Ardahan (il)

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Git ve: kullan, ara
Ardahan (il)
İlin konumu
Ardahan ili konumu
Bilgiler
Coğrafi Bölge: Doğu Anadolu Bölgesi
Yüzölçümü: (km²)
Nüfus (2007) 112.721 (TÜİK)
Plaka kodu: 75
Telefon kodu: 0478
İnternet Sitesi http://www.ardahan.gov.tr
Bu madde Ardahan il sınırları içindeki tüm bölgeyi kapsamaktadır. Şehir merkezi için Ardahan sayfasına gidiniz.

Konu başlıkları

[değiştir] Coğrafi Konumu

İlin Yüzölçümü: 5.035,51 km² (503.551 ha)

İlin Koordinatları

  • Enlem: 41º36’13” kuzey, 40º45’24” güney
  • Boylam: 43º29’17” doğu, 42º25’43” batı

İlin Nüfusu: 117.000

İlçeleri: Çıldır,Damal,Göle,Hanak,Posof

Önemli Dağları:Allahuekber Dağ'ı-Kabak Tepe (3055 m.),Keldağı (3033 m.),Ilgar Dağı (2918 m), Cin Dağı (2957 m), Kısır Dağı (3197 m), Uğurlu Dağ (2765 m), Gözedağ Dağı (3167 m), Ahaşen Dağı (2812m)

Önemli Akarsular: Kura Nehri, Posof Çayı,Çıldır Karaçay

Önemli Gölleri: Çıldır Gölü, Aktaş Gölü, Armutveren Gölü, Alabalık Gölü

Önemli Ovaları: Ardahan Ovası, Göle Ovası

Önemli Havzalar: Ardahan Havzası (Hanak ve Damal İlçelerini içine alan Meşe Ardahan Havzası dahil), Göle Havzası, Posof Havzası, Çıldır Havzası

[değiştir] Ardahan

Ardahan İli, Türkiye'nin en çok göç veren illerinden biridir. İlin başlıca gelir kaynağı tarım,arıcılık ve hayvancılıktır. İki tane sınır kapısı vardır: Gürcistan'ın Samshe-Javaketi Distriktine, Posof-Türkgözü (açık) ve de Çıldır-Aktaş (kapalı).

Doğa açısından eşsiz güzeliklere sahip olup yılın büyük kısmını kar altında geçirir. Eğitim seviyesi oldukça yüksek olan il, Kars Kafkas Üniversitesi bünyesindeki bir meslek yüksek okulunu barındırmaktadır.

İl'in başlıca halkı Yerli Türkler, Terekeme Türkleri, Kıpçak Türkleri ve Türkmenlerdir. İlin en gelişmiş ilçesi ve eğitim seviyesi en yüksek ilçesi Posof'tur. Ama nüfus olarak en büyük ilçesi Göle'dir.

[değiştir] İlçeleri

[değiştir] Tarih

[değiştir] İslamiyet Öncesi Dönem

Erem Bağları, Ardahan şehrinin bulunduğu alanlara denmektedir. Ardahan şehri, ilk çağtarihinden bu yana, yukarı Kür denilen, bu bölgenin tam ortasında yer alması, bölgede var olan civar yerleşim birimlerini de bağrında toplamıştır. Kars, Çıldır, Göle, Oltu, Hanak, Posof, Ahıska, İrevan ve Batıya yönelince, Artvin, Yusufeli, Ardanuç, Şavşat ve Borçka ilçelerini bir çember gibi etrafına toplamıştır. Dolayısıyla bu bölgeye diğer bir adıyla Livane bölgesi denilmiştir. Aras, Kür ve Çoruh boyları. Bu yerleşim birimini tarih sahnesinde yer olan olaylara göre ele alındığında, yörenin tarihi yapısı M.Ö. 3000’li yıllarda bazı yerleşim alanları olduğu belirlenmesine karşın, bunların kimliğine ilişkin bir bilgiye ulaşılamamıştır. Bazı bulgulara dayanılarak yukarı Kür yöresinde M.Ö. 10.000- 8.000 yıllara denk düşen, yani, Cilalı Taş Devrinde insanların yaşaması demek Ardahan şehrinin de aynı dönemde yerleşim yeri olabileceğini gündeme getirir.

Ancak, yapılan kazılar sonucu bulunan ve M.Ö. 4.000 - 3.000 yıllarına ait olduğu saptanan bakır baltalar, dahası, M.Ö. 3.000 - 2.000 yıllarına ait olduğu saptanan tunç baltalar ve başka bazı kullanılmış aletlerden yola çıkılarak bu dönemlerde, yani günümüz itibariyle yaklaşık 5.000-6000 yıllık bir geçmişi olduğu düşüncesi ağırlık kazanmaktadır.

1930 yılında Şavşat’ın Merya köyü ile 1955 yılında Yusufeli’nin Niğzifan köyünde bulunan bazı baltaların, 1936 yılında Posof’taki Mere Kalesi'nde bulunan Hurrilerden kalma baltalarla aynı döneme ait olduğu saptanmıştır. Buna bağlı olarak da, bu bölgeye saptanabilen ilk olarak gelip yerleşenlerin (M.Ö. 2000’ler) Hurriler olduğu anlaşılmaktadır.

