Eski Uygur Türkçesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Eski Uygur Türkçesi
Eski Uygurca
Bölge Hami, Turfan, Kansu
Ölü dil 14. yüzyıl
Dil aileleri
Yazı sistemi Orhun alfabesi,[1] Eski Uygur alfabesi
Dil kodları
ISO 639-3 oui

Eski Uygurca veya Eski Uygur Türkçesi, 9. yüzyıl ila 14. yüzyıl aralığında çeşitli devletlerde konuşulmuş ve yazılmış olan, Türki diller ailesinin Sibirya koluna mensup bir dil. Eski Türkçe'nin Göktürkçe'den sonraki ikinci kısmını oluşturmuştur.

Dil, isim benzerliğine rağmen, günümüzde Türki dillerin Çağatay grubuna ait modern Uygurca'nın atası olmamaktadır ve bu modern dilin Karahanlılar'ın konuştuğu dilden türediği düşünülmektedir.[2] Ancak Kansu'da konuşulan Batı Yugurca'nın Eski Uygurca'dan türediğine inanılmaktadır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu dönemde Türki milletler birçok kültür ile etkileşim içine girmişlerdir. Bu durum dilin yapısında da kendisini göstermiştir. Yine bu dönemde, değişik kültürlerle etkileşimle birlikte, dilde ilk kez yabancı kaynaklı kelimeler girmeye başlamıştır.[kaynak belirtilmeli] Sanskritçe, Soğdça, Toharca, Çince kelimeler bunlardan bazılarıdır.[3]

Dil özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Uygurlardan kalan eserler dört gruba ayrılarak incelenebilir:[4]

  1. Manici çevreye ait metinler.
  2. Burkancı (Budist) çevreye ait metinler.
  3. Hristiyan çevreye ait metinler (İncil çevirileri).[5][6]
  4. Müslüman çevreye ait metinler.

Eski Türkçenin gramerini yazmış olan Annemarie von Gabain, Uygur metinlerini y ve n ağzı olmak üzere iki ana ağız grubuna ayırır. Köktürkçedeki ń sesini n’ye çeviren metinler n ağzını, y’ye çeviren metinler y ağzını oluştururlar. Eski Uygur Türkçesi dönemi, yazı dili olarak Göktürkçeye dayanan, onun devamı olan bir dönemdir. Başka bir deyişle Göktürkçe ile Uygurca aynı yazı dilinin iki koludur. Eski Uygur Türkçesinde görülen az sayıdaki ses ve biçim farklılıklarından bir kısmı ağız farkından, bir kısmı da zaman farkından kaynaklanmaktadır. Göktürkçe ve Uygurca arasındaki asıl önemli fark, söz varlığında ortaya çıkar. Göktürkçenin söz varlığında Türkçe kökenli kelimeler hâkimdir; Çince veya Soğdakçadan girmiş olan alıntı kelimeler çok azdır. Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili kelimeler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili kelimeler hâkimdir. Bunlar da Sanskritçe, Çince ve Soğdakçadan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.[4]

Köktürkçe'de sadece kişi, konçuy gibi insanla ilgili kelimelerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygurcada her türlü isim, zamir ve sıfatta kullanılabilen, genel çokluk eki, haline gelmiştir ve çokluk eki uyuma tabiidir.[7]

Söz varlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Morris Swadesh’in 100 temel kelimesinin Uygurcadaki karşılıklarından bazıları şöyledir:[4]

  • ad: ad/at
  • ağaç: ıgaç/sögüt
  • balık: balık
  • diş: tiş
  • erkek: er/erkek
  • vermek: birmek

Erdem Konur'un,Eski Uygur Türkçesiyle ilgili kaleme aldığı makalede[3] ,günümüz Türkçe karşılıklarını da verdiği bazı kelimeler şunlardır:

  • töpü: tepe
  • til: dil
  • yastuk: yastık
  • köl : göl
  • bilig : bilgi[3]

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Orhun alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Orhun alfabesi

Göktürkçe gibi, ilk yıllarında Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır.

Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt.

