi.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu M.Ö. IX yy.
Urartu 860 840-en.svg
Urartu 840 820-en.svg
Sol Taraf: Kral Arame zamanında Urartu. Sağ Taraf: I. Sarduri döneminde Urartu

Devletin başkenti Doğu Anadolu'da Van Gölü'nün doğu kıyısında yer almaktaydı; daha geç dönemlerdeki adı 'Tosp', Urartucadaki "Tuşpa" adının Ermeniceleşmiş halidir.[kaynak belirtilmeli] Van Gölü'nden 1625 metre yüksekte olup Urmiye Gölü'nden 336 metre daha yukarıda yer almaktadır. 3400 ve 5000 km²'yi bulan alanlarıyla her iki göl de Anadolu-İran bölgesinin en büyük gölleridir. "Deniz" olarak da değerlendirilirler. Asurlar (Aşurlar, eski Asurlar)'ın coğrafi metinlerinde Van Gölü'nden "Nairi'nin Yukarı Denizi", Urmiye Gölü'ndense "Nairi'nin Aşağı Denizi" olarak söz edilir. Bugün dahi Urumiye Gölü'nün Farsçası "Deryaçe" yani "Küçük Deniz" anlamındadır. Urartu yerleşim bölgesinin sınırlarını, batıda Karasu-Fırat, kuzeyde Kuzey Ermenistan dağları, doğuda İran Azerbaycan'ındaki Savalan Dağları, güneyde ise Zagros Dağları'yla birleşen Doğu Toroslar oluşturur. Efsanevi Ağrı Dağı bu dağlık bölgenin orta noktasındadır. İncil'deki masoretik ünlüleştirmeden ötürü bu dağ, Urartu adının "R R T" ünsüzleriyle yazılması sonucu "Ararat" adını almıştır. 5165 metrelik yüksekliği ile Büyük Ağrı Dağı, Kafkasya'nın güneyindeki en yüksek dağdır. Küçük Ağrı Dağı, Tendürek, Aladağ, Süphan Dağı ve Nemrut Dağı gibi genelde 3000 metreyi geçen diğer dağların çoğu Van Gölü yakınlarında yer almaktadır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. IX. yüzyıl sonu - VIII. yüzyıl başında Urartu I. Argişti döneminden kalma tablet
Urartu 820 785-en.svg Urartian tablet of Argishti I.jpg
Sol Taraf: İşpuhini ve Menüa dönemine Urartu. Sağ Taraf: Arin BERD tarafından 1958 yılında bulunan ve Erivan'daki Erebuni Müzesi'nde sergilenen tablet.

Tevrat'ta Ararat olarak bahsedilmektedir. Daha sonraları Asur yazıtlarında Uruatri biçiminde rastlanır. Bu belgelerden anlaşıldığına göre M.Ö. 13. yüzyıl ile 9. yüzyıl arasında Uruatri ve Nairi gibi toplumlar Doğu Anadolu'da beylik ve aşiretler halinde yaşamaktaydılar. M.Ö. on üçüncü yüzyılda Urartu'ların tek bir devletten oluşmadığı ve daha ziyade değişik kabilelerden oluşan bir konfederasyon şeklinde yönetildikleri varsayımı kralların sözlerinden anlaşılmaktadır. Demir Çağına girilmesiyle birlikte demir silahların askerî alanda kullanılmaya başlanılmasıyla birlikte askerî başarılar hızlandı. Böylece yüzyıllardır süregelen birleşme süreci neticesinde M.Ö. 858-856 yıllarında Asurluların Kral III. Şalmaneser komutasında Urartu içlerine yaptığı akınlar neticesinde Urartu Aşiretleri arasındaki birleşme süreci hızlandı ve yaklaşık M.Ö. 844 yılında Van Gölü kıyısında Tuşpe'de I. Sarduri'in idaresi altında birleşme gerçekleştirilerek Urartu Krallığı ortaya çıkmış oldu. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu krala aittir. M.Ö. 7. yüzyıldaki en güçlü krallardan biri olan II. Rusa'dan sonra ise gittikçe zayıflamıştır. M.Ö. 7. yüzyıldaki İskit ve Med akınları Urartu'ya büyük zarar verdi. Ayrıca Babiller Tarih kaynaklarında da İskit akınlarının Urartuları zayıflattığı desteklenir. M.Ö. 612'den itibaren herhangi bir etki gösteremeyen Urartular, M.Ö. 590 yılında İran'dan gelen Medler tarafından yıkıldı. Bölgenin adı, 6. yüzyılın sonlarıyla birlikte Ahameniş kaynaklarında Urartu yerine "Armina" olarak geçer. Urartu krallarının sıradüzeni ve tarihlendirilmesi, daha iyi belgelendirilmiş Asur kralları listesi ile kurulabilen paralellikler yardımıyla sağlıklı hale getirilebilmektedir.

I. Argişti devri[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. VIII. yüzyılda Urartu
Urartu 785 753-en.svg
Urartu 753 743-en.svg
Sol Taraf: Kral I. Argişti döneminde Urartu. Sağ Taraf: II. Sarduri döneminde Urartu
Ana madde: I. Argişti

I. Argişti iktidarı döneminde Urartular askeri ve ekonomik açıdan tam bir zirve noktasına eriştiler. Batıda ülkenin sınırları genişletilerek Asur ticaret yolları üzerinde kurulmuş yerleşim birimleri ve Transkafkasya'daki Erebuni kalesi Urartu topraklarına dahil edildi. Geliştirdiği sulama kanalları ve yollardan Urartu Krallığı sathında bir ağ inşa etti.

Argiştihinili[değiştir | kaynağı değiştir]

Argishtihinili (Urartuca: URU AR-gi-iş-Ti-Ni-hi-Li), eski bir Urartu şehir devletidir. M.Ö. VIII-VI yüzyıllarda Urartuların Kafkaslara doğru yayıldığı I. Argişti döneminde Urartu Devleti'nin Başşehri olarak kuruldu ve I. Argişti'nin onuruna şahre Argiştihinili adı verildi. Argiştihinili Armavir Kentinin 15 kilometre güneybatısında bulunan Argiştihinili Kalesi kalıntıları Nor-Armavir ve Armavir-Merkez köyleri arasında Aras nehrinin kıyısında Ermenistan'da yer almaktadır.

Argiştihinili kentinin kalıntıları arsında yer alan müze binaları
Ermenistan-Armavir Etnografya Müzesi
ArgishtihiniliView.jpg
ArgishtihiniliPlan.jpg
ArgishtihiniliMonument2.jpg
Yukarıda: En parlak çağında Argiştihinili şehrinin planı;
Solda: Argiştihinili-Armavir antik şehrinin ter aldığı tepe;
Sağ tarafta ise: Kral I. Argişti anısına konulan Dikilitaş görülmektedir.


Argişti'nin Aras Nehri ile onun bir yan kolu olan Kasakh[1] Nehri arasında sulama kanallarından oluşturduğu ağ şehir ile ayni zamanda inşa edilmişti. Bugün hâlâ bâzı kanallar gözle görünebilmektedir.[2] Bu kanalların açılması 160,000 metre küp toprağın yerinden çıkarılmasını gerekli kılmıştı.[3]

Argiştihinili mahalli
Nor-Armavir arkeolojik araştırmaları kayıtları.[3]
Argishtihinili plan.png
Sayılar:
1. Batı tahkimatı (Nor-Armavir yakınlarında bir tepecik)
2. Doğu tahkimatı (Armavir etrafında bir toprak yığını)
3. İç-Şehir
4. Dış-Şehir
5. Argiştihinili kırsalının yaklaşık sınırları.
6. Sulama kanalları.
7. Argiştihinili'nin harabeleri üzerine yaklaşık 200 sene sonra inşa edilen Eski-Armavir sınırları.


Argiştikhinili'nin temellerinde bulunan Urartuca çivi yazısı kitâbeler
Urartu Tablet 07.jpg
Urartu Tablet 06.jpg
Tercüme: Menua oğlu Argişti konuşuyor. Heybetli bir kale inşa ettim ve ona kendimden bir isim verdim: Argiştihinili. Arazi el değmemiş, bakımsız ve çoraktı. Üzerinde hiçbir şey inşa edilmemişti. Üstünde akan ırmaklardan tam dört tane kanal inşa ettim. Daha sonra üzerinde üzüm bağları ile meyve bahçeleri birbirlerinden ayrıldılar. Orada pek çok cesaretli girişimlerde bulundum ve büyük başarılar elde ettim...Menua oğlu Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi.[4][5] Tercüme: İlâh Ḫaldi'nin azamet ve ululuğu sayesinde, Menua oğlu Argişti bu su kanalını inşa etti. Arazi tamamen ıssız ve tenha idi, üzerinde yaşayan hiçbir kimse yoktu. Argişti bu sulama kanalını yüce Ḫaldi'nin lütufları ve yardımları sayesinde yaptı. Menua oğlu Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi.[5]

