Çeçence

Çeçence
Нохчийн мотт / Noxçiyn mott
Ana dili olanlar	Başta Çeçenya olmak üzere Rusya Federasyonu, Ürdün, Türkiye
Konuşan sayısı	1.300.000 tah.  (tarih gerekli)
Dil aileleri	Varsayılan Çeçence
Dil kodları
ISO 639-2	che
ISO 639-3	che

Çeçence (Çeçence: Нохчийн мотт / Noxçiyn mott, Çeçen dili), çoğunluğu Çeçenya’da ve başka ülkelerde yaşayan Çeçenlerin konuştuğu lisândır. Yaklaşık olarak 1.300.000 kişi tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.

Sınıflandırma

Çeçence Kafkas dillerinden biridir. Dilbilimsel açıdan İnguşça ve Batsça ile birlikte Nah dilleri öbeğine girer. Bu elsineden Çeçence ve İnguşça yazılı dildir ve Kuzeydoğu Kafkas dilleri içinde yer alırlar.

Coğrafî dağılım

Ekim 2002 yılı Rus verilerine göre 1.330.000 kişi Çeçence konuşmaktadır. Ethnologue[1] tahminlerine göre bu sayı 995.000’dir. Rusya dışında Çeçence konuşan nüfus ağırlıklı olarak Ortadoğu ülkelerine yayılmıştır. Bu ülkelerin başında Ürdün gelir. Türkiye’de de Çeçence konuşan bir nüfus vardır, ancak kesin sayısı bilinmemektedir.

Resmî statüsü

Çeçence, Rusça ile birlikte Çeçenya’nın iki resmî dilinden biridir.

Diyalektleri

Çeçence’nin birkaç diyalekti vardır:

• Ploskost
• İtumkala (Şatoy)
• Melhin
• Kist
• Çeberloy
• Akkin (Auh)

Alfabeler

Çeçenya’nın dağlık kesiminde Gürcü alfabesiyle ilk yazılı birkaç belge bulunmuş ancak bunun Çeçence olduğu kesin olarak doğrulanamamıştır. Daha sonra Çeçence, Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bu alanda ilk reformlar Şeyh Şamil döneminde, daha sonra 1910, 1920 ve 1922 yıllarında yapıldı.

Kiril, Latin ve Gürcü harflerine dayanan Uslar alfabesi, daha çok akademik çevrelerce kullanıldı. Bu alfabe 1911 yılında yeniden düzenlendi, nacak Çeçenler arasında yaygınlık kazanmadı.

1925’te Latin alfabesinden uyarlanan bir alfabe geliştirildi. 1934’te İnguşça’nın yazımı içinde ortak hale getirildi. Ancak 1938 yılında kaldırıldı.

A a	Ä ä	B b	C c	Č č	Ch ch	Čh čh	D d
E e	F f	G g	Gh gh	H h	I i	J j	K k
Kh kh	L l	M m	N n	N̡ n̡	O o	Ö ö	P p
Ph ph	Q q	Qh qh	R r	S s	Š š	T t	Th th
U u	Ü ü	V v	X x	X́ x́	Y y	Z z	Ž ž

1938-1992 arasında Çeçence’nin yazımında kullanılan Kiril alfabesi.

Kiril	Kiril karşılığı	Latin harfleriyle karşılığı
А а	а	A a
Аь аь	аь	Ä ä
Б б	бэ	B b
В в	вэ	V v
Г г	гэ	G g
ГI гI	гIа	Ġ ġ
Д д	дэ	D d
Е е	е	E e
Ё ё	ё
Ж ж	жэ	Ƶ ƶ
З з	зэ	Z z
И и	и	I i
Й й	доца и	Y y
К к	к	K k
Кх кх	кх	Q q
Къ къ	къа	Q̇ q̇
КI кI	кIа	Kh kh
Л л	лэ	L l
М м	мэ	M m
Н н	нэ	N n
О о	о	O o
Оь оь	оь	Ö ö
П п	пэ	P p
ПI пI	пIа	Ph ph
Р р	рэ	R r
С с	сэ	S s
Т т	тэ	T t
ТI тI	тIа	Th th
У у	у	U u
Уь уь	уь	Ü ü
Ф ф	фэ	F f
Х х	хэ	X x
Хь хь	хьа	Ẋ ẋ
ХI хI	хIа	H h
Ц ц	цэ	C c
ЦI цI	цIа	Ċ ċ
Ч ч	чэ	Ç ç
ЧI чI	чIа	Ç̇ ç̇
Ш ш	шэ	Ş ş
Щ щ	щэ
(Ъ) ъ	чIогIа хьаьрк	Ə ə
(Ы) ы	ы
(Ь) ь	кIеда хьаьрк
Э э	э	E e
Ю ю	ю	yu
Юь юь	юь	yü
Я я	я	ya
Яь яь	яь	yä
I I	Iа	J j

1992 yılında Latin kökenli Çeçen alfabesi geliştirildi. Rusya’dan ayrılma yanlısı hükümetin yenilgiye uğramasından sonra yeniden Kiril alfabesine dönüldü.

A a	Ä ä	B b	C c	Ċ ċ	Ç ç	Ç̇ ç̇	D d
E e	F f	G g	Ġ ġ	H h	X x	Ẋ ẋ	I i
J j	K k	Kh kh	L l	M m	N n	Ŋ ŋ	O o
Ö ö	P p	Ph ph	Q q	Q̇ q̇	R r	S s	Ş ş
T t	Th th	U u	Ü ü	V v	Y y	Z z	Ƶ ƶ
Ə ə

Türkçeden Çeçence'ye geçen alıntılar

Türkçeden Çeçenceye geçen Türkçe kökenli sözler ile Türkçenin aracılığıyla Arapça ve Farsçadan geçen sözlerden bir kısmı şöyledir:

айгӀар < Türk. aygır ахча < Türk. akçe бел < Türk. bel [küreği] боз < Türk. bez бусалба < Türk. müslüman зайт < Türk. zeytin кема < Türk. gemi къолам < Türk. kalem

ламаз < Türk. namaz нар < Türk. nar пайда < Türk. fayda пошмакх < Türk. başmak гӀум < Türk. kum хорбаз < Türk. karpuz хьайба < Türk. ayva эскар < Türk. asker