Primat

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Primat
Yaşadığı dönem aralığı: 66-0 Ma
Paleosen-Günümüz[1][2] 
Aye-ayeRing-tailed lemurCapuchin monkeySpider monkeyGibbonTarsierRed slender lorisLion tamarinHamadryas baboonCommon chimpanzeePrimates - some families.jpg
Bu resim hakkında
Bazı primat familyaları, yukarıdan aşağıya dığru: Daubentoniidae, Tarsiidae, Lemuridae, Lorisidae, Cebidae, Callitrichidae, Atelidae, Cercopithecidae, Hylobatidae, Hominidae
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Mir takım: Primatomorpha
Takım: Primates
Linnaeus, 1758
Alt takımlar
kardeş: Dermoptera
Range of Non-human Primates.png
İnsan olmayan primatların dağılım haritası (yeşil)
Sinonimler
Plesiadapiformes(kladistik olarak taç primatları içerir[3])

Primatlar veya iri beyinli yüksek memeliler (LatincePrimates), eteneli bir memeli takımı. Goril, orangutan, şempanze, gibon ve insan gibi insansıların yanında makimsiler, marmosetgiller, galagogiller, cadı makigiller ve lorisgilleri de içerir. Primatların kökenleri 80-66 milyon yıl önce tropikal ormanların ağaçlarında yaşamaya adapte olmuş küçük kara memelilerinden gelir.[2] Büyük beyinler, görme keskinliği, renk görme, omuz kuşağı gibi birçok primat özelliği, bu zorlu ortamlara adaptasyonları ile oluşmuştur.Primatlar çevik ve hızlı canlılardır.Çoğunluğu ağaçlarda yaşar. Hepsinin elleri, ele benzer ayakları, ileri bakan gözleri vardır.[4]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilimsel ad "primates", bu takım içindeki herhangi bir tür için kullanılabilecek ortak isimdir. "Primat" sözcüğü, Latincede "en başta, mükemmel, asil" gibi anlamları olan primas sözcüğünün çoğulu primatesten Fransızcaya tekilleşerek geçen primate sözcüğünden türemiştir.

Evrim[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir nemli burunlu maymun olan Halka kuyrulu maki (Lemur catta)'nin ilüstrasyonu, Friedrich Wilhelm Kuhnert 1916
Bir kuru burunlu maymun olan Şempanze (Pan troglodytes)'nin ilüstrasyonu
Primatların filogenetik ağacı

Tüm primatların son ortak atasının yaklaşık 77 milyon yıl önce yaşadığı bilgisi moleküler genetik çalışmaların bir sonucudur.[5] Bu da nemli burunlu maymunlar (Strepsirrhine) ile kuru burunlu maymunların (Haplorrhini) yaklaşık olarak bu dönemde birbirinden ayrıldığını gösterir. Ancak fosil buluntuları bunu biraz daha ileriye taşır. Fosil buluntularına göre ilk primatlar 60 milyon yıl önce ortaya çıkmıştır.[6]

Diğer Moleküler Genetik Çalışmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar ve Dermoptera[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir Dermopteran olan Cynocephalus volans'ın ilüstrasyonu.
  • Perelman vd.(2011)'nin yaptığı çalışmaya göre Primatlar ile Dermopteranlar 92.3 milyon yıl önce birbirinden ayrı iki soy hattı oluşturmuştur. (şüpheli kalibrasyon[2])
  • Meredith vd.(2011)'ne göre bu ayrılma 82 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[2]

Haplorhiini ve Strepsirrhini[değiştir | kaynağı değiştir]

Nemli burunlu maymunların (Strepsirrhini) ve Kuru burunlu maymunların (Haplorrhini) ayrılma yılları üzerine yapılan çalışmalar, minimum 58 ila 72 milyon yıl öncesi arasında sonuçlar vermiştir.[2]

