Çeçence
Vikipedi, özgür ansiklopedi
| Çeçence Нохчийн мотт / Nohçiyn mott |
|
| Konuşulduğu ülkeler | Başta Çeçenya olmak üzere Rusya Federasyonu, Ürdün, Türkiye |
|---|---|
| Konuşan kişi sayısı | 1.300.000 tah. |
| Dil grubu sınıflandırması | Kafkas dilleri
|
| Resmî Durum | |
| Resmî dil olduğu ülkeler | Çeçenya |
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | ce |
| ISO 639-2 | che |
| ISO 639-3 | che |
| Not: Bu sayfa Unicode ile kodlanmış IPA fonetik sembolleri kullanıyor olabilir. | |
| Vikipedi'nin Çeçence sürümü | |
| Ayrıca bakınız: Dil – Dil aileleri | |
Çeçence (Çeçence: Нохчийн мотт / Nohçiyn mott, Çeçen dili), çoğunluğu Çeçenya’da ve başka ülkelerde yaşayan Çeçenlerin konuştuğu lisândır. Yaklaşık olarak 1.300.000 kişi tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.
Konu başlıkları |
[değiştir] Sınıflandırma
Çeçence Kafkas dillerinden biridir. Dilbilimsel açıdan İnguşça ve Batsça ile birlikte Nah dilleri öbeğine girer. Bu elsineden Çeçence ve İnguşça yazılı dildir ve Kuzeydoğu Kafkas dilleri içinde yer alırlar.
[değiştir] Coğrafî dağılım
Ekim 2002 yılı Rus verilerine göre 1.330.000 kişi Çeçence konuşmaktadır. Ethnologue[1] tahminlerine göre bu sayı 995.000’dir. Rusya dışında Çeçence konuşan nüfus ağırlıklı olarak Ortadoğu ülkelerine yayılmıştır. Bu ülkelerin başında Ürdün gelir. Türkiye’de de Çeçence konuşan bir nüfus vardır, ancak kesin sayısı bilinmemektedir.
[değiştir] Resmî statüsü
Çeçence, Rusça ile birlikte Çeçenya’nın iki resmî dilinden biridir.
[değiştir] Diyalektleri
Çeçence’nin birkaç diyalekti vardır:
- Ploskost
- İtumkala (Şatoy)
- Melhin
- Kist
- Çeberloy
- Akkin (Auh)
[değiştir] Alfabeler
Çeçenya’nın dağlık kesiminde Gürcü alfabesiyle ilk yazılı birkaç belge bulunmuş ancak bunun Çeçence olduğu kesin olarak doğrulanamamıştır. Daha sonra Çeçence, Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bu alanda ilk reformlar Şeyh Şamil döneminde, daha sonra 1910, 1920 ve 1922 yıllarında yapıldı.
Kiril, Latin ve Gürcü harflerine dayanan Uslar alfabesi, daha çok akademik çevrelerce kullanıldı. Bu alfabe 1911 yılında yeniden düzenlendi, nacak Çeçenler arasında yaygınlık kazanmadı.
1925’te Latin alfabesinden uyarlanan bir alfabe geliştirildi. 1934’te İnguşça’nın yazımı içinde ortak hale getirildi. Ancak 1938 yılında kaldırıldı.
| A a | Ä ä | B b | C c | Č č | Ch ch | Čh čh | D d |
| E e | F f | G g | Gh gh | H h | I i | J j | K k |
| Kh kh | L l | M m | N n | N̡ n̡ | O o | Ö ö | P p |
| Ph ph | Q q | Qh qh | R r | S s | Š š | T t | Th th |
| U u | Ü ü | V v | X x | X́ x́ | Y y | Z z | Ž ž |
1938-1992 arasında Çeçence’nin yazımında kullanılan Kiril alfabesi.
| Kiril | Kiril karşılığı | Latin harfleriyle karşılığı |
|---|---|---|
| А а | а | A a |
| Аь аь | аь | Ä ä |
| Б б | бэ | B b |
| В в | вэ | V v |
| Г г | гэ | G g |
| ГI гI | гIа | Ġ ġ |
| Д д | дэ | D d |
| Е е | е | E e |
| Ё ё | ё | |
| Ж ж | жэ | Ƶ ƶ |
| З з | зэ | Z z |
| И и | и | I i |
| Й й | доца и | Y y |
| К к | к | K k |
| Кх кх | кх | Q q |
| Къ къ | къа | Q̇ q̇ |
| КI кI | кIа | Kh kh |
| Л л | лэ | L l |
| М м | мэ | M m |
| Н н | нэ | N n |
| О о | о | O o |
| Оь оь | оь | Ö ö |
| П п | пэ | P p |
| ПI пI | пIа | Ph ph |
| Р р | рэ | R r |
| С с | сэ | S s |
| Т т | тэ | T t |
| ТI тI | тIа | Th th |
| У у | у | U u |
| Уь уь | уь | Ü ü |
| Ф ф | фэ | F f |
| Х х | хэ | X x |
| Хь хь | хьа | Ẋ ẋ |
| ХI хI | хIа | H h |
| Ц ц | цэ | C c |
| ЦI цI | цIа | Ċ ċ |
| Ч ч | чэ | Ç ç |
| ЧI чI | чIа | Ç̇ ç̇ |
| Ш ш | шэ | Ş ş |
| Щ щ | щэ | |
| (Ъ) ъ | чIогIа хьаьрк | Ə ə |
| (Ы) ы | ы | |
| (Ь) ь | кIеда хьаьрк | |
| Э э | э | E e |
| Ю ю | ю | yu |
| Юь юь | юь | yü |
| Я я | я | ya |
| Яь яь | яь | yä |
| I I | Iа | J j |
1992 yılında Latin kökenli Çeçen alfabesi geliştirildi. Rusya’dan ayrılma yanlısı hükümetin yenilgiye uğramasından sonra yeniden Kiril alfabesine dönüldü.
| A a | Ä ä | B b | C c | Ċ ċ | Ç ç | Ç̇ ç̇ | D d |
| E e | F f | G g | Ġ ġ | H h | X x | Ẋ ẋ | I i |
| J j | K k | Kh kh | L l | M m | N n | Ŋ ŋ | O o |
| Ö ö | P p | Ph ph | Q q | Q̇ q̇ | R r | S s | Ş ş |
| T t | Th th | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z | Ƶ ƶ |
| Ə ə |
