Çift toynaklılar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Çift toynaklılar
Yaşadığı dönem aralığı: 56-0 Ma
Eosen-Günümüz[1] 
Artiofabula.jpg
Bilimsel sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Animalia
Şube: Chordata
Sınıf: Mammalia
Klad: Ungulata
Takım: Artiodactyla
Owen, 1848
Alt gruplar[2]
Sinonimler
Cetartiodactyla

Çift toynaklılar (LatinceArtiodactyla veya Cetartiodactyla), memelilerin eteneliler (Placentalia) infra sınıfına ait bir takım. Takım, su aygırları, domuzlar, pekariler, geyikler, koyun ve keçiler gibi canlıların yanında balinaları da içerir. Yaklaşık 270 adet karada yaşayan çift toynaklı türü mevcuttur. Bunlardan özellikle boynuzlugiller familyasına ait türler, insanlar için ticari açıdan çok önemlidir.[3] Çift toynaklılar, günümüzün en başarılı otçul kara canlılarındanlardır.[4]

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çift toynaklıların ismi 2 ya da 4 adet, yani daima çift sayıda olan toynaklarından kaynaklanmaktadır. Üçüncü ve dördüncü tırnakları (toynakları) en iyi gelişmiş olanlarıdır. Fosil kalıntıları bulunan akrabalarında baş parmak tırnağıda görülmektedir, ama günümüzde varolan çift toynaklılarda yoktur. İkinci ve beşinci parmakları türden türe farklı derecede gelişmiştir: Su aygırlarında hala büyük ve kullanışlı bir haldedirler, ama çift toynaklıların çoğunda çok küçülmüş, gerilemişlerdir ve hatta yere bile değmezler. Zürafagillerde ve devegillerde hatta artık görülmeyecek kadar gerilemiştir.

Evrim tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çift toynaklıların en eski fosilleri Erken Eosen'e (yaklaşık 56 milyon yıl önce) kadar uzanmaktadır.[5] Bu bulgular neredeyse aynı anda Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da ortaya çıktığından, çift toynaklıların kökenini doğru bir şekilde belirlemek çok zordur. En eski fosiller, Diacodexeidae familyasına ait olarak sınıflandırılır; grubun en tanınmış ve en iyi korunmuş üyesi Diacodexis'dir.[6] Bu familyadaki hayvanlar, ince yapılı, ince bacaklı ve uzun kuyruklu, bazıları bir tavşan kadar küçük hayvanlardı. Arka bacakları ön bacaklarından çok daha uzundu. Orta Eosen, günümüz memelilerinin çoğunun atalarının türlenmesinin meydana geldiği dönemdir.[7]

Eosen'de yaygın olan çift toynaklı familyaları, ( şimdi soyu tükenmiş) Entelodontidae ve Anthracotheriidae idi. Entelodontlar, Avrasya ve Kuzey Amerika'da orta Eosen'den erken Miyosen'e kadar yaşadılar. Kısa bacaklı, tıknaz bir vücuda ve alt çene kemiğindeki iki tümsek ile karakterize edilen büyük bir kafaya sahipti. Anthtacotheridler, kısa bacakları ve uzun bir ağzı olan büyük, domuz benzeri bir yapıya sahipti. Bu grup Orta Eosen'de Pliyosen'e kadar olan dönemde ortaya çıktı ve Avrasya, Afrika ve Kuzey Amerika'ya yayıldı. Antrakotların su aygırlarının ataları olduğu düşünülüyor ve muhtemelen benzer şekilde daha çok suda yaşayan yaşam tarzına sahiplerdi. Suaygırları Miyosen sonlarında ortaya çıktılar ve Afrika ile Asya'da dağıldılar.Amerika'ya ise hiç gelmediler.[7]