  • Finstermeier vd.(2013)'nin yaptığı çalışmaya göre, Primatlar 66 milyon yıl önce Haplorrhini ve Strepsirrhini adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Meredith vd.(2011)'ne göre ise bu ayrılma 71.5 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[2]

Strepsirrhini[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir lorisiform olan Euoticus pallidus (Galago)

Lemuriformes ve lorisiformes soy ağaçlarının ayrışma yılı için tahminler, 49 ila 73 milyon yıl öncesi aralığında değişmektedir.[2]

Lemuriformes[değiştir | kaynağı değiştir]
Ay-ay (Daubentonia madagaskarensis)

Daubentonia cinsinin atalarının diğer lemuriformlardan ayrılması muhtemelen orta Eosen ila geç Eosen dönemleri arasında başlamıştır.[2]

Diğer dört lemuriform ailesinin (Cheirogaleidae, Indriidae, Lemuridae ve Lepilemuridae) son ortak atasının ise yaklaşık 30 ila 35 milyon yıl önce yaşadığı hesaplanmıştır.[2]

Lorisiformes[değiştir | kaynağı değiştir]
  • Springer vd.(2012)'ne göre 34.7 milyon yıl önce Lorisiformes, Galagidae ve Lorisidae adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Bininda-Emonds vd.(2007)'ne göre bu, 38.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[2]
Nycticebus cougang, bir Lorisid

Lorisidae ailesi, Lorisinae ve Perodictinae adlı iki alt familya içerir.[2]

  • Springer vd.(2012)'ne göre 32.3 milyon yıl önce Lorisidae familyası iki alt gruba ayrılmıştır.[2]

Anthropoidea ve Tarsiiformes[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir Tarsiform olan Tarsius'un ilüstrasyonu

Tarsiform-Anthropoid ayrışma zaman aralıklarının uç noktaları 61 ile 70 Ma arasında değişmektedir. Moleküler genetik çalışmalar bunun en az 50 milyon yıl önce gerçekleştiğini göstermiştir.[2]

Finstermeier vd.(2013)'nin yaptığı çalışmaya göre, Haplorrhini 63 milyon yıl önce Anthropoidea ve Tarsiiformes adlı iki gruba ayrılmıştır. Schrago vd.(2012) bunun 59.5 milyon yıl öncesinde, dos Reis vd.(2012) ise 65 milyon yıl öncesinde gerçekleştiğini hesaplamıştır.[2]

Catarrhini ve Platyrrhini[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir Yeni Dünya maymunu olan Saguinus leucopus'un ilüstrasyonu

Son moleküler tarihleme çalışmalarında, Eski Dünya maymunlarının ve Yeni Dünya maymunlarının Eosen'in sonundan önce ayrıldığı, evrensel olarak kabul edilmiştir. En iyi tahminler, anthropoid ayrışmasının 35-45 milyon yıl önce başladığını göstermektedir.[2]

Springer vd.(2012)'ne göre, Anthropoidler, 40.6 milyon yıl önce Catarrhini ve Platyrrhini adlı iki gruba ayrılmıştır. Wilkinson vd.(2010)'ne göre bu 47.2 milyon yıl önce, Stepier ve Seiffert (2012)'e göre 35.5 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[2]

Cercopithecoidea ve Hominoidea[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Springer vd.(2012)'ne göre, Catarrhinler, 25.1 milyon yıl önce Hominoidea ve Cercopithecoidea adlı iki gruba ayrılmıştır.
  • Finstermeier vd.(2013)'e göre bu 31.9 milyon yıl önce gerçekleşmiştir.[2]
Bir Köpeksi maymun (Cercopithecidae) olan Cercopithecus denti'nin ilüstrasyonu

Cercopithecoidea üst familyası sadece Cercopithecidae familyasını içerir. Bu familya da yaklaşık 11.2 ila 23.4 milyon yıl önce Cercopithecinae ve Colobinae adlı iki gruba ayrılmıştır.[2]

Hominoidea üst familyası ise 17.1 ila 21.5 milyon yıl önce, Büyük insansı maymunlar (Hominidae) ve Küçük insansı maymunlar (Hylobatidae) adlı iki familyaya ayrılmıştır.[2]

Hominoidlerin ayrışması[değiştir | kaynağı değiştir]

Hominoidlerin filogenetik ağacı

En eski hominoidler Proconsulidae familyasına dahil canlılardır. Bazı bilim insanları tarafından Proconsulidler günümüz hominoidlerinin ataları olarak kabul edilirler.