Göktürk (Orhun) Alfabesi
Kullanım Göstergeler Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon)
Ünlüler Old turkic letter A.png A,E [/a/], [/e/]
Old turkic letter I.png I,İ [/ɯ/], [/i/], [/j/]
Old turkic letter O.png O,U [/u/], [/o/], [/w/]
Old turkic letter U.png Ö,Ü [/ø/], [/y/], [/w/]
Ünsüzler Ünlü Uyumu
(¹) — Kalın,
(²) — İnce
ünlüler ile
Old turkic letter B1.png Old turkic letter B2.png B¹ (ab) [/b/] B² (eb) [/b/]
Old turkic letter D1.png Old turkic letter D2.png D¹ (ad) [/d/] D² (ed) [/d/]
Old turkic letter G1.png Old turkic letter G2.png G¹ (ag) [/g/] G² (eg) [/g/]
Old turkic letter L1.png Old turkic letter L2.png L¹ (al) [/l/] L² (el) [/l/]
Old turkic letter N1.png Old turkic letter N2.png N¹ (an) [/n/] N² (en) [/n/]
Old turkic letter R1.png Old turkic letter R2.png R¹ (ar) [/r/] R² (er) [/r/]
Old turkic letter S1.png Old turkic letter S2.png S¹ (as) [/s/] S² (es) [/s/]
Old turkic letter T1.png Old turkic letter T2.png T¹ (at) [/t/] T² (et) [/t/]
Old turkic letter Y1.png Old turkic letter Y2.png Y¹ (ay) [/j/] Y² (ey) [/j/]
Sadece (¹) — /q/
Sadece (²) — /k/
Old turkic letter Q.png Old turkic letter K.png K (ak) [/q/] K (ek) [/k/]

Tüm ünlüler ile
Old turkic letter CH.png [/ʧ/]
Old Turkic letter M.svg -M [/m/]
Old turkic letter P.png -P [/p/]
Old turkic letter SH.png [/ʃ/]
Old turkic letter Z.png -Z [/z/]
Old turkic letter NG.png -NG (eñ) [/ŋ/]
Birleşik Sesler + Ünlü Old turkic letter ICH.png İÇ, Çİ, Ç [/iʧ/], [/ʧi/], [/ʧ/]
Old turkic letter IQ.png IK, KI, K [/ɯq/], [/qɯ/], [/q/]
Old turkic letter OQ.png Old turkic letter UK.png OK, KO,
UK, KU,
K
[/oq/], [/qo/],
[/uq/], [/qu/],
[/q/]
ÖK, KÖ,
ÜK, KÜ,
K
[/øk/], [/kø/],
[/yk/], [/ky/],
[/k/]
+ Ünsüz Old turkic letter NCH.png -NÇ [/nʧ/]
Old turkic letter NY.png -NY [/ɲ/]
Old turkic letter LT.png -LT [/lt/], [/ld/]
Old turkic letter NT.png -NT [/nt/], [/nd/]
Sözcük ayırma imi Old turkic letter SEP.png yok
(-) — Sadece sözcük sonunda

Eski Uygur alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Uighur vert.gif

Metin örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

- Sevgili[8]
Transliterasyon:
Kasınçıgımın öyü kadgurar men;
Kadgurdukça
Kaşı körtlem,
Kavışıgsayur men.
Öz amrakımın öyür men,
Öyü evirür men ödü…çün
Öz amrakımın
Öpügseyür men.
Barayın tiser
Baç amrakım;
Baru yime umaz men
Bagırsakım.
Kireyin tiser
Kiçigkiyem;
Kirü yime umaz men
Kin yıpar yıdlıgım
Yaruk teŋriler
Yarlıkazunın.
Yavaşım birle
Yakışıpan adrılmalım
Küçlüg priştiler
Küç birzünin.
Közi karam birle
Külüşüpen külüşügin oluralım.
Türkiye Türkçesi:
Yavuklumu düşünüp dertlenirim;
Dertlendikçe
Kaşı güzelim,
Kavuşmak isterim.
Öz sevgilimi düşünürüm,
Düşünüp dururum…
Öz sevgilimi
Öpmek isterim.
Gideyim desem
Güzel sevgilim;
Gidemem ki
Sadık yarim.
Gireyim desem
Küçücüğüm;
Giremem ki
Misk amber kokulum.
Işıklı tanrılar
Buyursun.
Yavaş huylum ile
Birleşip ayrılmayalım.
Güçlü melekler
Güç versin.
Gözü karam ile
Gülüşüp oturalım.


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Marcel Erdal (1991). Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon. Otto Harrassowitz Verlag. ss. 5–. ISBN 978-3-447-03084-7. 
  2. ^ Arik, Kagan (2008). Austin, Peter (Ed.). One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost (illustrated bas.). University of California Press. s. 145. ISBN 0520255607. Erişim tarihi: 10 Mart 2014. 
  3. ^ a b c Erdem,KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkezi
  4. ^ a b c Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3
  5. ^ Witek, John. “Christianity in China: Universal Teaching from the West.” In China and Christianity: Burdened Past, Hopeful Future, ed. Stephen Uhalley, Jr. and Xiaoxin Wu, 2001, p. 16.
  6. ^ Sutin, Lawrence. All is change: the two-thousand-year journey of buddhism to the west, 2006, pp. 56-7.
  7. ^ Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkez
  8. ^ Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 230-231. ISBN 978-975-338-589-3