Develer (Tylopoda), Senozoik'in büyük bir kısmında sadece Kuzey Amerika'da yaşıyor idi; Cainotheriidae gibi erken formlar Avrupa'da dağıldılar. Kuzey Amerika develeri arasında tıknaz ve kısa bacaklı olan Merycoidodontidae gibi gruplar vardı. İlk olarak Eosen sonlarında ortaya çıktılar ve Kuzey Amerika'da çok çeşitli türlere ayrıldılar. Sadece Miyosen sonlarında veya Pliyosen başlarında Kuzey Amerika'dan Avrasya'ya göç ettiler. Kuzey Amerika'dakilerin nesli yaklaşık 10.000 yıl önce tükendi. Domuzumsular ise Eosenden beri buralardadır. Geç Eosen veya Oligosen'de, Avrasya ve Afrika'da iki aile kalmıştı; Eski Dünya'da nesli tükenen pek çok tür, bugün sadece Amerika'da yaşamaktadır.

Sivatherium, Zürafalar'ın soyu tükenmiş bir akrabası

Panama Kıstağı'ndaki kara köprüsünün yaklaşık üç milyon yıl önce kurulmasının ardından, Güney Amerika'ya Pliyosen'de çift toynaklılar yerleşti. Sadece pekariler, Lamalar ve çeşitli geyik türleri ile Güney Amerika, hiçbir yerli çift toynaklı türü bulunmayan Avustralya dışında, diğer kıtalara göre nispeten daha az çift toynaklı familyasına sahiptir.

Balinaların evrimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Erken Eosen döneminde yaşamış Ambulocetus (yürüyen balina)

Oldukça uzmanlaşmış deniz memelilerinin, 50 milyon yıl kadar erken bir tarihte fosillerden bilinen bir grup ilkel balina olan Archaeoceti'den evrimleştiği düşünülüyor. Archaeoceteler'in daha önce morfolojik özelliklere dayanan Mesonychian toynaklılarından kaynaklandığı düşünülüyordu. Bununla birlikte, en eski Mesonychian'lar, 60 milyon yıllık fosil yataklarından bilinmektedir - ilk çift toynaklılardan çok daha erken. Bu ortak karakterlerin yakınsak evrimle kazanıldığı artık genel olarak kabul edilse de, deniz memelilerinin erken fosil tarihi, çift toynaklılar evrimi ile ilgili olarak henüz tam olarak çözülmemiştir.[4]

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Çift toynaklıların sınıflandırılmalarında midelerinin anatomisi önemli bir rol oynamaktadır. Su aygırlarının, domuzumsuların ve pekarigillerin 2 ya da 3 bölümden oluşan bir mideleri vardır ve geviş getirmeden sindirirler. Bu yüzden "gevişgetirmeyenler" olarak bir grup içinde (suina) toplanırlardı. Bunların haricinde tüm diğer çift toynaklılar geviş getirme yeteneğine sahiplerdir. Ama geviş getirme şekillerinde de farklar olduğu için devegiller asıl gevişgetirenlere dahil sayılmazlar ve topuktabanlılar olarak ayrı bir alt takıma konulurlar.

Balinalar da çift toynaklı hayvanlardan türemişlerdir. Çok farklı olan vücut yapılarından dolayı eskiden ayrı bir takıma konulsalar da, çift toynaklıların ayrıntılı bir kladogramı için balinaların da dikkate alınması gerekir. Balinalar, güncel olarak su aygırları ile birlikte Whippomorpha alt takımında sınıflanırlar.

Dış Sistematik[değiştir | kaynağı değiştir]

 Boreoeutheria  (95 myö)

 Euarchontoglires
 (primatlar, kolugolar, sivri sincapçıklar, kemirgenler, tavşanlarDie Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen (Plate 8) (white background).jpg

 Laurasiatheria (90 myö)

 Eulipotyphla
 (kirpiler, sivri faregiller, köstebekler, solenodonlar (haita yılandişi)  Erinaceus europaeus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam -(white background).jpg

 Scrotifera (84 myö)

 Chiroptera
 (yarasalar ve uçan tilkilerFlying fox at botanical gardens in Sydney (cropped and flipped).jpg

 Ferungulata (82 myö)
 Ferae (78 myö)