Urartu kronolojik tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu Kralı Kullandığı Türev İsimler Babasının Adı Hükümdarlık Süresi
(M.Ö. ..)
Açıklamalar Urartu Kralının Saltanat Dönemine Rastlayan (M.Ö. ..) Asur Hükümdarlarının İsimleri
Aram Arame, Aramu, Arama M.Ö. 859 —  M.Ö. 844 Urartu yazıtlarında bahsedilen ilk Birleşik Ararat Devleti'nin kralı. II. Ashur-Natsir-Apal (883 — 859)
Lutipri M.Ö. 844 I. Sarduri'nin babası olup, Urartu kraliyet hanedanı başlatan şahıs olmuştur. Kendisinin hükümdar olup olmadığı belirsizdir. III.   Şulmanu-Aşared (III.  Salman-Asar, M.Ö. 858 —  M.Ö. 824)
III.  Salman-Asar, (III.   Şulmanu-Aşared, M.Ö. 858 —  M.Ö. 824)
I. Sarduri Siddur,
I. Seduri,
I. Sarduri
Lutipri oğlu M.Ö. 844 — M.Ö. 828 Lutipri'nin oğlu ve Urartu Krallığı hanedanının kurucusu olup, Van Kalesi-Tuşpa'yı Urartu Devleti'nin başkenti yapmış ve böylece Urartu ordusunu güçlendirmiştir.
İşpuhini İşvuin I. Sarduri oğlu M.Ö. 828 —  M.Ö. 810 Urartu'da kuvvetli merkezî bir din oluşturabilmek için Asurlular'a karşı direndi. Dinî bir cazibe merkezi konumunda olan Musaşirin (Ar-Di-Ni) Antik Ketini Urartu topraklarına katarak, Urartu'yu bir dinî inanç merkezi haline dönüştürdü. Böylece Urartu baş tanrısı olarak kabul edilen Haldi'ye olan inancın pekiştrilmesini sağladı. Musaşirin'de bulunan Urartu çivi yazısını geliştirdi. Ayrıca, Urartu onun idaresi zamanında daha ma'mur hale gelmeye başladı.
V. Şamşi-Adad (V. Şems-î Adad (Güneş Tanrısı) M.Ö. 823 —  M.Ö. 811)
III. Adad-Nirari (M.Ö. 810 —  M.Ö. 805)
Menua Mina İşpuhini oğlu M.Ö. 810 —  M.Ö. 786 M.Ö. 820 - 810 yılları arasında babası İşpuhini ile Eş-Naiplik görevini yürüttü. Urartu sınırları genişletilerek ekonomisi geliştirildi. Devrinde birçok sulama kanalları ve yollar inşa edildi. Geliştirdiği sulama kanalları projeleri ve inşa ettirdiği yollardan Urartu topraklarının tüm sathına yayılan bir ağ inşa etti.
Şammuramat (Şamiram / Semiramis; Asur Kraliçesi ve Tanrıçası: Aslında bir Med prensesi olan Şammuramat, V. Şamshi-Adad'ın karısı ve III. Adad-Nirari'nin annesi olup oğluna naiplik yaptı ve daha sonra da Asur tanrıçası olarak siyasî yaşamda büyük bir rol oynamağa devam etti; M.Ö. 805 —  M.Ö. 783)
I. Argişti Menua oğlu M.Ö. 786 —  M.Ö. 764 I. Argişti iktidarı döneminde Urartuların askeri ve ekonomik güçleri doruk noktasına erişti. Batıda ülkenin sınırları genişletilerek Asur ticaret yolları üzerinde kurulmuş yerleşim birimleri ve Transkafkasya'daki Erebuni kalesi Urartu topraklarına dahil edildi. Geliştirdiği sulama kanalları ve yollardan Urartu Krallığı sathında bir ağ inşa etti.
IV. Şulmanu-Aşared (IV. Salman-Asar; Salman / Patron / Şulman;  IV, M.Ö. 783 —  M.Ö. 772)
III. Aššur-Dan (Güçlü Asur Kralı, 772 — 755)
II. Sarduri II. Siddur, II. Seduri, II. Sarduri I. Argişti oğlu M.Ö. 764 — 735 Batıdaki Urartu sömürgeleri ve III. Tiglat-Pileser'e karşı girdiği savaşı kaybetti ve muhtemelen de savaşta hayatını kaybetti. Bu yenilgi Urartu gücünün bölgede azalmasının başlangıcı oldu.
Aššur-Nirari V (Asur'u Kurtarmak için Gelen Kral M.Ö. 754 —  M.Ö. 745)
III. Tukultī-Apil-Ešarra (III. Tiglatpalasar , III. Tukulti-Apal-Eşarra Eşarra Varisi M.Ö. 744 — M.Ö. 727)
I. Rusa II. Sarduri oğlu M.Ö. 735 —  M.Ö. 714 Acemice Asurlulara savaş ilân etti. Neticede Asur kralı II. Sargon başarılı bir seferden sonra Urartuların dinî merkezi olan Musaşirin'i fethederek yağmaladı. Bu yenilgilerden sonra I. Rusa bir hançer ile kendini bıçaklayarak intihar etti.
V. Şulmanu-Aşared (V. Salman-Asar Salman / Patron / Şulman  ; M.Ö. 727 —  M.Ö. 722)
II. Šarru-Kinu (II. Şarrum-Ken, II. Sargon, Gerçek Kral, M.Ö. 722 —  M.Ö. 705)
II. Argişti I. Rusa oğlu M.Ö. 714 —  M.Ö. 685 Asurlular ile doğrudan çatışmaların önlenebileceğini ispatladı. İnşaatlar, yolllar, ve doğuda başarılı askerî harekâtlar yaptı.
Sin-Ahhe-Eriba (Sinahherib, M.Ö. 705 —  M.Ö. 681)
II. Rusa II. Argişti oğlu M.Ö. 685 —  M.Ö.﹖639 Ararat'ın batısına birkaç başarılı sefer düzenledi. Asurlular'ın zayıflamasını fırsat bilerek Urartulara eskisi gibi zaferler yaşattı. Birçok yeni kaleler inşa etti. İktidarı döneminde Urartu başkenti Tuşpa içinden Rusahinili (Toprak-Kale)'ye taşındı.
Aššur-Aha-İddin (Asarhaddon, M.Ö. 681 —  M.Ö. 669)
Aššur-Bāni-Apli (Aššurbanapal, Aššurbanipal, Ailein Halefi - Son Büyük Asur Kralı, M.Ö. 669 —  M.Ö. 627)
III. Sarduri III.  Siddur, III.  Sardur II. Rusa oğlu M.Ö.﹖639 —  M.Ö.﹖625 Urartu gerileme dönemi hükümdârı olup, Asur kraliyet yıllıklarına bahsedilen son Urartu Kralıdır. III. Sarduri devrinde Kimmerler ve Medler yaptıkları akınlar ile Urartuları zayıflattılar, ve neticede Urartular Asurlular'a bağımlı bir devlet haline geldi.
Aššur-Etel-İlani (Tanrıların Gazisi, 627 — 623)
IV. Sarduri IV.  Siddur, IV.  Sardur III. Sarduri oğlu M.Ö.﹖625 —  M.Ö.﹖620 Lutipri tarafından kurulan Urartu İktidar Hanedanı'nın son temsilcisidir. Erimene tarafından iktidardan devrilmiş olma olasılığı yüksektir. Böylece Erimen tarafından yeni bir hanedan başlatılmıştır.
Sin-Şumu-Lişir (Mübarek Müreffeh Kral, M.Ö. 627 —  M.Ö. Kasım 626)
Sin-Şar-İşkun (Korkunç Kral, M.Ö. 623 —  M.Ö. 612)
Erimena Erimen, Ermina M.Ö.﹖620 —  M.Ö.﹖605 Yeni bir Urartu hanedanının kurucusu olmuştur.
II. Aššur-Uballit (Aššur-Etel-Şam-irsiti-Ubbalit-su (Göklerin ve Yerin Kahramanı), M.Ö. 612 —  M.Ö. 609)
Asur Devleti ortadan kalktı.
III. Rusa Erimena oğlu M.Ö.﹖605 —  M.Ö.﹖595
IV. Rusa III. Rusa oğlu M.Ö.﹖595 —  M.Ö.﹖585 Bilinen son Urartu kralıdır. İktidarı döneminde yönetim merkezi Teişebaini'ye taşındı, merkezi otorite devlet sathında güç kaybetti ve Teişebaini'ye doğru büyük göçler yaşandı.


Dil ve yazı[değiştir | kaynağı değiştir]

M.Ö. VIII. yüzyıl sonları M.Ö. VII. yüzyıl başlarında Urartu II. Sargon devri kitabesi
Urartu 715 713-en.svg Urartu 680 610-en.svg 8th campaign Sargon Louvre AO5372.jpg
Sol Taraf: M.Ö. 714 yılında Asur Kralı II. Sargon döneminde Urartu. Orta: II. Rusa ve III. Sarduri dönemlerinde Urartu. Sağ Taraf: M.Ö. 714 yılında Asur Kralı II. Sargon'un yaptığı sekizinci seferini belgeleyen 430 satırlık tablet (II. Sargon bu seferinde Ḫaldi Tapınağını da yağmalayarak M.Ö. 714'de Musaşirin’i işgal etmiştir). (Ashurbanipal Kütüphanesi Ninova arkeoloji kazıları esnasında ondokuzuncu yüzyılda bulunan bu kil tabletin ilk tercümesi 1912 yılında François Thureau-Dangin tarafından yayınlanmıştır.), "Louvre Plaketi" (№: A05372), Louvre Müzesi.
Ana madde: Urartuca

Urartuların kullandığı dil ile Hint-Avrupa dil ailesi (misâl Ermenice, Zazaca, Farsça) ve Sami dil ailesi (Aramca, Arapça) arasında hiçbir bağ yoktur. Urartuların konuştuğu dil Hurrice ile ayni kola ait olup büyük akrabalık içermekte ve en çok Kuzeydoğu Kafkasya Dil ailesi (Çeçence) ile benzerlik göstermektedir.[6] Ancak akrabalık dereceleri daha kesinlik kazanmamıştır. Ata torun ilişkisinden bahsetmek için henüz çok erkendir. Yaşayan diller arasında en çok ortak kelime Urartuca ile Kuzeydoğu Kafkas dilleri arasındadır, toplam bilinen 350 Urartuca kelime kökünden 169'u.[7]

Yazı olarak kendine özgün bâzı karakteristlik özellikler gösteren çivi yazısı ve bâzı anıtsal yapılarda ise hiyeroglif kullanmışlardır. Urartu Devleti çivi yazısını ve Hitit hiyeroglif yazısını kullanmışlardır. Urartuların devletler arası yazışmalarda Asur dilini sıkça kullandıkları ele geçirilen çivi yazılı kraliyet metinlerinden anlaşılmaktadır. M.Ö. VII. yüzyıla ait olup Kral II. Rusa tarafından bâzı idari yazışmalarda kullanılmış tabletler kale içinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Urartuca yazılı tabletler Alman dil bilgini Johannes Friedrich tarafından günümüze tercüme edilmiştir.

