Eteneliler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Plasentalı Memeliler
Yaşadığı dönem aralığı: 66-0 Ma
Senozoyik-Günümüz[1][2]
(Moleküler genetik çalışmalara göre
130/100–0[3][4]
Mammal Diversity (Placentalia).png
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Klad: Eutheria
İnfra sınıf: Placentalia
Owen, 1837
Alt gruplar
Takımlar için metne bakınız.

Plasentalı memeliler veya eteneliler,[5] (LatincePlacentalia) memelilerin bir infra sınıfı. Diğer alt sınıflar keseliler (Metatheria) ve hâlâ yumurtlayarak üreyen ilkel memelilerdir (Protheria). Aralarında büyük bir farkla en büyük grup etenelilerdir. Bütün memelilerin %94'ü (5.000 türün 4.700'ü) etenelidir. Vücut yapıları ve yaşam alanlarının farklılıkları ile en çeşitli memeli grubunu oluştururlar.

Anatomik farklılıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Plasentalı memeliler anatomik olarak diğer memelilerden şu şekilde ayrılır:

  • Annenin boyuna göre iri bir bebeğin doğmasına izin vermek için pelvisin alt kısmında yeterince geniş bir açıklık.[6]
  • Diğer tüm memelilerde bulunan pelvisten ileriye doğru uzanan epipubik kemiklerin yokluğu. (Plasentalı olmayan memelilerdeki işlevleri, hareket sırasında vücudu sertleştirmektir, ancak plasentalarda hamilelik sırasında karnın genişlemesini engellerler.)[7][8]
  • Ayağın en arka kemikleri, kaval kemiği ve fibula uçlarının oluşturduğu bir yuvaya oturarak tam bir zıvana ve zıvana üst ayak bileği eklemi oluşturur.[9]
  • Fibulanın alt kısmında bir malleol varlığı.[9]

Evrimsel tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Plasentalılar, öteriyen memelilerin taç grubudur ve yaşayan temsilcileri artı tamamen tükenmiş diğer büyük grupları (örneğin Meridiungulata, Creodonta, Dinocerata, Mesonychia, Embrithopoda, Desmostylia ve Leptictida) içeren 18-19 farklı takımı içerir. Plasentalı memeli radyasyonunun hem takımlar arasında hem de takımlar içinde zamanlamasını çözmek, evrimsel biyolojide uzun süredir devam eden bir problemdir. Bu radyasyonun zamanlamasının açıklanması, K-Pg kitlesel yok oluşunun plasentalı memelilerin radyasyonunu teşvik etmedeki rolünü anlamak için önemli çıkarımlara sahiptir.[10]

Fosil kayıtlarına göre bilinen en eski plasentalı memeliler yaklaşık 64.85 milyon yıllıktır (Protungulatim donnae). O’Leary vd. (2013) tarafından yapılmış fosil kanıtlarını baz alan çalışma plasentalı memelilerin son ortak atasının 100 ila 108 milyon yıl önce yaşadığını önerildi. Aynı çalışmada kesin olarak plasentalı ayrışmasının Paleojen-Kretase sınırından önce gerçekleştiği belirtildi. Keseliler ile plasentalı memelilerin ayrışma tarihleri için sonuçlar ise 125 ila 180 myö arasında değişir.[11]

Mevcut plasentalı memeli gruplarına ait en eski fosiller[11]
Klad ismi Tür veya grup ismi Yaş (milyon yıl) Bulunduğu yer
Placentalia, Boreoeutheria, Laurasiatheria, Protungulatum donnae 64.85 ABD
Euarchontoglires, Euarchonta, Primatomorpha, Primates? Purgatorius coracis 64.8 ABD
Afrotheria? Prodiacodon crustulum 64.85 Kuzey Amerika[12]
Paenungulata? Simpsonotus praecursor 61.8 Güney Amerika[13]
Xenarthra Riosgotherium yanei 58.3
Carnivora Hesperocyon gregarius 43.3 Kuzey Amerika[14]
Chiroptera Archaeonycteris praecursor 55.5 Portekiz[15]
Primates (Euprimates), Haplorrhini, Tarsiiformes? Teilhardina brandti 54.97[16] Kuzey Amerika, Asya
Lagomorpha Leporidae 53 Asya[17]
Eulipotyphla Litolestes ignotus 58.3 ABD[18]
Rodentia Sciurus sp. 56.8

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Filogeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Placentalia
Atlantogenata