 Pholidota
 (pangolinler)  Pangolin Hardwicke (white background).jpg

 Carnivora
 (kediler, sırtlanlar, köpekler, ayılar,yüzgeçayaklılar, vb.)  Dogs, jackals, wolves, and foxes (Plate XI).jpg

 Euungulata (75 myö)

 Perissodactyla
  (atlar, tapirler, gergedanlar, vb.) Equus quagga (white background).jpg

 Cetartiodactyla
 (domuzlar, geviş getirenler, su aygırları, balinalar, vb.)  The deer of all lands (1898) Hangul white background.png

Filogenetik Sınıfalandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Çift toynaklılar
 Domuzumsular 

  Domuzgiller Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 80) (white background).jpg

 Su aygırıgiller Hippopotamus-PSF-Oksmith.svg

 Selenodontia 

 Tylopoda(Topuk tabanlılar ) Cladogram of Cetacea within Artiodactyla (Camelus bactrianus).png

 Geviş getirenler 

 Cüce geyikgiller Kantschil-drawing white background.jpg

 Pecora Walia ibex illustration white background.png

Moleküler genetik verilerle desteklenen sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Artiodactyla
Tylopoda

CamelidaeCladogram of Cetacea within Artiodactyla (Camelus bactrianus).png

Artiofabula
Suina

TayassuidaePecari tajacu white background.jpg

SuidaeRecherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 80) (white background).jpg

Cetruminantia
Whippomorpha

HippopotamidaeHippopotamus-PSF-Oksmith.svg

Cetacea
Mysticeti

BalaenidaeBalaena mysticetus NOAA.jpg

CetotheriidaeCaperea marginata 3 flipped.jpg

EschrichtiidaeEschrichtius robustus NOAA.jpg

Balaenopteridae Megaptera novaeangliae NOAA.jpg

Odontoceti

Kogiidae

PhyseteridaePhyseter macrocephalus NOAA.jpg

Platanistidae

ZiphiidaeZiphius cavirostris NOAA.jpg

LipotidaeLipotes vexillifer.png

PontoporiidaePontoporia blainvillei.jpg

Iniidae

Delphinidae Orcinus orca NOAA 2.jpg

Monodontidae Delphinapterus leucas NOAA.jpg

Phocoenidae

Ruminantia

TragulidaeTragulus napu - 1818-1842 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg

AntilocapridaeAntilocapra white background.jpg

GiraffidaeGiraffa camelopardalis Brockhaus white background.jpg

CervidaeThe deer of all lands (1898) Hangul white background.png

MoschidaeMoschus chrysogaster white background.jpg

BovidaeBirds and nature (1901) (14562088237) white background.jpg

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Artiodactyla". paleobiodb.org. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2021. 
  2. ^ "Artiodactyla". www.mv.helsinki.fi (İngilizce). 24 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Temmuz 2021. 
  3. ^ "Introduction to the Artiodactyla". ucmp.berkeley.edu. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2021. 
  4. ^ a b "Order Artiodactyla - Even-toed ungulates (and whales)". www.ultimateungulate.com. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2021. 
  5. ^ "Fossil Record of the Artiodactyla". ucmp.berkeley.edu. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2021. 
  6. ^ Prothero, Donald R.; Foss, Scott E. (17 Aralık 2007). The Evolution of Artiodactyls (İngilizce). JHU Press. ISBN 978-0-8018-8735-2. 
  7. ^ a b Spaulding, Michelle; O'Leary, Maureen A.; Gatesy, John (23 Eylül 2009). "Relationships of Cetacea (Artiodactyla) Among Mammals: Increased Taxon Sampling Alters Interpretations of Key Fossils and Character Evolution". PLoS ONE. 4 (9). doi:10.1371/journal.pone.0007062. ISSN 1932-6203. PMC 2740860 $2. PMID 19774069. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg Wikimedia Commons'ta Çift toynaklılar ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
Wikispecies-logo.svg Wikispecies'te Çift toynaklılar ile ilgili detaylı taksonomi bilgileri bulunur.