Din ve tanrılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu Çivi Yazısı
Mektup Karşılaştırılması Urartuca Tablet
Asurca Urartuca
Assyrian Cuniform example 1.png Urartian Cuniform example 1.png Tablet-Urartu02.jpg
Kaçak bir kölenin yakalanarak geri getirilmesi emrini içeren ve üzerinde resmi bir mühürü olan Teişebaini'de bulunan tabaka.
Ana maddeler: İlâh, Tanrı, ve Din

Van / Mehr Kapısı (Mağara Tapınağı) anıtındaki yazıta göre Urartuların inandığı, kutsadığı ve adlarına belirli dönemlerde kurban kestiği 79 tanrı, tanrıça ve tanrısal özellik bulunmaktadır. Bunlardan ilk üç sırayı Haldi, Teişeba ve Şivini paylaşır. Haldi - (Eşi Bagbartu / Bagmaştu / Arubani), Urartuların ana tanrısı idi. İsim olarak kökeni M.Ö. 13. yüzyıl Asur yazıtlarına kadar inmektedir. En büyük tapınağı Musaşirin'de idi. Teişeba (fırtına tanrısı) Hurri kökenlidir ve Hititlerde Teşup ile aynı tanrı olmalıdır. Şivini de (Güneş tanrısı) olup Hurri kökenlidir. Hititler'deki Şimegi'nin karşılığıdır. Urartular, büyük merkezlerde tanrıları için kule tipi tapınaklar ve açık alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler yapmışlardı.

Âyinler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Âyin

Urartu tanrıları için ritüeller eşliğinde kurbanlar kesilmesi esasına dayanmaktadır. Kurbanlar koyun, inek, ve sığır olarak çeşitlilik arzeder ve Urartuların 79 tane tanrılarından her bir tanesi için kaç tane koyun / sığır kesileceği belirlenmiştir. Ayrıca devletin başkenti olan Tuşpa için de kurban kesilmekteydi. Kesilen hayvanların kanlarının Van Kalesi'nde ki bir meydanda toplanması için drenaj kanalları inşâ edilmişti. Araştırmacı bilim insanları benzer kanallardan diğer yerleşim site ve şehirlerinde de keşfetmişlerdir. Kesilen hayvanların yaşlarının ortalama iki günlük olacak kadar çok genç oldukları anlaşılmıştır. Blur-Karmir (Kızıl-Tepe) mevkîinde yapılan araştırmalar sırasında dört binin üzerinde kurban edilmiş hayvan külleri bulundu. Alman arkeologların Rusahinili (Toprak-Kale) mevkîinde yürüttükleri araştırmalar neticesinde hayvan kemiklerinin arasında bâzı çocuk kemiklerininde bulunmasıyle insan kurban etme adetinin de Urartuların gelenekleri arasında olduğu sonucuna vardı. Ḫaldi'nin onuruna çocukların nasıl kurban edileceğini ve hangi ritüellerin uygulanacağını açıklayan bir kil tablet ele geçirilmiştir.

Urartu dinî sanatını yansıtan kabartma ve heykeller[değiştir | kaynağı değiştir]


Urartu Dinî Sanat Eserlerinden Kabartma ve Heykel Örnekleri
Urartu Yüce (Kâinat) Tanrısı Ḫaldi Ḫaldi'nin Freski
Ḫaldi'nin Kabartması Kabartmasının Tasviri
RusaCube03.jpg RusaCube04.jpg Haldi09.jpg
Sol Taraf: Erebuni Kalesi Müzesinde bulunan Urartu Tanrısı Ḫaldi'nin Kabartması, Erivan, Ermenistan. Orta: Urartu Tanrıları Ḫaldi ile Teişeba'nın Kabartmaları (Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara). Sağ Taraf: Ḫaldiler tanrısı, Arin-BERD, (Ermenistan Tarihi Müzesi, Erivan).


Urartu Dinî Sanat Eserlerinden Kabartma ve Heykel Örnekleri
Urartu Fırtına ve Savaş Tanrısı Teişeba Teişeba'nin Bronz Heykelciği
Teişeba Rölyefi Teişeba Tasviri
HaldiStone.jpg HaldiDrawing1a.jpg Tesheiba02~.jpg
Sol Taraf: Adilcevaz'da bulunan bir Urartu Kalesinin kalıntıları arasında taş üzerine işlenmiş Urartu Fırtına ve Savaş Tanrısı Teişeba'nın Alçak kabartması ve tasvirî portresi, Van Müzesi. Sağ Taraf: Teişebaini'deki Kazılarda Ele Geçirilen Urartu Fırtına ve Savaş Tanrısı Teişeba'nın Bronz heykelciği, Ermenistan Tarihi Müzesi.


Urartu Dinî Sanat Eserlerinden Kabartma ve Heykel Örnekleri
Urartu Tanrıları Ḫaldi ile Teişeba'nın Kabartmaları Ḫaldi ile Teişeba'nın Birlikte Rölyefi
Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara.
Yüce Evren Tanrısı Ḫaldi Fırtına Tanrısı Teişeba
Khaldi.JPG Teisheba.JPG Museum of Anatolian Civilizations066.jpg
Orta ve Sol Taraf: Erebuni Kalesi Müzesinde bulunan Urartu Tanrıları Ḫaldi ile Teişeba'nın Kabartmaları, Erivan, Ermenistan.
Sağ Taraf: Urartu Tanrıları Ḫaldi ile Teişeba'nın Kabartmaları (Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara).


Urartu tanrılarının tasvir ve rölyefleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Başlık Görüntü Temsil Ettiği Kişilik Kaynağı Kurban Miktarı
Ḫaldi
Urartu God Chaldi.jpg
Yüce tanrı olan Ḫaldi, genellikle bir aslan üzerinde ayakta tasvir edilmektedir. Görünüşe göre, her ne kadar asırlık Urartu tanrısı olarak kabul görse de, Menşei Asurluların kuzeydeki ibadet merkezi olan Muṣaṣir Antik Kentine dayandırılmaktadır. Bayramlarda kendisi için 17 sığır ile 34 koyun kurban edilirdi.
Teişeba
Urartu God Teshejba.jpg
Fırtına, Rüzgar, Gök Gürültüsü, Yağmur, ve Savaş Tanrısı olan Teişeba, genellikle aslan ya da en azından bir boğa üzerinde ayakta tasvir edilmektedir. Babilliler-Asurlular Panteon'unda Fırtına Tanrısı; Adad (Akatça), Işkur (Sümerce), Hadad (Aramice), adı verilen tanrılar ile ayni özelliklere sahip olup ayni değerleri temsil etmektedir. Bayramlarda kendisi için 8 sığır ile 12 koyun kurban edilirdi.
Şivini
Urartu God Shivini.jpg
Güneş Tanrısı olan Şivini, hep kanatlı bir kalkan (disk) halinde tasvir edilmektedir. Asur tanrısı Şamaş ile ilişkilendirilmektedir. Bayramlarda kendisi için 4 sığır ile 8 koyun kurban edilirdi.


Urartu dinî ritüellerinde kullanılan kazan örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]


Âyinlerde kullanılan bir kazan Güneş tanrısı Şivini'nin karısı tanrıça Tuşpuea
UrartianCaldron03~.jpg Tushpuea01.jpg Tushpuea02.jpg
Sol taraf: Tanrı ve tanrıça başlıklı tutacak yerleri bulunan dinî ritüel kazanı, Anadolu Medeniyetleri Müzesi , Ankara. Orta: ve Sağ taraf: Dinî ritüellerde kullanılan kazanlar üzerinde tutacak kulp maksadıyla yer alan, Güneş tanrısı Şivini'nin karısı tanrıça Tuşpuea'nın bronz heykelcikleri, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.


Kilden yapılma çömlek Kanatlı ve Boğa Başlı tanrı figürleriyle süslü bronz kaplar
Urartian pottery, Erebuni museum 6a.jpg UrartianCaldron02.jpg UrartianCaldron03.jpg
Sol taraf: Boğa başları ile süslenmiş kilden yapılma çömlek Kızıl-Tepe (Karmir-Blur) ve Erebuni Müzeleri , Erivan. Orta: ve Sağ taraf: Kanatlı ve boğa başlı tanrı figürleriyle süslü dinî ritüellerde kullanılan kazanlar, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara.

Cenaze törenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Cenaze töreni bölgeler arasında farklılıklar göstermektedir. Araştırmacılar Urartu kültürünün karakteristik bir cenaze töreni olmadığını ve defin törenlerinin değişiklik arzetttiğini saptamışlardır. Mezarlar içinde yakılan cesetlerin küllerinin yanı sıra bilezik, kemer, ve bronz eşyalar da bununmuştur. Bu bulgulardan Urartuların ölümden sonra bir yaşama inandıkları sonucuna varılmıştır. Bir yerleştirilen kül Cesetlerinin yakılması ardından Urn gibi yerlerde toprağa gömüldükleri, bazen de, küllerin saksılar içine doldurulduktan sonra saklandığı anlaşılmıştır. Urartularda şeklinde yaygın cenaze şekli cesetlerin yakılması idi. Bu yöntem öncelikle saraylarda krallara yapılan törenlerde uygulanmaktaydı. Van Kalesi-Tuşpa'da kral küllerinin saklandığı mağaralar bulunmuştur. Van Kalesi'nde Kudüs ve Frig mezarlarına benzer kaya mezarlar ortaya çıkarıldı. Mısır antik mezarların inşası ile benzerlikler cenaze törenlerinin çok kültürlülük arzettiğini kanıtlar niteliktedir.