Daha sonra yöreyi Urartular ele geçirir. Çıldır Gölü'nün güney batısındaki Taşköprü Köyü yakınındaki kayalıkta, Urartu kralı 2. Serdur’un M.Ö. 753-735 yıllarında kazdırdığı fetih yazısını bulunmaktadır.

Bu yöreye Türk boyları ilk kez, Kıpçakların atası sayılan, Kimmerlerin (M.Ö. 720) gelmesiyle başlamıştır. Daha sonraları İskitlerin geldiği görülüyor. İskitler bu yörede 500 yıl hüküm sürmüşler. Geliş tarihleri M.Ö 680 olarak bilinmektedir.

İskit toprakları
İskit toprakları

M.S. 628 yılında Hazar Türklerinin Hazar bölgesinden göçerek üç kol üzerine dağıldıkları ve bir kolunu da Kafkaslara yürüyerek, bu yöreyi ele geçirdikleri kaynaklarda yer almakta. Hazar boylarından göçüp gelen bu göçleri oluşturan insanlara Arda Türk'leri denmektedir.

3. ve 4. yüz yıllarda yörede Hıristiyanlık yayılmaya başladı. 415 yılında ise Batıdan gelen Bizans egemenliği yöreyi ele geçirdi.

[değiştir] İslamiyet Dönemi

Halife Osman döneminde (646) ise Arap İslam egemenliğine girdi. Bütün bu yüz yıl boyunca İslam güçleriyle Bizans arasında sürekli el değiştiren bu yöre, İlhanlıların, Kıpçakların ve daha nice grupların gelip yerleşmelerine karşı koyamamıştır.

[değiştir] Selçuklular Dönemi

Selçuklu Sultanı Alparslan'ın 1064 tarihinde Ani şehrinin egemenliğini eline geçirmesiyle Danişmentli Ahmet adıyla bilinen komutanın emrindeki Selçuklu ordusuyla Şavşat üzerinden Arsiyan Dağı'nı geçerek 1080'de bölgeyi ele geçirmiştir.

Selçuklular bu yörede uzun zaman varlıklarını gösterememişler. Zayıflayan Selçuklu ordularını elinden yöreyi İlhanlılar eline geçmiştir. İlhanlılar zamanında Ortodoks olan Kıpçak Türkleri bölgenin yarı bağımsız hakimi olmuşlardır.

13. yüzyılda Moğol ve İlhanlı egemenliği görülürken yöre, daha sonra Cengizlilerin elinde kalmış. 1414 yıllarında olsa gerekir.

[değiştir] Akkoyunlular-Karakoyunlular Dönemi

Kars ile birlikte bu yöre Akkoyunluların işgaline uğramış. Ardahan yöresinde adı bilinen Atabekler, Akkoyunlu'ların emrinde kalmışlar. Daha sonra, Karakoyunlu'ların emrinde kalan yöre, Şehzade Selim’in (1.Selim) Trabzon sancakbeyi olduğu dönemde (1481-1512) Osmanlılara bağlandı. Yöre Bu dönemde, Birkaç kez Safavi, birkaç kere de Gürcü denetiminde kaldı. 1551 yılında Erzurum Beylerbeyi İskender paşa tarafından kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı.

[değiştir] Osmanlılar Dönemi

Daha sonra Lala Mustafa Paşa'nın emri üzerine Ardahan Sancak Beyi Abdurrahman Bey kendi kuvvetleriyle Ilgar Dağı'nı aşıp, 9 Ağustos 1578'de tüm Posof deresini ve Ahıska havalisini ele geçirmiştir. Böylece bu yöre tümüyle Osmanlı Devleti’ne bağlanmıştır. Erzurum Beylerbeyi Lala Mustafa Paşa 1578 yılı Ağustos ayında Ahıska merkez olmak üzere Çıldır Eyaletini kurarak Ardahan, Göle, Hanak, Posof gibi yerleşim alanların buraya bağladı.

1876-1877 Osmanlı-Rus savaşı sonunda savaş tazminatı olarak 13 Temmuz 1878 Berlin Antlaşması'yla Ruslara bırakılan Ardahan 1918 Brest-Litowsk Antlaşmasıyla yeniden Türkiye topraklarına katılmış ise de 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi ile Türk ordusunun çekilmesi sonucu, Ermeni ve Gürcü'lerin kontrolüne geçmiştir.

