Tuva Halk Cumhuriyeti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Tuva Halk Cumhuriyeti
Tьвa Arat Respuвlik

1921-1944
Bayrak Arma
Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti'nin sınırları
Başkent Kızıl
Dil(ler) Tuvaca,
Moğolca, Rusça
Din Tibet Budizmi, Şamanizm
Yönetim Halk Cumhuriyeti
Cumhurbaşkanı
 - 1940-1944 Kertek Ançimaa-Toka
Başbakan
 - 1932-1944 Salçak Toka
Yüzölçümü
 - 1944(tahmin) 170.500 km2
Nüfus
 - 1944(tahmin) 95.400 
     Yoğunluk 0.6 /km2
Para birimi Tuva akşası
Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan bayrağı
O zamandan kalan bir Tuva pulu

Tuva Halk Cumhuriyeti (Tuvaca: Latin alfabesi ile Tьвa Arat Respuвlik, Kiril alfabesiile Тыва Арат Республика, Tyva Arat Respublik, Таңды-Тыва Улус Күрүнези, Таңды-Тыва Улус Республиказы ; Rusça: Тувинская Народная Республика / Tuvinskaya Narodnaya Respublika, 1921- 1926 arası: Танну-Тувинская Народная Республика / Tannu-Tuvinskaya Narodnaya Resbuvlika), 1921-1944 yılları arasında Güney Sibiryada şimdiki Tuva Cumhuriyeti topraklarında bağımsız yaşamış bir Türk cumhuriyetidir. 1944 yılında SSCB'ye bağlanmıştır. Kuruluşta Tandı Uranhay ülkesindeki Tañnı Tuva Cumhuriyeti adı sonra Tuva Halk Cumhuriyeti (Tuva Arat Respublika) olarak değiştirilmiştir. Tuva meclisinin ilk başkanı Buyan Badırgıdır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin sülalesinin kayıtlarına göre Tuvalar Kırgızların doğusunda, "Kiiçük Deniz"in (Muhtemelen Baykal Gölü) güneyinde ve Uygurlar'ın kuzeyinde bulunmaktadır[1]. Bugün de Tuvalar buralarda oturmaktadırlar ve buraya da Tannu-Tuva denilmektedir.

1914'te Ruslar tarafından işgal olunmuş ve yeniden 1921'de Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti kurulmuştur. 1926'da Sovyetler Birliği ile Moğolistan Halk Cumhuriyeti arasındaki anlaşmanın sonucu bağımsızlığı tanınmış ve adı Tuva Halk Cumhuriyeti'ne dönüştürülmüştür. Ülke 17 Ağustos 1944'te yeniden Sovyetler Birliğine ilhak edilmiştir. Önceleri Özerk bölge olarak, 1965'ten itibarende muhtar cumhuriyet olarak yerini almıştır. Halen Rusya'nın oluşumunda muhtar cumhuriyet olarak yer almaktadır. (Bkz. Tuva Cumhuriyeti )

Çin imparatorluk tarihi M.S 200 civarında ilk kez Tuvalardan söz eder. 6. yüzyılda Göktürklerin hakimiyetine giren Tuvalar tarih boyunca kısa aralıklar dışında bağımsızlıklarını kazanamadılar. Göktürkleri Uygurlar izledi, Uygurları çeşitli Moğol devletleri ve Çin. Yabancı hakimiyetlerinin etkisini kırmak üzere yüksek yaylalara çekilen Tuvalar zaman içinde özgün bir kültür geliştirdiler. Eski Türk diniyle Budizm karışımı bir inanca sahip olan Tuvalar, tüm o soyutlanmışlık içerisinde insanlığın müzik serüvenine büyük bir katkıda bulundular.

Çin Cumhuriyeti'nin haritası "中華民國全圖"'nda Tannu Tuva (唐努烏梁海 Tannu Uriankhai: turuncu rengiyle gösterilen bölge, Ocak 2004'ten sonra Çin Cumhuriyeti bu tip haritayı resmî olarak basmamaya karar vermiştir).

Rusya İmparatorluğu'nun Asya içlerine uzandığı 19. yüzyıl sonlarında Tuva ülkesi göreceli bir barış ve bağımsızlık yaşamaktaydı. Çin zayıflamıştı. Ruslar bir türlü ele geçmeyen Tuvaları bir başkent kurmaya ikna ettiler ve 1912'de askeri kuvvet göndererek bölgeye yerleştiler. Ne var ki Tuvaların imdadına kısa süre için de olsa Ekim devrimi yetişti. 1920'de Tuva'ya Kızılordu ulaştı. 1921'de Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti ve Çarlık tarafından kurulan başkentin adı Tuvacada ”Kızıl” olarak değiştirildi.