Urartu Tapınak ve Kurban Yerleri
Tushpa12.jpg Erebuni106.jpg RusahiniliAltar2.jpg
Sol Taraf: Tuşpa, Van Kalesi bahçesinde bulunan çocukları kurban etmek maksadıyla kullanılan uçurum yeri. Orta: Ḫaldiler tapınağının duvarındaki fresklerin onarımı. Sağ Taraf: Rusahinili (Toprakkale) Ḫaldi Tapınağının Kurban Kesme Yeri, İstanbul Arkeoloji Müzesi.

Ölü gömme[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu'da yakarak veya yakmadan gömü yapılmaktaydı. Yönetici kesim ve olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin yakınındaki çok odalı kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise sosyal statülerine göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak mezarlara veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. Merkezde Van Kalesi, batıda Palu, Malazgirt ve Altıntepe'de, kuzeyde Aras Nehri'nin güney bölgesinde, doğuda Şangar (İran'da Bastam'ın kuzeyi) gibi önemli yönetim merkezlerinin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. Dilkaya Höyüğü, Karagündüz Höyüğü ve Yoncatepe Höyüğü'nde ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde birden çok gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir. Ölümden sonraki yaşama inandıkları için ölülerin mezarlarına günlük yaşamda kullandığı yastık, çanak, çömlek v.s. gibi eşyalar konulurdu.

Urartu (Ararat) Dinlerinin Diğer İnanç Elemanları
Erebuni105.jpg KarmirBlurGod01.jpg KarmirBlurGod02.jpg
Sol Taraf: Erebuni'deki Kral I. Argişti tarafından inşa edilen tapınak (Argişti Vakfıyyesi). Orta ve Sağ Taraf: Karmir-Blur'de yapılan kazılar neticesinde ele geçirilen Ermenistan'daki Sardarapat ve Erebuni Müzelerinde korunan taş putlar.

Urartu tanrıların kaynakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Tanrının adı Resimle tasviri Cinsiyeti Kurbanlık boğa adedi Kurbanlık koyun adedi Temsil ettiği kişilik ve menşeî
1 Ḫaldi
NewHaldi.jpg
Erkek 17 34 Evren
2 Teişeba
NewTeisheba.jpg
Erkek 6 12 Fırtına ve Gök
3 Şivini
NewShivini.jpg
Erkek 4 8 Güneş
4 Hutuini
NewHutuini.jpg
Erkek 2 4 Savaş ve Zafer
5 Turanj
NewTurani.jpg
Erkek 1 2 Gökkuşağı / Alâim-î Semâ (Teişeba'nın oğlu)
6 Уа
NewUa.jpg
Erkek 2 4
7 Nalaini
NewNalaini.jpg
Erkek 2 4
8 Şebitu
NewShebitu.jpg
Erkek 2 4
9 Arsimela
New Arsimela.jpg
Erkek 2 4
10 Anapşa
NewAnapsha.jpg
Erkek 1 2
11 Diduaini
NewDiduaini.jpg
Erkek 1 2 Sığır Tanrısı Hamisi
12 Şelard
NewShelardi.jpg
Erkek 1 2 Sümer / Akad mitolojisinde Sin ya da Nunn adı verilen Ay Tanrısı'ın muadili olan Urartu Ay Tanrısı
13 Ḫaldi ve Silah Erkek 1 2 Bir de üç olan Tanrı: Baba ve Oğul ve Kutsal Ruh
14 Atbini Erkek 1 2
15 Kvera Erkek 1 2 Gürcü Tanrısı Kvirila (Queer (კვირია): Tuhaflıklar / Gariplikler) muadili olan Urartu tanrısı. (Gürcü mitolojisinde baharın erken gelişini kutlamak için ritüeller içeren sekiz ayrı yerleşik kulenin yakınında yeşil dallar ile süslenmiş kutsal köyler arasında yarışmalar düzenlenir ilahiler seslendirdi, doğadaki canlı ve nebâtatın kurtuluşu için bu tanrıya teşekkür edilirdi).
16 Elipri Erkek 1 2
17 Taraini Erkek 1 2
18 Adaruta Erkek 1 2
19 Irmuşini Erkek 1 2 Şifâ
20 ILU aluše uruliliue šiuali Erkek? 1 2
21 Alaptushini Erkek 1 2
22 Erina Erkek 1 2
23 Splintleme Erkek 1 2
24 Unina Erkek 1 2
25 Airaini (Prinç) Erkek 1 2 İlâhiyat Mağaraları Tanrısı
26 Zuzumaru Erkek 1 2
27 Hara Erkek 1 2 Yol
28 Аraz Erkek 1 2
29 Ziukuni Erkek 1 2
30 Şerefe Erkek 1 2
31 Artsibedini Erkek 1 2
32 Arnie Erkek 1 2 Dağ
33 Haldievo iniriašie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
34 Haldievo alsuišie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
35 Haldievo dirušie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
36 Haldiler (Evrenim) Orduları Erkek 2 4 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
37 Teişeba ve Ev Sahibi Erkek 2 4 Teişeba ile bir de üç olan Tanrı
38 Artuharasau Erkek 2 34
39 AR-di-Nİ (Muṣaṣir Antik Kenti Tanrısı) Erkek 1 2 Van Gölünün güney doğusunda yer alan Ardini (Muṣaṣir Antik Kenti Tanrısı)
40 Cumeni Erkek 1 2
41 Тuşpa Tanrısı Erkek 1 2
42 Ḫaldi (Yüce Evren) Tanrıları 1 2
43 Artsuniuini Şehir Tanrıları 1 2
44 Haldievo dašie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
45 Kürk Erkek 1 2
46 Ḫaldiler (Evrenim) ve Kapısı 1 2
47 Teişeba ve Eridu şehrin kapısı 1 2
48 Şivini ve Uişini Kentin kapısı 1 2
49 Eliahu Erkek 1 2
50 Haldievo Arnie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
51 Haldievo ašmašie Erkek 1 2 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
52 Ḫaldi (Yüce Evren) Tapınağı Tanrısı 1 2
53 Talapura Erkek 1 2
54 Kilibani Erkek 1 2
55 Eban Erkek 1 2 Yeryüzü
56 Sınır(Dağ?) Erkek 1 2
57 Suining Erkek 1 2 Su ve Denizler
58 Athananau Tanrıları 2 14
59 Tanrı … Erkek 2 14
60 ILANI Gamruti Erkek? 4 18
61 Haldievomu nirible Erkek 4 Ḫaldi (Yüce Evren) ile bir de üç olan Tanrı
62 Niche Kentin kapısı 2
63 Babanov Erkek 10 Dağlık Ülke
64 Arubaini
Urartu God Arubani.jpg
Kadın 1 1 Ḫaldi'nin Karısı
65 Huba (Hubata) Kadın 1 1 Teişeba'nin Karısı
66 Tuşpuea Kadın 1 1 Şivini'nin Karısı
67 IAA Kadın 1
68 Aia Kadın 1
69 Sardi Kadın 1 Venüs Tanrısı eşdeğeri.
70 Tsinuardi Kadın 2 Doğurganlık ve Fiziksel Aşk
71 Iphari Kadın 2
72 Bartz Kadın 1
73 Siliana Kadın 1
74 Arçha Kadın 1
75 Adia Kadın 1
76 Map Kadın 1
77 Аin Kadın 4
78 Аrdi Kadın 2
79 Inuanau Kadın 17


Dinî mânâlar içeren hayât ağacı ve yılan rölyefleri[değiştir | kaynağı değiştir]


Miğfer, fildişi, silindir mühür, ve freskler üzerine resmedilmiş hayat ağacı ve yılan görüntüleri
Urartu Kralı II. Sarduri'nin miğferi UrartianArt13.jpg Urartian Seal06.jpg Tree of life in Urartian Fresco.jpg
Helmet08.jpg Urartu Helmet Fragment 2~.jpg
Sol Taraf: Teişebaini yakınlarında Kızıl-Tepe/Karmir-Blur'de yapılan kazılarda ele geçirilen üzerinde hayat ağacı ve yılan motifleri bulunan süslü bir miğfer. Üzerinde: "Argişti oğlu Sarduri bu miğferi ilâh Ḫaldi'nin adına ithaf eder," diye yazmaktadır.
Sağ Taraf: Kask üzerinde, kanatlı tanrı figürleri ve yaşam ağacı motifleri içeren bir kesit. (Ermenistan Tarihi Müzesi, Erivan).
Sol Taraf: (Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara): Tipik Urartu fildişi oymacılık sanatı, Toprak-Kale (Rusahinili), Van. Türkiye'de ilk kazılar 1879 yılında İngiliz Konsolosu tarafından yapıldı. Yapılan bu kazılarda, kraliyet kalkanları, takılar, dekoratif frizler, taş ve benzeri eşyalarından oluşan bir dizi değerli sanat eseri ele geçirildi. Bu buluntuların çoğu British Müzesi'nde bulunmaktadır.
Orta: (Ermenistan Ulusal Tarihi Müzesi, Kızıl-Tepe/Karmir-Blur, Yerevan): Üzerinde yılan kabartması bulunan bir silindir mühür.
Sağ Taraf: (Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara): Hayat ağacına olan hayranlığı ve ona yapılan ibâdet sahnelerini betimleyen bir el yapımı fresk, Altıntepe.


Siyâsî ve kültürel ilişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu tarihinin önemli bir bölümü güneydeki büyük düşman Asur ile mücadeleye odaklanmıştır. Ayrıca Menua döneminden itibaren kuzeyde yerel Diauehi Krallığı Erzurum çevresinde ve mahalli beylikler üzerine, güneybatıda Hate (Malatya çevresi), güneydoğuda ise Kuzeybatı İran’a; I. Argişti döneminde Hate - Tabal (Tuate'nin ülkesi); II. Sarduri Melitia, Qumaha (Adıyaman bölgesinde) ve kralı Kuştaşpili; II. Rusa ise Hate, Halitu ve Muşki üzerine sefer yapmışlardır.

