Kuru burunlu maymunlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Kuru burunlu maymunlar
Yaşadığı dönem aralığı: 56-0 Ma
Eosen-Günümüz[1] 
Olive baboon (Papio anubis) head, Semliki Wildlife Reserve.jpg
Zeytuni babun (Papio anubis)
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Takım: Primates
Alt takım: Haplorhini
Pocock, 1918[2]
İnfra takımlar

kardeş: Strepsirrhini

Kuru burunlu primatlar (Haplorrhini veya Haplorhini), Primatlar (Primates) takımının iki alt takımından biridir. Diğer alt takım nemli burunlu maymunlardır (artık kabul görmeyen eski sınıflandırmalarda Tarsiiformes grubu dahilinde önmaymunlardı).

Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsangilleri de içine alan kuru burunlu maymunlar grubu, nemli burunlulardan birçok farklılık gösterir. Burundaki Rhinarium bu grupta kurudur. Bu özellik koku alma duyusunun nemli burunlulardan daha kötü olduğunu da gösterir. Göz ile alın boşluğu arasında kemikten duvar bulunur, ve nemli burunlulardan farklı olarak çoğunlukla tek bir yavru doğururlar.

Yayılım[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuru burunlu maymunlar Amerika'nın ve Afrika'nın (Madagaskar hariç) tropik ve subtropik iklimlerinde, Güney- ve Güneydoğu Asya ve Japonya'da yaşarlar. İnsanların dışında Avrupa'da yaşayan tek primat Cebeli tarık'ta yaygın olan berberi şebeği'dir (Macaca sylvanus). İnsanlar ise Güney kutbu dışında her kıtada yaşar.

Evrimsel tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Genel olarak moleküler genetik çalışmalar, kuru burunlu maymunlar ile nemli burunlu maymunların ayrışmasını 65 ila 75 milyon yıl öncesine tarihler.[3][4][5] En eski gerçek primat fosillerine (prosimiyenler: adapiformlar ve omomyidler) ise erken Eosen döneminde (50-55 myö) rastlanır.[6][7] En bazal haplorhinler olarak kabul edilen soyu tükenmiş omomyidlerin, diğer haplorinlerden ziyade tarsierlerle daha yakından ilişkili olduğuna inanılmaktadır. Kesin ilişki henüz tam olarak çözülmemiştir (Williams, Kay ve Kirk (2010), Bajpal ve ark. 2008). Tarsierlerin doğrudan omomyidlerden türediği ve simiyenlerin ayrı bir dal olduğu veya hem simiyenlerin hem de tarsierlerin omomyidlerden türediğine dair görüşler vardır.[8]

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuru burunlu maymunlar 2 infra takıma bölünür:

Kladogram[değiştir | kaynağı değiştir]

Yaşayan ve soyu tükenmiş Primatların filogenetik ağacı[değiştir | kaynağı değiştir]

Primatlar 
 Strepsirrhini 

Adapiformes

Lemuriformes (lemurlar)

Lorisiformes (Lorisler & akrabaları)

 Haplorrhini 
 Tarsiiformes 

Archicebus

Omomyidae

Tarsiidae (cadımakiler)

 Anthropoidea 

Platyrrhini (Yeni dünya maymunları)

 Catarrhini 

Cercopithecoidea (Köpeksi maymunlar)

Hominoidea (insansı maymunlar)

Kitaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ni, Xijun; Gebo, Daniel L.; Dagosto, Marian; Meng, Jin; Tafforeau, Paul; Flynn, John J.; Beard, K. Christopher (Haziran 2013). "The oldest known primate skeleton and early haplorhine evolution". Nature (İngilizce). 498 (7452): 60-64. doi:10.1038/nature12200. ISSN 1476-4687. 
  2. ^ Mammal species of the world : a taxonomic and geographic reference. 3rd ed. Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder. Baltimore: Johns Hopkins University Press. 2005. ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 57557352. 
  3. ^ Finstermeier, Knut; Zinner, Dietmar; Brameier, Markus; Meyer, Matthias; Kreuz, Eva; Hofreiter, Michael; Roos, Christian (16 Temmuz 2013). "A Mitogenomic Phylogeny of Living Primates". PLOS ONE (İngilizce). 8 (7): e69504. doi:10.1371/journal.pone.0069504. ISSN 1932-6203. PMC 3713065 $2. PMID 23874967. 
  4. ^ Santini, Luca; Rojas, Danny; Donati, Giuseppe (1 Mayıs 2015). "Evolving through day and night: origin and diversification of activity pattern in modern primates". Behavioral Ecology. 26 (3): 789-796. doi:10.1093/beheco/arv012. ISSN 1045-2249. 
  5. ^ Springer, Mark S.; Murphy, William J.; Eizirik, Eduardo; O'Brien, Stephen J. (4 Şubat 2003). "Placental mammal diversification and the Cretaceous–Tertiary boundary". Proceedings of the National Academy of Sciences. 100 (3): 1056-1061. doi:10.1073/pnas.0334222100. PMC 298725 $2. PMID 12552136. 
  6. ^ Herbert H. Covert (Ocak 2002). "The earliest fossil primates and the evolution of prosimians: Introduction (PDF)". 29 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  7. ^ "Early Primate Evolution:  The First Primates". www2.palomar.edu. 7 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Temmuz 2021. 
  8. ^ Williams, Blythe A.; Kay, Richard F.; Kirk, E. Christopher (16 Mart 2010). "New perspectives on anthropoid origins". Proceedings of the National Academy of Sciences. 107 (11): 4797-4804. doi:10.1073/pnas.0908320107. PMC 2841917 $2. PMID 20212104.