Gibongiller (Hylobatidae) familyası, 4 cins içerir. Bu cinsler ayrı alt familyalarda sınıflandırılmamıştır.Bu gruba dahil en eski fosiller Pleyistosen devrine dayanır.[7]

Büyük insansı maymunlar (Hominidae), familyası ise 2 ayrı grupta sınıflandırılmıştır ve yaşayan 4 cinsi içermektedir.

Homininae

Yaşyan Homo (insan), Pan (şempanze) ve Gorilla (goril) cinslerini içeren bir alt familyadır.

Ponginae

Yaşayan tek cinsi olan Pongo (orangutan) ile birlikte Gigantopithecus, Sivapithecus ve Ankarapithecus gibi soyu tükenmiş cinsleri içerir.

Moleküler genetik çalışmalara göre 12 ila 16 milyon yıl önce Orangutan ile insanların son ortak atası ayrılıp iki soy hattı oluşturmuştur. Bu döneme yakın bir zamanda yaşamış Sivapithecus türleri orangutanların atası olabilirler.[8][9]

Yaklaşık 12 milyon yıl önce yaşamış olan Dryopithecus'un restorasyonu

Homininae grubundaki canlılar, 8.5 ila 12 milyon yıl önce iki oymağa ayrılmışlardır.[9] Bazen Dryopithecini oymağı Homininae'ye dahil edilir. Bu gruptaki canlılar, günümüz Homininae türlerinin atası olabilir.[10]

Gorillini

İki türü içeren Gorilla cinsini ve Chororapithecus gibi soyu tükenmiş cinsleri içerir.

Hominini

Yaşayan insan (Homo) ve şempanze (Pan) cinsleri ile birlikte soyu tükenmiş homininleri içerir.

Moleküler genetik çalışmalara göre, Hominini oymağı 5.5 ila 7 milyon yıl önce Hominina ve Panina adlı iki ayrı alt oymağa ayrılmışlardır. Bu döneme yakın bir dönemde yaşamış Sahelanthropus tchadensis ve Orrorin tugenensis türleri buna kanıt niteliğinde fosillerdir.[9]

Panina oymağındaki Pan cinsi, 1 ila 1.5 milyon yıl önce iki soy hattı oluşturmuştur ve günümüz Bayağı şempanze (Pan troglodytes) ve Bonobo (Pan paniscus) türlerini meydana getirmişerdir.[9]

Hominin cinslerinin yaşadığı dönem aralığı

Hominina oymağındaki Australopithecus türleri, Homo türlerinin ataları olarak kabul edilirler.[11][12] (Ayrıca bkz. Australopithecus afarensis)

(Ayrıntılı bilgi için bakınız: İnsanın evrimi)

Genel Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Anatomik Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar, ağaçtaki yaşama uyum sağlamak için dört ellidir, bunun yanında kuyruklarını denge ve fazladan tutunma için kullanan türleri bulunur. Elleri çok büyük hareket olanağı sağlar.[13] Diğer etenelilerden ayrı olarak yalnızca primatlarda başparmak ve işaret parmağı cisimleri kavramaya izin veren ve birbirine kenetlenebilen yapıda evrimleşmiştir.