Bronz Urartu-Asur Rölyef Parçası
Urartu Assyrian Relief 1.jpg
M.Ö. 859-824 yılları arası Asur Kralı olan III. Şalmaneser Asur Yükseme Devri'ne ait olan bu Urartu-Asur Alçak-Kabartma (Bas Rölyef) parçasının genişliği 27 cm olup, kabartma üzerinde M.Ö. 858 yılına kadar Asur ordularının Urartu Aşiretlerine karşı kazandığı zaferleri gösteren sahneler içermektedir (Yazıtta: Asur Kralı III. Şalmaneser kendi görüntüsünün Nairi'lileri (Ermenistan kökenli bir aşiretinin Asurca ismi) Karadeniz'e kovalamaya yeteceğini ifade etmektedir. (Asur ordusu III. Şalmaneser komutasında Van Gölü kıyılarında yaklaşık olarak M.Ö. 858 yılındaki Savaşta Na-İ-Ri'lileri bozguna uğrattı).


Urartu Krallığı'nda çivi yazısı, yıllık sefer yapma, ölçü sistemi, kralı unvanlar, stel dikme, savaş taktikleri, nüfus nakilleri, resim, süsleme ve kabartma sanatı gibi uygulamalar, Asur etkili olarak gelişmiştir. Mimari, sorguçlu miğferler, kazanlardaki siren eklentileri, hiyeroglif yazısı, yakarak gömme, fildişi sanatı gibi dallar ise Kuzey Suriye'den etkiler almıştır. Bronz levhalar üzerindeki bezemelerde Asur etkisi yanında Geç Hitit izleri de görülmektedir. Bütün bu etkiler Urartu insanı ve zorlu coğrafyasıyla bütünleşerek yeni biçimler almış ve Urartu sanatını oluşturmuştur.

Urartu sanatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu san'at eserlerine ait çeşitli örnekler Semaver
Urartu Quiver.jpg Urartu Fresco.jpg Arubani02~.jpg
Urartian pottery, Erebuni museum 4a.jpg
Sağ: Okluk. Orta: Duvar içinde yer alan bir fresk. Sol: Tanrıça Arubaini (Arubani , Uarubaini , Uarubani ; Urartu: D 'a-(a-) RU-BA-(I-) Ni / UA-RU-BA-Ni) - Yüce Kadın Tanrı (Ḫaldi'in karısı) Bronz Heykelciği; Teişebaini, Ermenistan Tarihi Müzesi. Damar delikleri bulunan bir semaver, Kızıl-Tepe (Karmir-Blur, Erivan), Erebuni Müzesi.


Duvar resimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Mezopotamya'da kültürlerinde popüler olan duvar resimlerine benzer bâzı renkli duvar resimleri Erivan-Erebuni Kalesi içerisinde korunarak günümüze dek ulaşmayı başarmışlardır. Antik Yakın Doğu sanatının şahaserleri arasında yer alan bu resimlerden bâzıları Erivan'da Erebuni Müzesi'nde teşhir edilmişlerdir.

Erivan-Erebuni Kalesi'nde bulunan duvar resim parçacıkları
Urartian Fresco05.jpg Urartian Fresco03.jpg Urartian Fresco07.jpg Urartian Fresco06.jpg


Çanak-çömlek ve oymacılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Devletin kuruluşu ile birlikte ortaya çıkmış gözüken parlak kırmızı astarlı çanak-çömlek grubu yönetim merkezi ve önemli Urartu kalelerinde bulunmaktadır. Halkın ürettiği yöresel ve geleneksel mallar da kullanılmaya devam etmiştir.

Çanak-Çömlek ve Oymacılık Sanatının Örnekleri, Erebuni Müzesi, Erivan, Ermenistan.
Erebuni museum, Yerevan, Armania 1246a.jpg Urartian Pottery 04.jpg
Urartian Wood 1.jpg
Sol Taraf: Karmir-Blur (Kızıl-Tepe)’de bulunan bir bronz kalkan. Orta: Seramik tencere. Sağ Taraf: Ağaç üzerine nakşedilmiş bir oyma süs.



Kemik ve Ahşap Eşya Oymacılık Sanatı Örnekleri
UrartianCandelabrum01.jpg UrartianCandelabrum01~.jpg UrartianArt11~.jpg UrartianArt12.jpg HorseHead.jpg
Sol Taraf: Toprakkale'de yapılan kazılar sırasında ele geçirilen Şamdan. Sağ Taraf: Soldaki Şamdan'ın üzerinde yer alan fildişi heykelin büyütülmüş hali, Anadolu Medeniyetleri Müzesi. Toprakkale'de bulunan Urartu tanrılarının kemikler üzerine oyularak yapılmış Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenen heykelleri. Karmir Blur (Kızıl-Tepe), Ermenistan Ulusal Tarihi Müzesi'nde bulunan tahtadan yapılma bir at başı.


Taş ve seramik eşyacılık[değiştir | kaynağı değiştir]

Yapılan kazılarda umulanın aksine sadece birkaç tane taş rölyefler ve heykelcikler bulunabilmiştir,[8]. Türkiye'de sadece birkaç adet taş kabartma kalıntısı ele geçirilebilmiştir. Geri kalanlar ise muhtemelen Urartu'nun çöküşünden sonra tamamen ortadan yok olup gitmişlerdir. Bununla beraber, Türkiye'de bol miktarda kap-kacak ve çanak-çömlek ele geçirilmiştir.[9]

Taş ürünler Seramik ürünler
Ermenistan'da (Karmir-Blur/Kızıl-Tepe) Teişebaini'de ve Türkiye'de Van'da yapılan kazılar sırasında bulunan taş ve seramik eserler.
StoneBox04.jpg
Urartu Locket 1.jpg ShoeLikeGoblet.jpg UrartianClayGoblet.jpg
(Kızıl-Tepe) Karmir-Blur'de bulunan iki tane taş kutu. Sağdaki griffon ve kanatlı güneşi andırıyor. (Ermenistan Ulusal Tarihi Müzesi, Yerevan.) Sol taraf: (Kızıl-Tepe) Karmir-Blur'de bulunan ayakkabı şeklindeki seramik içki kâsesi. (Ermenistan Ulusal Tarihi Müzesi, Yerevan.) Sağ taraf: Van'da bulunan içki içmek için kullanılan hayvan boynu şeklindeki seramik kap. (İstanbul Arkeoloji Müzesi.)


Kalkanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Van Gölü ve Teişebaini çevresinde bulunan kalkanlar, sergilenmek üzere British Müzesi ile Berlin Müzesi'ne görürüldüler. Teişebaini, (Karmir-Blur) Kızıl-Tepe'de yapılan kazılarda da On Dört adet kalkan ele geçirilmiştir.

Argişti'nin kalkanı II. Sarduri'nin kalkanı
Teişebaini, (Karmir-Blur) Kızıl-Tepe'de yapılan kazılar sırasında bulunan kral kalkanları Ermenistan-Erivan Ulusal Tarih Müzesi'nde segilenmektedir.
ShieldArgishti02.jpg
Urartian Shield 02.jpg ShieldSarduri02.jpg Urartian Shield 03.jpg
Kalkanın üzerindeki yazıt şöyledir: Bu kalkan Menua oğlu Argişti aittir. Yüce ilâh Ḫaldi bu kalkanı Menua oğlu Argişti'ye verdi. Menua oğlu Argişti, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi.[10]. Yanda kalkanın üzerindeki kabartmaların krokisi görülmektedir. Kalkanın üzerindeki yazıt şöyledir: Bu kalkan Argişti oğlu II. Sarduri'ye aittir. Yüce ilâh Ḫaldi bu kalkanı Argişti oğlu II. Sarduri'ye verdi. Argişti oğlu II. Sarduri, güçlü kral, yüce kral, Biainili kralı, Tuşpa'nın hâkimi. Yanda kalkanın üzerindeki kabartmaların resmedilmiş hali görülmektedir.

Okluklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu arkeolojik kazıları neticesinde Teişebaini bölgesinde bronzdan yapılmış ve dış yüzlerinde askerlerin kabartma görüntüleri yer alan üç adet okluk (okların muhafaza edilmesi ve taşınması maksadıyla kullanılan kılıflar) ele geçirildi. Bunlardan bir tanesi Hermitage Müzesi'nde, diğeri ikisi ise Ermenistan Ulusal Tarih Müzesi'nde sergilenmektedir.

Kraliyet Oklukları
ArgishiQuiverHorizontal.jpg
SarduriQuiverHorizontal.jpg
Sol taraf: Menua oğlu I. Argişti'nin okluğu; Sağ taraf: I. Argişti'nin oğlu II. Sarduri'nin okluğu.