[değiştir] Milli Mücadele Dönemi

Musa Kazım Karabekir Paşa
Musa Kazım Karabekir Paşa

Ardahan, uzun zamandan beri beklediği kurtuluş ve şanlı bayrağı­mıza kavuşma hülyasını 23 Şubat 1921 günü gerçekleştirdi. Gürcü bir­liklerinin şehri boşaltmasının ardın­dan, öğleden sonra Yüzbaşı Osman Bey'in komutasındaki Türk birlikleri şehre girdi. Halkın içten karşılaması, Allah'a yapılan şükürler, kesilen kurbanlar çok güzel bir havayı aksettiriyordu. Ardahan'a Türk Bayrağı çekildi. TBMM, Doğu Cephesi Komutanı Kazım Karabekir Pa­şa'ya bir teşekkür telgrafı çekti. Fevzi Paşa da Kazım Karabekir Paşa'ya çektiği telgrafta "Ardahan ve Artvin 'i kurtaran Şark Ordumuzun kahraman komutanlarım ve askerlerini tebrik ederim" diyordu.24 Şubat 1921'de Ardahan Livası adına Hamşioğlu Celal ve İsa, ileri gelenlerden Mehmet Ali ve Karaman imzalarını taşıyan bir telgraf Kâzım Paşa'ya teşekkür olarak gönderildi. Aynı mealde bir telg­raf da TBMM'ne gönderildi.

Şark Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa 24-26 Ekim tarihleri arasında Ardahan'ı ziyaret et­miş, beraberindeki heyete Ermeni ve Rus'ların burada yaptıkları kıyımları anlatmıştır.

[değiştir] Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyet'in ilanından sonra il olan Ardahan, 1926 yılında ilçe yapılarak, tam 66 yıl Kars iline bağlı bir ilçe olarak yer aldı. 27 Mayıs 1992 ta­rih ve 3806 sayılı kanun ile tekrar 1921'deki gibi bir İl haline getirildi. Ardahan'ın Bakanlar Kurulu Kararıyla il yapıldığı 3806 sayılı kanunun 1. Maddesi şöyledir:

Madde 1: Kars iline bağlı Ardahan ilçe merkezi olmak ve ekli (13) sayılı listede adları yazılı ilçe, bucak, kasaba ve köyler bağlanmak suretiyle Ardahan adı ile "il" kurulmuştur

[değiştir] Kültür

[değiştir] Ardahan Türk Mutfağı

Ardahan yöresinde yapılan meşhur mutfak ürünleri;

[değiştir] Festival ve Şölenler

[değiştir] Turistik Yerler

[değiştir] Doğal Mekanlar

[değiştir] Kale ve Surlar

[değiştir] Cami ve Mescitler

[değiştir] Etnik Yapısı

Bu bölümde bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir.
Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız.
Maddeye uygun bir biçimde kaynak ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Ardahan ilinin tahminen % 45'ini çeşitli Türk boyları oluşturmaktadır. Geri kalan %55'lik bölümünü ise Kürt'ler, Zaza'lar,Çingene'ler (yerli halk arasında Mutruf'lar) ve Tatlar oluşturmaktadır. İlde ayrıca Gürcü, Lezgi, Laz, Acar asıllı Kafkas göçmeni Türkleşmiş aileler de vardır. Azeri'ler, Terekeme'ler, Yerli Türkler, Kıpçak Türkleri ve Türkmenler de bulunmaktadır. İldeki Terekemeler büyük bir çoğunlukla Çıldır ilçesinde, Kıpçak Türkleri Posof, Çıldır ve Ardahan(Merkez)'in bir bölümü , Türkmenler ise Damal ve Hanak'ta yoğunlukla bulunmaktadır.Yerli Türkler ilin nerdeyse bütün ilçelerinde bulunmaktadır. İlin genel olarak meshep yapısı Sünni(Hanifi)'dir. Ama ilin %13'ü de Alevilerdir. Alevi'ler Damal'ın bir köyü İkizdere(Nunus) köyü hariç tamamı, Hanak ilçesinin 12 köyü, Göle'ninde 4 köyü Alevidir. İldeki Kürt'lerin büyük çoğunlık olduğu ilçe Göle'dir. Kürt oranı ise %90'dır, %10 ise çeşitli Türk boylarından oluşmaktadır. Diğer ilçelerde de yoğun bir Kürt nüfusu yaşamaktadır.

[değiştir] İdari Yönetim

  • Milletvekilleri

Yapılan son Genel Seçimler´de yani 22 Temmuz 2007 gününde Ardahan halkı iki milletvekilini Türkiye Büyük Millet Meclisi´ne gönderdi. Bu milletvekilleri ve partileri şöyledir[1]:

  • Vali ve Belediye Başkanı

1953´de Çorum´da doğan Murat Yıldırım Ardahan Valiliği´nin başına 18 Temmuz 2005 günü atandı. İl merkezinin belediye başkanlığını ise 1956 Ardahan doğumlu Mikail Kayatürk yapmaktadır. 1999´da Bağımsız olarak bu göreve başlayan Kayatürk daha sonra DYP´ye geçmiştir.230 köy mevcut olup buralar yerel seçimlerle işbaşına gelen muhtarlar tarafından yönetilmektedir.

  • İlçe ve Belde Belediye Başkanları
  • Belde Belediye Başkanları

[değiştir] Dış bağlantılar

Konuyla ilgili diğer Wikimedia sayfaları :

Commons'da Ardahan (il) ile ilgili çoklu ortam dosyaları bulunmaktadır.

"http://tr.wikipedia.org/wiki/Ardahan_%28il%29"'dan alındı