Daha sonraları ise Tuva bir süre sonra Sovyetler Birliğinin uydusuna dönüştü. 1944'te ilhak edildi. Bu süre zarfında Rusların komünizm sistemini yerleştirme politikaları sonucu öldürülen Tuvalar da bilinmektedir. Ölüm cezası verilen kişiler: Sat Çürmit-Dajı (Bakanlar kurulu başkanı), Adış-Tuluş Hemçik-ool (Halk meclisi başkanı), Oyun Tançay Çaranday (Tuva Bankası Başkanı), Kara-sal Biriñley Oruma( Yüksek mahkeme üyesi), Küjüget S. Arapay (Tuva İnkılapçı Askerler Başkanı), Sat Lopsan Bazır-ool (Tuva Ticaret Bakanı), Hovalıg Totkan Sonam (Devlet Basım Merkezi Başkanı) , Oyun Sengijik (İç işleri bakanı ve baş savcı) , Kuular Sungar-ool (Tuva'nın Moğolistan elçisi), Küjüget Seren (Askeri Komiser).[2]

Türkiye'de cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün Sovyetlere yaklaşma politikasının benzeri ise Tuva Cumhuriyetinde Salçak Toka'nın politikasında görülmektedir. Salçak Toka döneminde Tuva, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğine dahil edilmiştir. Tuva halkı arasında 1990'lı yıllara kadar Salçak Toka ile ilgili olarak bazı yakıştırmalar yapılmıştır. Soyadı T.O.K.A olup Tuvaları Oruslara Katıştıran Aşak (Tuvayı Ruslara Katan İşçi), Tuvaları Oruslara Katıştıran Aşak (Tuvayı Ruslara Katan Bunak) tabirleri kullanılır.

Sovyet Suçlamaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuvaların tam bağımsız ve özgür devlet olmalarını istemeyen Sovyet yanlısı kişiler, yönetime getirilmiştir. Bu dönemde türlü suçlamalarla Sovyetlerin nüfuzunun etkisi artacaktır. Üst düzey Tuva millî yöneticileri; kontr (karşı), kontrrevolyutsioner (karşı devrimci) gibi suçlamalarla ölüm cezasına çarptırılmışlardır. Vatansever Tuvalara karşı yapılan suçlamalardan bazıları şöyledir:

  • Tuva ile Moğolistan'ı birleştirerek birleşik devleti Japonya'ya bağlamak.
  • Japonya'ya bağlı bir krallık kurmaya çalışıp buna karşı çıkanları silahla öldürmeyi planlamak.
  • Tuva Halk Cumhuriyetini ve Moğolistan Halk Cumhuriyeti'ni feodal yapısına geri getirmeye çalışmak.
  • Japonya'nın yardımıyla hükümeti düşürerek kendi yandaşlarını onların yerine getirmeye çalışmak.
  • Hükümetle mücadele etmek için kam (şaman), lama (Budist rahip) ve feodalleri organize etmek.
  • Salçak Toka'nın başkanlığındaki yöneticileri öldürücü terör yöntemleri kullanarak ortadan kaldırmaya çalışmak.
  • Sovyetler Birliği ile ilişkileri keserek Rusları Tuva'dan atıp yerlerine Japonya, Kore, Çin gibi Asya ülkelerinden insanlar almayı tasarlamak.
  • Sovyetler Birliği ile ekonomik ilişkileri keserek Japonya ile ilişkileri geliştirmek.
  • Tuva'nın Moğolistan ile olan sınırını kaldırarak Sovyetler'le olan sınırını ayırmak.[3]

Hükümet üyeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk Tuva hükümet üyeleri olarak 7 kişi seçilmiştir. Buyan-Badırgı, Çımba Beezi, Sodnam Balçır, Lopsanosur Çağırıkçı,Damdın Hün, Tonmit Hün, Enzak Çagırıkçıdir.

Alfabe Değişiklikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuva Türkleri başlangıçta kendi milli alfabeleri olan Orhun Alfabesini kullanıyorlardı. Sonra din tesiri ile Moğollardan vasıtasıyla geçen Uygur Türklerinin de kullandığı Sogd Alfabesi kullanıldı. Türkiye'nin 1928'de, Azerbaycan'ın 1929 yılında Latin Alfabesine geçmesinden sonra Tuva Cumhuriyeti de 28 Haziran 1930 tarihinde Latin Alfabesine geçmiştir. İlk Tuva Latin alfabesi Türkiye'de kullanılan alfabe ile yaklaşık olarak aynıdır. "Ünen" gazetesinde bu alfabe devrimi ilan edilmiştir. Ünen gazetesinin adı Ocak 1931'den sonra "Şın" olarak değiştirilmiştir. Rusya'nın kültür eritme politikası ve Türk Birliğine karşı çalışmaları sonucu Tuva Latin Alfabesi değiştirilecektir. 8 Temmuz 1941 tarihinde "devrimci kültürü geliştirebilmek ve SSCB'nin halkların sosyalist kültürüne yakınlaştırmak, Tuva milli alfabesini ve edebi dilini yeni yüksek seviyeye çıkarmak ve işçi kitlelerini Marksizim ve Leninizm bilgileriyle en yüksek şekilde donatmak[4]" bahanesiyle Latin Alfabesi yerine Rusların kullandığı Kiril Alfabesi getirilmiştir. 1990'lı yılların başında Türk Dünyasının Latin Alfabesine geçiş aşamasında Tuva'nın da tekrar Latin Alfabesine geçişi yönünde büyük tartışmalar gerçekleşmiştir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ahmet Taşağıl, Türk Boyları Tarihi
  2. ^ Töögü Belgeleri, Ulug-Hem, Kızıl, 1990, s.75-s.55
  3. ^ Tarih Belgeleri, Ulug Hem, Kızıl 1990. s. 7-8, s.75
  4. ^ S.Ç. Sat, Tıva Dıldı Şinçilep Kelgeninin Töögüzünün Oçerigi, Kızıl, 1964, s.47