Arkeolojik siteler ve kazılarla incelenmiş önemli merkezler[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu Tarım Aletleri
Urartu Fork.jpg Urartu Spades.jpg
Sol Taraf: Bir Çatal Parçası; Sağ Taraf: Van Gölü'nün doğusunda yer alan Rusahinili (Toprakkale)'de yapılan kazılarda bulunan bir saban demiri.
Urartu Hububat Öğütücüsü
Urartian grain bruiser01.jpg
Hububat Öğütücüsü (Argishtikhinili).
Teişebaini Kalesi kazılarında ele geçirilen I. Argişti dönemine ait bronz başlık kalıntısı.
  • Tuşpa (Van Kalesi)
  • Aşağı ve Yukarı Anzaf: Yukarı Anzaf’ta Haldi tapınağı, büyük depolar ve surlar
  • Çavuştepe (Sardurihinili): Büyük bir saray yapısı, Haldi ve Irmuşini tapınakları, depolar, atölyeler ve surlar
  • Toprakkale (Qilbani önündeki Rusahinili): Haldi tapınağı
  • Ayanıs (Eiduru önündeki Rusahinili): Tapınak, depolar, surlar, aşağı şehir
  • Karagündüz: Höyükte sivil yerleşme, mezarlıkta içinde 80’i bulan sayıda gömü olan 9 oda mezar
  • Altıntepe: Başkent Tuşpa’nın mezarlığı
  • Dilkaya: Höyükte sivil yerleşme, mezarlıkta 3 sandık-oda mezar, küp mezarlar ve kum mezarlar
  • Altıntepe / Erzincan: Tapınak, yönetici yapıları, oda mezarlar
  • Habibuşağı (Tumeişki)/Elazığ: Sınır kalesi, mezarlar, en batıdaki Urartu yazıtı
  • Giyimli: Mezarlık ve giyimli ev planları mevcuttur
  • Kefkalesi: Saray, tapınak
  • Kayalıdere: Kale, tapınak, kaya mezarları
  • Iğdır: Mezarlık
  • Oşakan / Ermenistan
  • Arin-Berd (Erebuni)
  • Armavir-Blur (Argiştihinili)
  • Karmir-Blur / Kızıl-Tepe (Teişebaini URU)
  • Horom
  • Bastam (Rusai URU.TUR)
  • Haftavan Tepe
  • Hasanlu
  • Yoncatepe akrpol ve nekropolü

Argiştihinili antik kenti harabeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Argisztihinili 5x2 km planı ile boyutları dikdörtgen şeklinde inşa edilmişti. Batı ve doğu bölgelerinde şehre ait yapılar tepeler de büyük bir kale bulunmaktadır. Argisztihinili, yaklaşık 1.000 ha alanda etrafı duvarlarla çevrili ve çevresinde toplam uzunluğu yaklaşık 40 km'ye varan ve kısmen günümüzde bile kullanılan sulama kanalları mevcuttu.

Argiştihinili antik kentinden arda kalan duvar bölümleri
ArgishtihiniliWalls01.jpg ArgishtihiniliWalls02.jpg ArgishtihiniliWalls03.jpg
Yirminci yüzyılın yetmişli yıllarında gerçekleştirilen arkeolojik kazı çalışmaları sayesinde şehir surları yeniden inşa ve tamir edilerek, arda kalan parçalar sergilendi.


Bilim adamlarına göre, bu kanalların inşası için 160,000 m³ toprak getirtildiği, kaleler için ise 40,000 m³ kaba volkanik-bazalt taşı kullanıldığı zannediliyor. Yine buralarda araştırmalar yürüten bilim adamları, savaş esirlerinin bu kanalların yapımında sıklıkla kullanılmış olabileceğini öne sürmektedir. Argisztihinili antik şehri, ayni zamanda Ararat Vadisinin idari ve ekonomik kontrol merkezi konumunda bulunmaktaydı.

Argiszti'nin oğlu II. Sarduri'nin saltanatı sırasında ise tahıl ambarları, ibadet yerleri inşa edilmek suretiyle kalenin genişletildiği anlaşılıyor. Bu kalelerin, kışla, askeri karargah, kraliyet ve resmi hizmet binalarını da ihtiva ettiği bilim adamları tarafından öne sürülmektedir.

Argiştihinili - (Armavir, Ermenistan) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Argishtikhinili'de bulunan kap, tablet ve endüstriyel taş değirmen parçacıkları
Ermenistan Etnografya Müzesi, Armavir
Urartian Wine Pottery01a.jpg
RusaIII tablet 01.jpg
Urartian grain bruiser02.jpg
Yukarıda solda: III. Rusa devrinde Argishtikhinili tahıl (silo) ambarlarından birine ait Urartuca Çivi yazısı tablet kalıntısı; Yukarıda sağda: Buğdaydan un üretiminde kullanılan endüsriyel taş değirmen parçacıkları; Solda: Argishtikhinili'deki şarap mahsenlerinden birinde bulunan kil-kap. Kendi yüksekliklerinin %80'ine kadar toprağa gömülen bu küplerin toprağa gömülü olan kısımları açıkta hava ile temas eden boyun kısımlarına nazaran günümüze kadar bozulmadan gelebilmişlerdir. Argishtikhinili'de bu tip küplerde 160,000 litre şarap depolanabilmekteydi.


Rusahinili - (Toprak-Kale, Van) arkeolojik kazı bölgesinde ele geçirilen tarihi eser örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]


Rusahinili-Toprakkale'deki Urartu Sanat Eserlerinden Bronz Heykel ve Tahta Oymacılık Örnekleri
Hermitage Müzesi, Sankt Petersburg Rusahinili - Toprakkale
Kanatlı Bronz Tanrı Heykeli Teişeba'nın Oyması
Urartian Art 04b~.jpg Urartian Art 03.jpg Toprah-Kale.jpg
Sol Taraf: Rusahinili - Toprakkale'de bulunan Bronz Urartu Kanatlı Tanrı Heykelciği, (Hermitage Müzesi, Sankt Petersburg). Orta: Toprakkale'de Ele Geçirilen Urartu Fırtına ve Savaş Tanrısı Teişeba'nın Tahtadan Oyması, (Hermitage Müzesi, Sankt Petersburg). Sağ Taraf: Modern Van şehrinin doğusunda yer alan Toprakkale (Rusahinili), Kral I. Rusa onuruna şehre Rusahinili adı verilmişti.


Van Gölü'nün 8 Km doğusunda Van Kalesi-Tuşpa yakınlarında Rusahinili (Toprak-Kale)'de yapılan kazılarda ele geçirilen Urartu krallarına ait taht ve kalkan örnekleri
Yerli halk tarafından 1877-1885 yılları arasında Van'da bulunan tarihi sanat eserleri British Müzesi, Hermitage Müzesi, Metropolitan Museum of Art, ve Louvre Müzesi gibi yerlere satılmış olup bu müzelerde sergilenmektedir.
Urartian Art 02~.jpg
Urartian Figure BritishMuseum.jpg Urartian Art 01.jpg Urartian inscribed bronze Shield with incised decoration.jpg
Urartian Shield 02.jpg
Sol Taraf: Rusahinili - Toprakkale'de yapılan kazılar neticesinde ele geçirilen kanatlı bir bronz boğa heykeli şeklinde tasarlanmış olan süslü taht, Hermitage Müzesi, Sankt Petersburg. Orta: Sol taraftaki bronzdan kanatlı bir boğa heykeli şeklinde yapılmış tahtın British Müzesi'nde bulunan çizimleri. Sağ Taraf: Muhtemelen şu anda parçalanmış olan yüzlerinin vaktiyle değerli taşlarla kaplandığı izlenimini yaratan ve yanlarında altın kaplama izleri bulunan Kanatlı bir Urartu tanrısı, Hermitage Müzesi, Sankt Petersburg. Sol Taraf: M.Ö. 650 yılına ait olan, Van Gölü'nün 8 Km doğusunda Van Kalesi-Tuşpa yakınlarında Toprakkale'de yapılan kazılarda ele geçirilen ve üzerinde Büyük Kral Erimina oğlu Rusa yazıtı bulunan bronz kalkan (British Müzesi). Sağ Taraf: Sol taraftaki bronz kalkanın üzerinde bulunan kabartmaların çizimleri.


Urartular hakkındaki kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartular hakkındaki değerlendirmeler, birkaç kaynaktan gelen verilerle yapılır. Asur yazıtları özellikle erken dönemleri için önemli kaynak grubunu oluşturur. M.Ö. 13-9. yüzyıl arasındaki krallık öncesi dönem genellikle bu kaynaklardan anlaşılmaya çalışılır. M.Ö. 9. yüzyıl ortaları ile 6. yüzyıl arasındaki krallık dönemi ise kayalara kazdırılan Urartu krali yazıtları, az sayıda çivi yazılı kil tablet ile Asur yazıtları ve Arkeolojik bulgular birleştirilerek ortaya konabilir. Büyük kent ve kalelerdeki görkemli mimarlık kalıntıları, maden eserler ve zengin diğer buluntular bu uygarlığı günümüze taşımaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu Bölgesel Mirası Haritası I
Urartu in comparison with states in 2008-en.svg
Urartu Devleti'nin Tarihi Sınırları ve Günümüzdeki Modern Devletlerarası Sınırlar
  1. ^ Ermenistan-Aragatsotn'daki Alagöz Dağı'ndan doğan ve güneye Armavir İdari Bölgesi'ne doğru akan Aras Nehri'nin Kasagh Nehri diye de anılan bir yan kolu
  2. ^ Boardman, John; Edwards, I. E. S.; Hammond, N. G. L.; E. Sollberger (5 August 1982). The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22496-3. http://books.google.com/books?id=vXljf8JqmkoC. Erişim tarihi: 8 December 2012. 
  3. ^ a b Мартиросян, А. А. (1974) (Russian). Аргиштихинили. Ереван: Издательство Академии наук Армянской ССР. 
  4. ^ Burney, Charles Allen; Sagona, A. G. (2004). A view from the highlands: archaeological studies in honour of Charles Burney. Peeters. ss. 206–207. ISBN 978-90-429-1352-3. http://books.google.com/books?id=G9RiAAAAMAAJ. Erişim tarihi: 8 December 2012. 
  5. ^ a b Меликишвили Г.А. (1960). Урартские клинообразные надписи. Москва: Издательство Академии наук СССР. 
  6. ^ Cambridge Ancient History. vol. ii, p. 172
  7. ^ Igor M. Diakonoff, Sergei A. Starostin. "Hurro-Urartian and East Caucasian Languages", Ancient Orient. Ethnocultural Relations. Moscow, 1988, pp. 164-207 http://starling.rinet.ru/Texts/hururt.pdf
  8. ^ Марр Н. Я., Орбели И. А. Археологическая экспедиция 1916 года в Ван (Archaeological Expedition in 1916 to Van), Petrograd, 1922
  9. ^ Chahin, Mack, The kingdom of Armenia: a history, sayfa 160.
  10. ^ Г. А. Меликишвили, Урартские клинообразные надписи, Москва 1960.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Urartu Bölgesel Mirası Haritası II
Urartu forteresses.svg
Urartu tarihi ile alâkalı arkeolojik kazıların yapıldığı yerler

