Çeçence

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çeçence
Telaffuz Noxc̦iyn mott
bölge Çeçenistan
Etnik köken Çeçenler
Dönem 2010[1]
Dil aileleri
Diyalektler Noxc̦iyn
Yazı sistemi Kiril alfabesi
Resmi durumu
Resmi dil Çeçenistan Çeçenistan
Dil kodları
ISO 639-1 ce
ISO 639-2 che
ISO 639-3 che
Northeast Caucasus languages map en.svg
Çeçence'nin Nah-Dağıstan dilleri arasında gsterimi. (açık yeşil)
250px
Çeçen dilinin Kafkas dilleri arasında dağılımı. (açık sarı)

Çeçence (Çeçence: Нохчийн мотт / Noxc̦iyn mott, Çeçen dili), çoğunluğu Çeçenya’da ve başka ülkelerde yaşayan Çeçenlerin konuştuğu lisândır. Yaklaşık olarak 1.300.000 kişi tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçence Kafkas dillerinden biridir. Dilbilimsel açıdan İnguşça ve Batsça ile birlikte Nah dilleri öbeğine girer. Bu elsineden Çeçence ve İnguşça yazılı dildir ve Kuzeydoğu Kafkas dilleri içinde yer alırlar.

Coğrafî dağılım[değiştir | kaynağı değiştir]

Ekim 2002 yılı Rus verilerine göre 1.330.000 kişi Çeçence konuşmaktadır. Ethnologue[1] tahminlerine göre bu sayı 995.000’dir. Rusya dışında Çeçence konuşan nüfus ağırlıklı olarak Ortadoğu ülkelerine yayılmıştır. Bu ülkelerin başında Ürdün gelir. Türkiye’de de Çeçence konuşan bir nüfus vardır, ancak kesin sayısı bilinmemektedir.

Resmî statüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçence, Rusça ile birlikte Çeçenya’nın iki resmî dilinden biridir.

Diyalektleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçence’nin birkaç diyalekti vardır:

  • Ploskost
  • İtumkala (Șatoy)
  • Melhin
  • Kist
  • Ċ̦eberloy
  • Akkin (Auh)

Alfabeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çeçenya’nın dağlık kesiminde Gürcü alfabesiyle ilk yazılı birkaç belge bulunmuş ancak bunun Çeçence olduğu kesin olarak doğrulanamamıştır. Daha sonra Çeçence, Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bu alanda ilk reformlar Şeyh Şamil döneminde, daha sonra 1910, 1920 ve 1922 yıllarında yapıldı.

Kiril, Latin ve Gürcü harflerine dayanan Uslar alfabesi, daha çok akademik çevrelerce kullanıldı. Bu alfabe 1911 yılında yeniden düzenlendi, ancak Çeçenler arasında yaygınlık kazanmadı.

1925’te Latin alfabesinden uyarlanan bir alfabe geliştirildi. 1934’te İnguşça’nın yazımı içinde ortak hale getirildi. Ancak 1938 yılında kaldırıldı.


A a Ä ä B b C c Č č Ch ch Čh čh D d
E e F f G g Gh gh H h I i J j K k
Kh kh L l M m N n N̡ n̡ O o Ö ö P p
Ph ph Q q Qh qh R r S s Š š T t Th th
U u Ü ü V v X x X́ x́ Y y Z z Ž ž


1938-1992 arasında Çeçence’nin yazımında kullanılan Kiril alfabesi.

Kiril Kiril karşılığı Latin harfleriyle karşılığı
А а а A a
Аь аь аь Ä ä
Б б бэ B b
В в вэ V v
Г г гэ G g
ГI гI гIа Ġ ġ
Д д дэ D d
Е е е E e
Ё ё ё
Ж ж жэ Ƶ ƶ
З з зэ Z z
И и и I i
Й й доца и Y y
К к к K k
Кх кх кх Q q
Къ къ къа Q̇ q̇
КI кI кIа Kh kh
Л л лэ L l
М м мэ M m
Н н нэ N n
О о о O o
Оь оь оь Ö ö
П п пэ P p
ПI пI пIа Ph ph
Р р рэ R r
С с сэ S s
Т т тэ T t
ТI тI тIа Th th
У у у U u
Уь уь уь Ü ü
Ф ф фэ F f
Х х хэ X x
Хь хь хьа Ẋ ẋ
ХI хI хIа H h
Ц ц цэ C c
ЦI цI цIа Ċ ċ
Ч ч чэ C̦ c̦
ЧI чI чIа Ċ̦ ċ̦
Ш ш шэ Ș ș
Щ щ щэ
(Ъ) ъ чIогIа хьаьрк Ə ə
(Ы) ы ы
(Ь) ь кIеда хьаьрк
Э э э E e
Ю ю ю yu
Юь юь юь
Я я я ya
Яь яь яь
I I J j

1992 yılında Latin kökenli Çeçen alfabesi geliştirildi. Rusya’dan ayrılma yanlısı hükümetin yenilgiye uğramasından sonra yeniden Kiril alfabesine dönüldü.


A a Ä ä B b C c Ċ ċ C̦ c̦ Ċ̦ ċ̦ D d
E e F f G g Ġ ġ H h X x Ẋ ẋ I i
J j K k K̇ k̇ L l M m N n Ŋ ŋ O o
Ö ö P p Ṗ ṗ Q q Q̇ q̇ R r S s Ș ș
T t Ṫ ṫ U u Ü ü V v Y y Z z Ƶ ƶ
Ə ə

Türkçeden Çeçence'ye geçen alıntılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçeden Çeçenceye geçen Türkçe kökenli sözler ile Türkçenin aracılığıyla Arapça ve Farsçadan geçen sözlerden bir kısmı şöyledir:

  • айгӀар < Türk. aygır
  • ахча < Türk. akçe
  • бел < Türk. bel [küreği]
  • боз < Türk. bez
  • бусалба < Türk. müslüman
  • зайт < Türk. zeytin
  • кема < Türk. gemi
  • къолам < Türk. kalem
  • ламаз < Türk. namaz
  • нар < Türk. nar
  • пайда < Türk. fayda
  • пошмакх < Türk. başmak
  • гӀум < Türk. kum
  • хорбаз < Türk. karpuz
  • хьайба < Türk. ayva
  • эскар < Türk. asker

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]