Zekâ[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar, memelilerin en zekilerinden biridir. Hayatta kalma mücadelesinde aşırı hız veya güç gibi sivrilmiş fiziksel avantajları bulunmamasına rağmen, zekâlarının getirmiş olduğu kurnazlık ve yaratıcılık gibi avantajlarla başarılı olurlar.[13]

Yaşadıkları coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar tüm dünyaya yayılmışlardır. İnsan dışındaki primatlar başlıca Güney ve Orta Amerika'da, Afrika'da ve Asya'nın güneyinde bulunurlar. Bazı türlerin yaşadıkları alanlar, Amerika kıtasında Meksika'nın güneyi ile Asya'da Japonya'nın kuzeyi kadar kuzey bölgelere ulaşır.

Ekvator'un 40° kuzey ve 40° güney enlemleri arasında raslanırlar. Avrupa'da yalnız Cebelitarık kıyılarında bulunurlar. Bunların da Afrika'dan geldikleri sanılmaktadır. İki grupta incelenirler: Asya ve Afrika'daki Eski Dünya maymunları ve Orta ve Güney Amerika'daki Yeni Dünya maymunları.

Yeni Dünya maymunlarına, Güney Amerika'nın sulak ormanlarında bol rastlanır. Kuyruklarını, sarılma, kavrama, sallanma, tırmanma ve yiyecek toplamada üçüncü bir el gibi kullanırlar. Düşen yavrularını kurtarmada ve bir ağaçtan diğerine geçmede kuyruklarından maharetle istifade ederler. Bunun için bir ağacı elleriyle kavrarken diğerini de ayakları ve kuyruğuyla kavrayarak bir köprü kurarlar. Yavrular da buradan koşarak geçerler. Bazı türlerin kuyruk uzunluğu boylarından fazladır. İki beyin yarı küresinden biri kuyruğu ötekisi de diğer vücut olaylarını yönetir.

Eski Dünya maymunları hafif ve ufak bedenlidir. Beyinleri daha büyük ve karmaşık olduğundan Yeni Dünya maymunlarından üstündür. Çok az kuyrukları vardır. Kuyruklarının sarılma ve kavrama özellikleri yoktur. Fakat kuyrukları dengelerini sağlamada, duruş vaziyetlerinde ve hatta haberleşmede rol oynar. Maymunun kuyruğunu tutuş vaziyeti, onun sosyal ve hissi durumunu belirtir. Maymunların ayak, taban ve yüzlerinin dışında vücutları tüylüdür. Kaba etleri kılsız olanlar da vardır. Kılsız yerleri kırmızımsı veya mavi renktedir. Büyüklükleri çok değişiktir. Boyları 12–13 cm olan makilerle sahibinin cebine veya bir bardağa rahatça sığabilen minik marmosetten 300 kg ağırlığı olan gorile kadar farklı birçok türü vardır.

Koku alma duyuları çok zayıf olmasına rağmen, görme ve işitmeleri güçlüdür. Çoğunlukla gündüz faaldirler. Çoğunlukla otçul memelilerdir. Ağaç filizleri, yaprak, çiçek, tohum ve meyveler başlıca yiyecekleridir. Bunun yanında böcek, yumurta, leşle beslenip daha iri hayvanların etiyle de beslenen omnivorlar da vardır. Çoğu gruplar halinde tecrübeli bir erkeğin başkanlığında yaşar. Birkaç dişi ve yavrulardan meydana gelen tek erkekli gruplar da vardır. Hamilelik devreleri türlerde farklıdır.

Doğu Brezilya'da yaşayan kuyruğu beyaz halkalı kuisiti (veya ipek maymuncuk)nin gebelik süresi 3,5 aydır. Dişiler yavrularını göğüslerinde veya sırtlarında taşır. Aşırı derecede sevgi gösterirler. Tehlike karşısında erkek sürüyü kahramanca savunur. Maymunların vücutları tırmanmaya, sıçramaya, el ve ayakları da kavramaya uygundur. El ve ayaklar beş parmaklıdır. Baş parmak diğer parmakların karşısına geldiğinden, cisimleri mengene gibi rahatça kavrarlar. Kanca tırnaklı birkaç türün dışında çoğunun el parmakları yassı tırnaklıdır. Colobes ve Atales gibi cinslerde baş parmak bulunmaz. Yiyeceklerini ağızlarına götürmek için ellerini kullanırlar. Ellerini kullanmakta çok mahirdirler. Bir kısmı küçük yiyeceklerin tohumlarını çıkarmak için baş ve işaret parmaklarını rahatça kullanırlar.

