Hayvan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Hayvanlar sayfasından yönlendirildi)
Hayvanlar
Yaşadığı dönem aralığı: 665-0 Ma
Kriyojeniyen-Günümüz[1] 
EchinodermCnidariaBivalveTardigradeCrustaceaArachnidSüngerInsectaMammaliaBryozoaAcanthocephalaFlatwormCephalopodaAnnelidaTunicataBalıkKuşPhoronidaAnimal diversity.png
Bu resim hakkında
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Üst âlem: Eukaryota
(sırasız): Unikonta
(sırasız): Obazoa
(sırasız): Opisthokonta
(sırasız): Holozoa
(sırasız): Filozoa
Âlem: Animalia
Linnaeus 1758
Ana bölümlenme
Sinonimler
  • Metazoa
  • Choanoblastaea
  • Gastrobionta
  • Zooaea
  • Euanimalia
  • Animalae

Hayvan, canlılar dünyasının ökaryotlar (Eukaryota) üst âlemindeki hayvanlar (Animalia) âleminde sınıflanan canlıların ortak adıdır. Arapça "canlı varlık" anlamındaki ḥayevān sözcüğünden Türkçeye geçmiş olan "hayvan"[2] sözcüğü, günlük kullanımda esasen insan dışı, nefes alan ve hareket eden canlıları ifade etmek için kullanılırsa da biyolojik bağlamda insanı da içerir. Anadolu ağızlarında hayvan anlamında bav, bobos, böçü, çer, çokgal, dölük, evcimen, evlük, karaböcü, karaltı, medek, tereke, töm gibi sözcükler kullanılmaktadır.[3] Hayvan sözcüğünün eş anlamlısı döngül sözcüğüdür.[4][5][6] Hayvanlar âleminin bilimsel ve Latince adı olan "Animalia" terimi ise yine Latince olan ve "yaşayan" ya da "ruh" anlamına gelen animadan türetilmiş animal sözcüğünün çoğuludur. Hayvanlar âlemini tanımlayan bir başka Yunanca bilimsel terim de Metazoa'dır.

Genellikle çevrelerine uyum sağlayan ve diğer canlılarla beslenen çok hücreliler âlemidir. Vücutları, embriyonun bazı metamorfozlar geçirmesiyle gelişir. Ökaryotik çok hücreli organizmalardır. Besinlerini genel olarak sindirerek alırlar.

Hayvanların birçoğu hareketlidir ve bitkilerde tipik olan bulunan kalın hücre duvarları genellikle yoktur. Embriyonik gelişim esnasında büyük ölçülerde hücresel göçler ve doku organizasyonları görülür. Üremeleri primer (birincil) olarak seksüeldir; diploit kromozom taşıyan dişi ve erkekler mayozla haploit kromozomlu gametleri, bunlar da birleşerek diploit zigotu oluşturur.

Yaklaşık 1 milyonu böcek olmak üzere 1,5 milyondan fazla hayvan türü tanımlanmıştır, fakat tanımlanmamış olanlarla birlikte 7 milyondan fazla hayvan türü olduğu tahmin edilmektedir.

Dünyadaki hayvanların sistematik dağılışı

Karakteristik özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Hayvanları diğer canlılardan ayıran birçok karakteristik fark vardır. Hayvanlar ökaryot canlılardır ve çoğunlukla çok hücrelidirler. Birçok hayvan güneş ışığı enerjisini dolaylı yollardan kullanarak gelişir, büyür. Hayvanların aksine bitkiler bu ışığı fotosentez ile doğrudan basit şekerler üretmek için kullanır. Bu onları bakteriler ve protozoalardan ayırır. Heterotrof (dışbeslenen), kendi besinlerini üretememeleri onları bitkiler ve alglerden ayırır. Hücre duvarlarının sert olmayışı da onları bitkiler, algler ve mantarlardan ayırır. Hayvanlar bazı hayat evreleri hariç hareketlidirler. Birçok hayvan türü embriyo evresinde blastula evresinden geçer ki bu hayvanlara özgü bir evredir.

Üreme ve gelişme[değiştir | kaynağı değiştir]

Hemen hemen tüm hayvanlar çiftleşerek ürerler. Yetişkinler diploit ya da polidiploittir. Her birinin kendine has üreme hücresi vardır. Birçok hayvan çiftleşerek üremeye yatkındır.

Hayvanların üç üreme şekli vardır:

  • İç üreme ve iç gelişme: Bu üreme ve gelişme şekli spermin yumurtaya girerek döllenmesi sonucu ve embriyonun anne karnında gelişmesiyle oluşur. Memelilerde görülür.
  • İç üreme ve dış gelişme: Bu üreme ve gelişme şekli spermin yumurtaya girerek döllenip yumurtayla birlikte embriyonun dışarı çıkarak dışarıda gelişmesi sonucu oluşur. Kurbağalar ve balıklar hariç yumurtayla çoğalan hayvanlarda görülür.
  • Dış üreme ve dış gelişme: Annenin döllenmemiş yumurtayı bıraktıktan sonra babanın o yumurtaları döllemesiyle embriyonun oluşup vücut dışında gelişmesiyle gerçekleşir. Kurbağalarda ve balıklarda görülür.