Afrotheria

Xenarthra

Boreoeutheria
Euarchontoglires

Euarchonta

Glires

Laurasiatheria

Eulipotyphla

Scrotifera

Chiroptera

Ferungulata
Ungulata

Artiodactyla

Perissodactyla

Ferae

Pholidota

Carnivora

H. vd. (2003)[19] ve Asher, R. J. vd. (2009)[20] tarafından yapılan çalışmalara göre uyarlanmış kladogram.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Wilford, John Noble (7 Şubat 2013). "Rat-Size Ancestor Said to Link Man and Beast". The New York Times (İngilizce). ISSN 0362-4331. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2021. 
  2. ^ O'Leary, Maureen A.; Bloch, Jonathan I.; Flynn, John J.; Gaudin, Timothy J.; Giallombardo, Andres; Giannini, Norberto P.; Goldberg, Suzann L.; Kraatz, Brian P.; Luo, Zhe-Xi; Meng, Jin; Ni, Xijun (8 Şubat 2013). "The Placental Mammal Ancestor and the Post–K-Pg Radiation of Placentals". Science (İngilizce). 339 (6120): 662-667. doi:10.1126/science.1229237. ISSN 0036-8075. PMID 23393258. 
  3. ^ Nishihara, Hidenori; Maruyama, Shigenori; Okada, Norihiro (31 Mart 2009). "Retroposon analysis and recent geological data suggest near-simultaneous divergence of the three superorders of mammals". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (13): 5235-5240. doi:10.1073/pnas.0809297106. ISSN 0027-8424. PMC 2655268 $2. PMID 19286970. 
  4. ^ Springer, Mark S.; Murphy, William J.; Eizirik, Eduardo; O'Brien, Stephen J. (4 Şubat 2003). "Placental mammal diversification and the Cretaceous–Tertiary boundary". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 100 (3): 1056-1061. doi:10.1073/pnas.0334222100. ISSN 0027-8424. PMID 12552136. 
  5. ^ "memelilerin sınıflandırılması". yunus.hacettepe.edu.tr. 27 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Nisan 2021. 
  6. ^ Weil, Anne (Nisan 2002). "Upwards and onwards". Nature (İngilizce). 416 (6883): 798-799. doi:10.1038/416798a. ISSN 1476-4687. 
  7. ^ Reilly, Stephen M.; White, Thomas D. (17 Ocak 2003). "Hypaxial Motor Patterns and the Function of Epipubic Bones in Primitive Mammals". Science (İngilizce). 299 (5605): 400-402. doi:10.1126/science.1074905. ISSN 0036-8075. PMID 12532019. 
  8. ^ Novacek, Michael J.; Rougier, Guillermo W.; Wible, John R.; McKenna, Malcolm C.; Dashzeveg, Demberelyin; Horovitz, Inés (Ekim 1997). "Epipubic bones in eutherian mammals from the Late Cretaceous of Mongolia". Nature (İngilizce). 389 (6650): 483-486. doi:10.1038/39020. ISSN 1476-4687. 
  9. ^ a b Ji, Qiang; Luo, Zhe-Xi; Yuan, Chong-Xi; Wible, John R.; Zhang, Jian-Ping; Georgi, Justin A. (Nisan 2002). "The earliest known eutherian mammal". Nature (İngilizce). 416 (6883): 816-822. doi:10.1038/416816a. ISSN 1476-4687. 
  10. ^ Springer, Mark S.; Foley, Nicole M.; Brady, Peggy L.; Gatesy, John; Murphy, William J. (2019). "Evolutionary Models for the Diversification of Placental Mammals Across the KPg Boundary". Frontiers in Genetics (İngilizce). 0. doi:10.3389/fgene.2019.01241. ISSN 1664-8021. PMC 6896846 $2. PMID 31850081. 
  11. ^ a b dos Reis, Mario; Donoghue, Philip C. J.; Yang, Ziheng (31 Ocak 2014). "Neither phylogenomic nor palaeontological data support a Palaeogene origin of placental mammals". Biology Letters. 10 (1): 20131003. doi:10.1098/rsbl.2013.1003. PMC 3917342 $2. PMID 24429684. 
  12. ^ "Fossilworks: Prodiacodon". fossilworks.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  13. ^ "Road linking Tres Cruces and Mina Aguilar". fossilworks.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  14. ^ "Fossilworks: Hesperocyon gregarius". fossilworks.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  15. ^ "Fossilworks: Archaeonycteris praecursor". fossilworks.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  16. ^ Ni, Xijun; Wang, Yuanqing; Hu, Yaoming; Li, Chuankui (Ocak 2004). "A euprimate skull from the early Eocene of China". Nature (İngilizce). 427 (6969): 65-68. doi:10.1038/nature02126. ISSN 0028-0836. 
  17. ^ "PBDB". paleobiodb.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  18. ^ "Fossilworks: Litolestes ignotus". fossilworks.org. Erişim tarihi: 17 Eylül 2021. 
  19. ^ Amrine-Madsen, H.; Koepfli, K. P.; Wayne, R. K.; Springer, M. S. (2003). "A new phylogenetic marker, apoliprotein B, provides compelling evidence for eutherian relationships". Molecular Phylogenetics and Evolution. 28 (2): 225-240. doi:10.1016/s1055-7903(03)00118-0. PMID 12878460. 
  20. ^ Asher, R. J.; Bennett, N.; Lehmann, T. (2009). "The new framework for understanding placental mammal evolution". BioEssays. 31 (8): 853-864. doi:10.1002/bies.200900053. PMID 19582725.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)