Evcil bir büyük ipek maymunu

Maymunlar oldukça meraklı hayvanlardır. Yüksekte bulunan bir yiyeceğe ulaşmak için birkaç eşyayı üst üste koymayı akıl edebilirler.

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar takımı uzun süre Önmaymunlar, Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunları olarak üç alt takıma ayrılmıştır. En güncel sınıflandırmalara göre nemli burunlular ve kuru burunlular olarak iki alt takıma ayrılırlar.

Aşağıdaki diyagram, yaşamakta olan primatların muhtemel bir sınıflandırmasını göstermekte olup[14][15] ortak (ananevî) isimler taşıyan gruplar sağda gösetirlmiştir

Bilimsel isimleri olan bütün grupler monofiletikdirler ve bilimsel tasnif sırası, ilgili neslin evrimsel tarihçesini yansıtır. Ananevî olarak isimlendirilmiş gruplar sağda gösterilmiştir; bunlar (Clark'a göre; yukarı bkz.) "yükselen diziler" meydana getirir ve birçok grup parafiletiktir:

  • "prosimiyenler"(ön maymunlar) iki monofiletik grup içerir (Strepsirrhini veya lemur alt sınıfı, lorisler ve akrabalarıyla beraber Haplorhini'lerin alt takımı tarsierler); gruplama, Primatlardan türemiş olan Simiiformları dışladığı için parafiletik bir gruplamadır.
  • "maymunlar", Yeni Dünya ve Eski Dünya maymunlarından teşekkül eden iki monofiletik grup meydana getirirler. Gruplama, hominoidleri ve aynı zamanda ortak ataları Simiiformlardan türemiş olan süper familya Hominoideleri ihtiva etmediğinden parafiletiktir.
  • "kuyruksuz maymunlar"ın (İng. "apes") bütünü ve bilhassa "büyük kuyruksuz maymunlar" (İng. "great apes") ihtiva eder. İnsanları içermediğinden bu sıralama parafiletiktir.

Böylece iki grup kümesi ve bundan dolayı meydana gelen farklı isimler uyuşmamakta olup bilimsel isimleri genelde ananevî olan ortak isimlerle denkleştirmekte problem yapmaktadır. Mesela Hominoideler süper familyasını ele alalım. Sağdaki ortak isimler açısından bu grup, kuyruksuz maymunlar ve insanlardan meydana gelir ve gruptaki bütün elemanlar için ortak bir isim yoktur. Buna "hominoidler" gibi yeni bir ortak isim vermek, problemin çözümü için bir çaredir. Başka bir ihtimal de kullanılan ortak isimlerden birini daha geniş kapsamlı olarak kullanmaktır. Mesala 2005'te omurgalı paleontolojicisi Benton, kitabında "Kuyruksuz maymunlar, Hominoideler, bugün gibonları ve orangutanlarıgorilleri ve şempanzeleri … ve insanları içerir";[16] dolayısıyla Benton "kuyruksuz maymunlar" diye yazarak "hominoidler"i kastetmiştir. Bu durumda bu grup şimdiye kadar "kuyruksuz maymun" olarak adlandırılken şimdi "insandışı kuyruksuz maymunlar" olarak adlandırılmalıdır.