Bibliyografya[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Belli, O., Anzaf Kalesi ve Urartu Tanrıları, İstanbul 1998, Arkeoloji ve sanat yüzyıl
  2. Belli, O., Doğu Anadolu’da Urartu Sulama Kanalları/ Urartian Irrigation Canals in Eastern Anatolia, İstanbul 1997, Arkeoloji ve Sanat Y.
  3. Çevik, N., Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri, Ankara 2000, Türk Tarih Kurumu Y.
  4. Çilingiroğlu, A., Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı, İzmir 1997.
  5. Dinçol, A.M.-Kavaklı, E., Van Bölgesinde Bulunmuş Yeni Urartu Yazıtları, İstanbul 1978, Anadolu Araştırmaları Ek Yayın 1.
  6. Erzen, A., Çavuştepe I, Ankara 1978, Türk Tarih Kurumu Y.
  7. Özgüç, T., Altıntepe I-II, Ankara 1966-69, Türk Tarih Kurumu Y.
  8. Köroğlu, K., Urartu Krallığı Döneminde Elazığ (Alzi) ve Çevresi, İstanbul 1996, Arkeoloji ve Sanat Y.
  9. Sevin, V., Eski Anadolu ve Trakya. Başlangıcından Pers Egemenliğine Kadar, Atlaslı Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, İstanbul 2003, İletişim Y.
  10. Sevin, V.-E. Kavaklı, Bir Erken Demir Çağ Nekropolü Van/ Karagündüz/ An Early Iron Age Cemetery, İstanbul 1997, Arkeoloji ve Sanat Y.
  11. Tarhan M.T. 1980 "Urartu Devleti'nin Kuruluş Evresi ve Kurucu Krallardan Lutipri (Lapturi) Hakkında Yeni Görüşler", Anadolu Araştırmaları 8, 1982, pp. 69–114.
  12. Tarhan M.T. 1989, "Van Kalesi ve Eski VAn Şehri Kazıları-1987", KST, 10/1, pp. 369–428.
  13. Tarhan M.T. 2000, "Tuspa-Van Kalesi: Demirçağın Gizemli Başkentindeki Araştırmalar ve Kazılar", Türkiye Arkeoloji ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999), pp. 191–200.
  14. Yıldırım, R., Urartu İğneleri, Ankara 1989, Türk Tarih Kurumu.
  15. Zehiroğlu, A.M., M.Ö. 8. yüzyıl Urartu belgelerinde "Kolha" Skani Nena, Sayı:1, İstanbul 2009
  16. http://blog.milliyet.com.tr/Arsiv.aspx?UyeNo=514282&GrupNo=1761

Yabancı dille - Latin alfebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Chahin, Mack (21 December 2001). The kingdom of Armenia: a history. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1452-0. http://books.google.com/books?id=OR_PHoKZ6ycC&pg=PA148. Erişim tarihi: 4 February 2011. 
  2. Tarhan M.T. 1983 "The Structure of the Urartian State", Anadolu Araştırmaları 9,pp. 295–310.
  3. Tarhan M.T. 1984, "Eski Anadolu TArihinde Kimmerler", Anatolian Studies, 1, pp. 109–120.
  4. Tarhan M.T. "Van Kalesi'nin ve Eski Van Şehri'nin Tarihi-Milli Park Projesi Üzerine Ön Çalışmalar", Anatolian Studies, 2, pp. 179–203.
  5. Tarhan M.T. 1986a, "Van Kalesi'nin ve Eski Van Şehri'nin Tarihi-Milli Park Projesi Üzerine Ön Çalışmalar(I): Anıt Yapılar", Anatolian Studies, 3, pp. 297–355.
  6. Tarhan M.T. 1986b, "Urartu Devleti'nin Yapısal Karakteri" 9th TTKong., Ankara, 1986, pp. 285–301.
  7. Tarhan M.T. 1993, "An Urartian Intramural Pithos Burial from the Mound of Van Kalesi", Istt.Mitt.,Peter Neve Festschrift, 43, pp. 279–282.
  8. Tarhan M.T. 1994, "Recent Research at the Urartian Capital Tushpa", Tel Aviv, 21/1, pp. 22–57.
  9. Tarhan M.T. 2001, "Tushpa-Van Fortress: Research and Excavations at the Mysterious Iron Age Capital", İstanbul University's Contributions to Archaelogy in Turkey,pp. 157–164.
  10. Lenormant François Lettres assyriologiques. — Paris: 1871 Т. I.
  11. Mordtmann A.D. Über die Keilinschriften von Armenien // Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. — Leipzig: 1877. — В. XXXI.
  12. Louis de Robert Etude philologique sur les inscriptions cunéiformes de l’Arménie. — Paris: E. Leroux, 1876.
  13. Barnett R.D. Urartu // Edwards I.E.S., Gadd C.J., Hammond N.G.L., Boardman J. Cambridge Ancient history. — London: Cambridge University Press, 1982. — Т. 3, part 1. — С. 314—371. — ISBN 0-521-22496-9.
  14. Sayce A.H. The Cuneiform incriptions of Van deciphered and translated // Journal of Royal Asiatic Society. — 1882. — Т. 14.
  15. Schulz F.E. Mémoire sur le lac de Van et ses environs // Journal Asiatique. — Paris: 1840. — В. IX.
  16. F. E. Schulz. «Mèmoires sur le lac de Van et ses environs». Journal Asiatique, Paris, IX, 1940, p. 257-323# Friedrich J. Chaldische (urartäische) Texte // Kleinasiatische Sprachdenkmäler. — Berlin: 1932.
  17. Friedrich J. Einführung ins Urartäische: grammatischer Abriss und ausgewählter Texte mit spachlichen Erläuterungen // Mitteilungen der Vorderasiatisch-Aegyptischen Gessellschaft. — Leipzig: 1933. — В. 37. — № 3.
  18. Stone E.C., Zimansky P. The Urartian Transformation in the Outer Town of Ayanis // Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound. — Los Angeles: University of California Press, 2003. — ISBN 1931745013.
  19. Zimansky P. Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State. — Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago, 1985. — (Studies in ancient oriental civilizations). — ISBN 0-918986-41-9
  20. Zimansky P.E. Ancient Ararat, A Handbook of Urartian Studies. — New York: Caravan books, 1998. — С. 19. — 332 с. — ISBN 0-88206-091-0
  21. Sayce A. The Kingdom of Van (Urartu) // The Cambridge Ancient History. — Cambridge: 1929. — Т. 3.
  22. Oktay Belli Van, The Capital of Urartu, Eastern Anatolia. — Istambul: Net Yaginlar A.Ş., 1989. — С. 19. — ISBN 975-479-093-0
  23. Götze, Albrecht Hethiter, Churriter und Assyrer: Hauptlinien der vorderasiatischen Kulturentwicklung im II. Jahrtausend v Chr Geb. Oslo. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1936.
  24. Lehmann-Haupt C.F. Armenien, einst und jetzt. — Berlin: B. Behr, 1910—1931.
  25. Zimansky, Paul Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire // Bulletin of the American Schools of Oriental Research. — The American Schools of Oriental Research, 1995. — В. 299/300. — С. 103 — 115.
  26. Cambel H. Braidwood R. An Early Farming Village in Turkey // Scientific American. — 1970. — № 3.
  27. Oktay Belli Urartian Dams and Artificial Lakes in Eastern Anatolia // Çilingiroğlu A., French D.H. Anatolian Iron Ages 3. The proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6—12 1990. — Ankara: British Institue of Archaeology in Ankara, 1994. — В. 16. — С. 9—30. — ISBN 1-898249-05-9.
  28. Zimansky P.E. The Kingdom of Urartu in Eastern Anatolia // Sasson J.M. Civilizations of the Ancient Near East. — New York: Scribner, 1995. — Т. II. — С. 1135—1146. — ISBN 0684192799.
  29. Kramer S.N. Enmerkar and the Lord of Aratta; a Sumerian epic tale of Iraq and Iran. — Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1952.
  30. Sevin, Veli The Origins of the Urartians in the Light of the Van/Karagündüz Excavations // Anatolian Studies. — 1999. — Т. 49.
  31. Zimansky, Paul Urartian Geography and Sargon's Eighth Campaign // Journal of Near Eastern Studies. — University of Chicago Press, 1990. — Т. 49. — № 1. — С. 1 — 21.
  32. Zimansky P. Archaeological inquiries into ethno-linguistic diversity in Urartu // Drews R. Greater Anatolia and the Indo-Hittite language family: Papers presented at a Colloquium hosted by the Univ. of Richmond, March 18-19, 2000. — Washington (D.C.): The Institute for the Study of Man, 2001. — С. 15—27.
  33. Wiseman D.J. Chronicles of Chaldaean kings (626—556 B. C.) in the British Museum, Trustees of the British Museum, London, 1956
  34. Chahin M. The Kingdom of Armenia. — second (revised) edition. — Curzon Press, 2001. — ISBN 0-7007-1452-9
  35. Russell J. The Formation of the Armenian Nation // University of Los Angeles The Armenian People from Ancient to Modern Times. — New York: St. Martin’s Press, 2004. — С. 19—36. — ISBN 1403964211.
  36. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 49. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  37. Gocha Tsetskhladze The culture of Ancient Georgia in the first millennium BC and Greater Anatolia: Diffusion or Migration? // Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound. — Los Angeles: University of California Press, 2003. — ISBN 1931745013.# Garsoïan N. The Emergence of Armenia // University of Los Angeles The Armenian People from Ancient to Modern Times. — New York: St. Martin’s Press, 2004. — С. 37—62. — ISBN 1403964211.
  38. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 55. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  39. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 52. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  40. Burney C.A., Lang D.M. The Peoples of the Hills, Ancient Ararat and Caucaus. — New York — Washington: Praeger Publishers, 1972. — С. 182, 188. — 323 с. — ISBN 0297004956
  41. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 60. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  42. Hewsen R.H. Van in This World: Paradise in the Next: The Historical Geography of Van/Vaspurakan / Hovannisian R.G.. — Costa Mesa: Mazda Publishers, 2000. — С. 16.
  43. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 57. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  44. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 61. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  45. Redgate A.E. The Armenians. — Oxford: Blackwell, 1998. — С. 51. — 332 с. — ISBN 0-631-14372-6
  46. I. M. Diakonoff Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian // Journal of the American Oriental Society. — American Oriental Society, 1985. — Т. 105. — № 4.