Basit sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Parazoa - Gerçek dokusu olmayanlar

Evrimsel tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Ediakara faunasından (635–542 myö) Dickinsonia costata, bilinen en eski hayvan türlerinden biridir.[7]

Hayvanları temsil edebilecek ilk fosiller, Güney Avustralya'daki Trezona Oluşumu'nun 665 milyon yıllık kayalarında ortaya çıkıyor. Bu fosiller, büyük olasılıkla erken süngerler olarak yorumlanıyor.[8] En eski hayvanlar, yaklaşık 610 milyon yıl önce, Prekambriyen'in sonlarına doğru Ediakara faunasında bulunur. Bu canlıların, hayvanlara dahil olup olmadığı uzun süredir şüpheliydi.[9] Ama Dickinsonia fosillerinde hayvansal lipit kolesterolünün keşfi, bunların gerçekten de hayvanlar olduğunu ortaya koyuyor.[7] Hayvanların düşük oksijen koşulları altında ortaya çıktıkları düşünülür, bu da onların tamamen anaerobik solunum yoluyla yaşayabildiklerini, ancak aerobik metabolizma için özelleştikçe çevrelerindeki oksijene tamamen bağımlı hale geldiklerini düşündürür.[10]

Anomalocaris canadensis, yaklaşık 542 milyon yıl önce başlayan Kambriyen patlamasında ortaya çıkan ve Burgess şeylinin fosil yataklarında bulunan birçok hayvan türünden biridir.

Birçok hayvan şubesi, fosil kayıtlarında ilk olarak yaklaşık 542 milyon yıl önce başlayan Kambriyen patlaması sırasında Burgess şeyli gibi yataklarda ortaya çıkıyor. Bu kayaçlardaki mevcut şubeler arasında, yumuşakçalar, brakiyopodlar, onikoforanlar, tardigradlar, eklem bacaklılar, derisi dikenliler ve hemikordatlar ile yırtıcı Anomalocaris gibi günümüzde soyu tükenmiş sayısız form bulunur. Ancak olayın görünen aniliği, tüm bu hayvanların aynı anda ortaya çıktıklarını göstermekten çok, fosil kayıtlarının bir eseri olabilir.[11][12][13][14]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Turner, Elizabeth C. (28 Temmuz 2021). "Possible poriferan body fossils in early Neoproterozoic microbial reefs". Nature (İngilizce): 1-5. doi:10.1038/s41586-021-03773-z. ISSN 1476-4687. 
  2. ^ Kubbealtı Lugati
  3. ^ TDK Derleme Sözlüğü
  4. ^ Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü
  5. ^ Pamukkale Üniversitesi İngilizce Sözlük
  6. ^ Hani Astolin (2019), Türk'ün Gizlenen Bilgisini Arayan Türk
  7. ^ a b Bobrovskiy, Ilya; Hope, Janet M.; Ivantsov, Andrey; Nettersheim, Benjamin J.; Hallmann, Christian; Brocks, Jochen J. (21 Eylül 2018). "Ancient steroids establish the Ediacaran fossil Dickinsonia as one of the earliest animals". Science (İngilizce). 361 (6408): 1246-1249. doi:10.1126/science.aat7228. ISSN 0036-8075. PMID 30237355. 
  8. ^ Maloof, Adam C.; Rose, Catherine V.; Beach, Robert; Samuels, Bradley M.; Calmet, Claire C.; Erwin, Douglas H.; Poirier, Gerald R.; Yao, Nan; Simons, Frederik J. (Eylül 2010). "Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia". Nature Geoscience (İngilizce). 3 (9): 653-659. doi:10.1038/ngeo934. ISSN 1752-0908. 
  9. ^ Shen, Bing; Dong, Lin; Xiao, Shuhai; Kowalewski, Michał (4 Ocak 2008). "The Avalon Explosion: Evolution of Ediacara Morphospace". Science (İngilizce). 319 (5859): 81-84. doi:10.1126/science.1150279. ISSN 0036-8075. PMID 18174439. 
  10. ^ "Energy metabolism in anaerobic eukaryotes and Earth's late oxygenation". Free Radical Biology and Medicine (İngilizce). 140: 279-294. 20 Ağustos 2019. doi:10.1016/j.freeradbiomed.2019.03.030. ISSN 0891-5849. PMC 6856725 $2. PMID 30935869. 
  11. ^ Maloof, Adam C.; Porter, Susannah M.; Moore, John L.; Dudás, Frank Ö; Bowring, Samuel A.; Higgins, John A.; Fike, David A.; Eddy, Michael P. (1 Kasım 2010). "The earliest Cambrian record of animals and ocean geochemical change". GSA Bulletin (İngilizce). 122 (11-12): 1731-1774. doi:10.1130/B30346.1. ISSN 0016-7606. 
  12. ^ "Public Affairs & Communications | Institutional Advancement". www.dia.ucsb.edu. 7 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2021. 
  13. ^ Conway-Morris, Simon (1 Aralık 2003). "The Cambrian "explosion" of metazoans and molecular biology: would Darwin be satisfied?". International Journal of Developmental Biology (İngilizce). 47 (7-8): 505-515. doi:10.1387/ijdb.14756326. ISSN 0214-6282. PMID 14756326. 
  14. ^ Canada, Royal Ontario Museum and Parks (10 Haziran 2011). "The Burgess Shale". burgess-shale.rom.on.ca (İngilizce). 8 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2021. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Hayvan ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Hayvan ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.