2005 tarihinden itibaren hangi metodolojinin hakim olacağı konusunda birlik yoktur: ananevî (yani ortak), ama parafiletik isimlerin mi, yoksa sadece monofiletik isimlerin mi kullanılacağı; veya 'yeni' ortak isimlerin veya eski isimlerin adaptasyonlarının kullanılacağı konusu açıktır. Rekabet hâlindeki iki teşebbüs biyolojik kaynaklarda bulunmaya devam edecek, hatta çoğu zaman aynı eserin içinde ve bazen aynı yazarca kullanılmaya devam edecek. Böylece Benton, "kuyruksuz maymunlar"ı insanlara dahil ederken tekrar tekrar "kuyruksuz maymun benzeri" (İng. "ape-like") ifadesiyle "insan yerine kuyruksuz maymun gibi" demek istemiştir; ve başkalarının yeni bir fosile karşı reaksiyonlarını yazarken "Orrorin'in … insan olacak yerde kuyruksuz maymun olduğu iddiaları…" demektedir.[16]

Varlığını sürdüren primat familyalarının güncel sınıflaması şöyledir:

  • Takım Primates

Kaynakça ve dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Mindat.org". www.mindat.org. 3 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Haziran 2021. 
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Ryan Raaum (Aralık 2015). "Molecular evidence on primate origins and evolution". Primate Genetics. doi:10.1007/978-3-642-39979-4_37. 10 Haziran 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2021. 
  3. ^ Silcox, Mary T.; Bloch, Jonathan I.; Boyer, Doug M.; Chester, Stephen G. B.; López‐Torres, Sergi (2017). "The evolutionary radiation of plesiadapiforms". Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews (İngilizce). 26 (2): 74-94. doi:10.1002/evan.21526. ISSN 1520-6505. PMID 28429568. 
  4. ^ Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, primates
  5. ^ "Primate molecular divergence dates". Molecular Phylogenetics and Evolution (İngilizce). 41 (2): 384-394. 1 Kasım 2006. doi:10.1016/j.ympev.2006.05.021. ISSN 1055-7903. 
  6. ^ "CK12-Foundation". flexbooks.ck12.org. 1 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Haziran 2021. 
  7. ^ "Hylobatidae". Paleobiology Database. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  8. ^ Chen, Feng-Chi; Li, Wen-Hsiung (Şubat 2001). "Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees". American Journal of Human Genetics. 68 (2): 444-456. ISSN 0002-9297. PMC 1235277 $2. PMID 11170892. 
  9. ^ a b c d "Primate Speciation: A Case Study of African Apes | Learn Science at Scitable". www.nature.com (İngilizce). 15 Haziran 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  10. ^ Moyà-Solà, Salvador; Alba, David M.; Almécija, Sergio; Casanovas-Vilar, Isaac; Köhler, Meike; De Esteban-Trivigno, Soledad; Robles, Josep M.; Galindo, Jordi; Fortuny, Josep (16 Haziran 2009). "A unique Middle Miocene European hominoid and the origins of the great ape and human clade". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (24): 9601-9606. doi:10.1073/pnas.0811730106. ISSN 0027-8424. PMC 2701031 $2. PMID 19487676. 
  11. ^ "Overview of Hominin Evolution | Learn Science at Scitable". www.nature.com. 3 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  12. ^ Grup, BilimFili Medya. ""Australopithecus afarensis"e Ait Yeni Fosiller Bulundu | BilimFili.com". "Australopithecus afarensis"e Ait Yeni Fosiller Bulundu | BilimFili.com. 30 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2021. 
  13. ^ a b Toute l'historie du monde de Monsieur Jean-Claude Barreau.
  14. ^ Cartmill, M.; Smith, F. H. (2011). The Human Lineage. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-21145-8. 
  15. ^ Groves, C. P. (2001). Primate Taxonomy. Smithsonian Institution Press. 
  16. ^ a b Benton, Michael J. (2005), Vertebrate palaeontology, Wiley-Blackwell, ISBN 978-0-632-05637-8, erişim tarihi: 10 Temmuz 2011 , s. 371