Yabancı dille - Kiril alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Пиотровский Б.Б. Ванское царство (Урарту) / Орбели И.А.. — Москва: Издательство Восточной литературы, 1959. — 286 с. — 3500 экз.
  2. Мовсес Хоренаци История Армении = ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ / Саркисян Г.Х.. — Ереван: Айастан, 1990. — 291 с. — ISBN 5-540-01084-1
  3. Рецензия Б. Пиотровского на книгу Г. А. Меликишвили «Древневосточные материалы по истории народов Закавказья. Наири-Урарту». — Изд. АН Грузинской ССР, Тбилиси, 1954.
  4. Дьяконов И.М., Старостин С.А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи. — Москва: Наука, 1988.
  5. Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи // Вестник древней истории. — Москва: 1953 — 1954. — № 1 — 4, 1953; 1, 1954.
  6. Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи. — Москва: Издательство АН СССР, 1960.
  7. Дьяконов И. М. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту // Вестник древней истории. — Москва: 1951. — № 2 — 4.
  8. Дьяконов И.М. Урартские письма и документы. — Москва — Ленинград: Издательство АН СССР, 1963.
  9. Иоганнес Фридрих Дешифровка забытых письменностей и языков. — Москва: УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00045-9
  10. Дьяконов И.М. Языки древней Передней Азии. — Москва: Наука, 1967.
  11. Отождествление слов «Арарат» и «Урарту» сделано, в частности, на основании сопоставления латинских и греческих переводов Библии, например, по Книге Бытия (Быт.8:4) в греческом переводе Ковчег остановился «на горах Арарат» (др.-греч. ἐπὶ τά ὅρη τα ΄Αραράτ), а в латинском переводе «на горах Армении» (лат. super montes Armentæ). В Кумранских рукописях используется написание арам. hwrrt, явно указывающее на Урарту. См. например: Пиотровский Б.Б. Ванское царство (Урарту) / Орбели И.А.. — Москва: Издательство Восточной литературы, 1959. — С. 33. — 286 с. — 3500 экз.
  12. Мещанинов И. И. Древневанский бог Халд-Халдин // Восточные записки. — 1927.
  13. Rohl, David M. Генезис цивилизации. Откуда мы произошли... = Legend: The Genesis of Civilisation. — Москва: Эксмо, 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — 8000 экз. — ISBN 5-699-01429-2
  14. Канева И.Т. Шумерский героический эпос как исторический источник // Вестник Древней Истории. — 1964. — № 3—4.
  15. Salvini Mirjo Geschichte und Kultur der Urartäer. — Darmstadt: 1995.
  16. Меликишвили Г.А. Мусасир и вопрос о древнейшем очаге урартских племён // Вестник древней истории. — Москва: 1948. — № 2. — С. 37 — 48.
  17. Хачатрян А. Пересмотр древнейшего периода наири-урартской истории. — Ереван: 1932.
  18. Капанцян Г.А. Общие элементы между урартским и хеттским языками. — Эривань: 1936.
  19. Шнирельман В.А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Алаев Л.Б. — М.: Академкнига, 2003. — 592 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6
  20. Перевод Б. Б. Пиотровского с немецкого подстрочника (E. Ebeling, B. Meissner, E. Weidner Die Inschriften der Altassyrischen Könige. — Leipzig: 1926.
  21. Дьяконов И.М., Урартское государство в новом освещении // Вестник древней истории. — Москва: Наука, 1987. — № 3. — С. 202—211.
  22. Перевод А.П. Рифтина, приведённый в книге: Мещанинов И.И. Халдоведение. История древнего Вана.. — Баку: Известия ООИА, 1927.
  23. Компиляция Б.Б. Пиотровского на основании публикаций переводов трафаретной надписи, обнаруженной в 1950 году, Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи // Вестник древней истории. — Москва: 1953 — 1954. — № 1 — 4, 1953; 1, 1954., Оганесян К. Арин-Берд (Ганли-тапа) — урартская крепость города Ирпуни // Известия академии наук Армянской ССР. — Ереван: Издательство АН Арм ССР, 1951. — № 8.
  24. Перевод И. М. Дьяконова с французского подстрочника (Thureau-Dangin F., Dunand M. Til-Barsib. — Paris: 1936.) из сборника: Дьяконов И. М. Ассиро-Вавилонские источники по истории Урарту // Вестник древней истории. — Москва: 1951. — № 2 — 4.
  25. Перевод Б. Б. Пиотровского с немецкого подстрочника (Klauber E. Assyrisches Beamtentum nach Briefen aus der Sargonidenzeit. — Leipzig: 1910.)
  26. Арутюнян Н.В. Биайнили — Урарту. Военно-политическая история и вопросы топонимики.. — Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2006. — С. 239. — 368 с. — 1000 экз. — ISBN 5-8465-0133-8
  27. Дьяконов И.М. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. Хурриты, лувийцы, протоармяне / Еремян С.Т.. — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968. — С. 213—224. — 266 с. — 1000 экз.
  28. О последнем периоде Урарту сохранилось мало сведений, поэтому существует несколько альтернативных мнений о порядке правления последних правителей Урарту. Данный список составлен по статье Н. В. Арутюняна (Арутюнян Н. В. Некоторые вопросы последнего периода истории Урарту // Древний Восток. — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1976. — № 2.), которая учитывает археологические работы на Кармир-Блуре пятидесятых — шестидесятых годов, в отличие от более ранней, но более цитируемой статьи И. М. Дьяконова (Дьяконов И.М. Последние годы Урартского государства по ассиро-вавилонским источникам // Вестник Древней Истории. — Москва: 1951. — № 2.)
  29. Арутюнян Н.В. Биайнили — Урарту. Военно-политическая история и вопросы топонимики.. — Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2006. — С. 255. — 368 с. — 1000 экз. — ISBN 5-8465-0133-8
  30. Дьяконов И. М. История Мидии, Ленинград, 1956
  31. Пиотровский Б.Б. Искусство Урарту VIII—VI вв. до н. э.. — Ленинград: Издательство Государственного Эрмитажа, 1962.
  32. Геворкян А.Ц. Из истории древнейшей металлургии Армянского нагорья. — Ереван: Изд. АН Армянской ССР, 1980.
  33. Тураев Б. А. История Древнего Востока. — Санкт-Петербург: 1914.
  34. Тер-Саркисянц А. История и культура армянского народа с древнейших времён до начала XIX века. — Москва: Издательство Восточной литературы РАН, 2005. — С. 52. — 686 с. — 1500 экз. — ISBN 5-02-018445-4
  35. Пиотровский Б.Б. Скифы и Урарту // Вестник древней истории. — Москва: Наука, 1989. — № 4. — С. 3—10.
  36. Чубинишвили Т.Н. Новые данные о проникновении урартской культуры в Южную Грузию // Новое в Советской Археологии. Материалы и исследования по археологии СССР. — Москва: 1965. — В. 130. — С. 198—201.
  37. Джафаров Г.Ф. Связи Азербайджана со странами Передней Азии в эпоху поздней бронзы и раннего железа (по археологическим материалам Азербайджана). — Баку: Элм, 1984. — 106 с.
  38. Источники, подтверждающие маргинальность «хайасских» гипотез армянского этногенеза приведены здесь, а также здесь. Источники, подтверждающие маргинальность концепций армянизации Урарту приведены здесь.
  39. Джаукян Г.Б. Взаимоотношение индоевропейских, хурритско-урартских и кавказских языков. — Ереван: Издательство АН Арм ССР, 1967.
  40. Дьяконов И.М. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н.э. Хурриты, лувийцы, протоармяне / Еремян С.Т.. — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1968. — 266 с. — 1000 экз.

Haçlı seferleri İslam fetihleri Doğu Roma imparatorluğu Eski Roma Hellenistik Yunan Babil Demir Çağı Bronz Çağı Modern Avrupa Modern Avrupa'nın doğuşu Yeni Hitit dönemi Ortaçağ İznik Rum İmparatorluğu Lazika Kolha Luvi Krallığı Osmanlı İmparatorluğu Gürcistan Likya Türkiye İlhanlılar Bitinya Lidya Geç Hititler Mitanni Akad İmparatorluğu Anadolu Selçukluları Pontus Krallığı İyonya Assuva Doğu Roma imparatorluğu Asya eyaleti Büyük İskender Frigya Arzava Hattiler Bagratlı Hanedanı Pergamon Krallığı Karya Kizzuvatna Trabzon Rum İmparatorluğu Sasaniler Selevkos İmparatorluğu Medler Troya Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti Kilikya Ermeni Krallığı Pakraduni Hanedanlığı Ermeni Krallığı (antik) Ahameniş İmparatorluğu Urartu Hititler Osmanlı İmparatorluğu'nda milliyetçiliğin yükselişi İstanbul Kimmer istilası Malazgirt savaşı Syllaeum savaşı Issus Savaşı Pteira Savaşı Kadeş Savaşı İstanbul'un fethi Arkeolojik dönemler Anadolu tarihi