Thema

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Orta Çağlarda Bizans İmparatorluğu'nun en geniş olduğu y. 1045'de themalar.

Thema (Yunanca: tekil - θέμα, thema çoğul - θέματα themata) yaklaşık yedi yüz yıllık bir dönem için Bizans İmparatorluğu'nun ana yörel idare birimi idi. Thema sistemi yedinci yüzyılda Bizans topraklarının müslüman orduları tarafından zaptedilmeye başlanması ile kurulmuş ve daha önceki ana yörel birim olan ve Roma imparatorları Diokletian ve I. Konstantin tarafından kurulmuş olan Roma diakos sistemi yerine geçirilmiştir.

Bizans İmparatorluğu'nun çok küçülüp birbirinden ayrı parçalar haline dönüşmesinden sonra imparator VI. Yannis Kantakuzenos tarafından 1350li yıllarda themalar ortadan kaldırılıp yörel idare orta-caglarda cok populer olan "liyej-vasal" iliskisine dayanan apandaj sistemine dönüştürülmüştür.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Geri plandaki gelişmeler[değiştir | kaynağı değiştir]

6. yüzyılın sonlarında ve 7. yüzyıl başlarında Bizans İmparatorluğu her yönden hücumlara uğramaktaydı. Sasani İmparatorluğu doğudan ve güneydoğudan Suriye, Mısır ve Anadolu'ya baskı yapmaktaydı. İslav ırklar ve Avarlar Balkanlar'da yerleşmeye başlayıp Yunanistan içlerine sarkmaktaydılar. Lombardlar genellikle hiçbir direniş görmeden kuzey İtalya'yı işgal etmişlerdi. Bizans İmparatorluğu'nun daha batısında ve güneyinde uzak olan ve imparatorlar I. Justinianos ve Mavrikios tarafından yenıden Roma eline geçmiş olan bölgelerde bu gittikçe artan baskıya karşı koyabilmek için bölgedeki en yüksek sivil idare ve askeri idare birleştirip ve özel bir eyalet Ekşari ve eyalet valisi Ekşarj sistemi uygulanmaya başlanmıştı. Bu özel yörel idare yönetimi sistemi Kuzey Afrika'da Tunus civarında Kartaca merkezli Afrika Ekşarjlığı ve İtalya'da Revanna merkezli Revanna Ekşarjlığı kurulmuştu. Bu tip idari uygulama başlangıcı 530'lu yillarda Justinyen'in yeni idari reformlarına götürülmektedir. O zamana kadar Roma İmparatoru Dioklatia'in kurmuş olduğu yerel idare sistemine göre taşra yörelerinde askeri idare ile sivillerin idaresi titizlikle ayrılmakta ve iki sistem birbirlerinden değişik şekilde organize edilmekte idi. Bu ayrılmaya neden, aksi halde yörel yöneticilerin yörelerinde bulunan askerlere komuta edip kendilerini özerk imparator olarak ilan etmelerine ve yörel askerlerle merkezî iktidari ele geçirmeye çalışmalarına imkân vermesi idi. Bu sistem Roma İmparatorluğu'nun genellikle her yöresinde ve 300 yıl süre ile uygun sonuçlar vermişti.

Fakat 640'lı yıllarda İmparatorluğun güney doğusunda müslüman Dört Halife dönemi başlangıcından beri özellikle bu sınır yörelerinde bu sistem çökmeye başladı. Müslümanların çok hızlı bir şekilde imparatorluğun çok önemli bölgeleri olan Mısır ve Suriye'yi ele geçirmeleri ve Kuzey Afrika, Filistin ve Güney Anadolu'yu tehdit etmeleri, bu nedenle Bizans için çok önemi olan tarım üretimi, insangücü ve arazi kaybı idari sisteminin nasıl yaşamını sürdüreceği hakkında korku yaratmıştı. Bu daha once hiç hisedilmemiş olan büyük idarî kriz imparatorluğun yönetiminin baştanbaşa reform edilmesine neden oldu.

Daha önceki yörel idare sisteminin bazı elemanları yedinci yüzyıl sonlarına kadar değişmemekle beraber, Anadolu'da imparatorlugu elinde buluna bolgeler 5 buyuk thema (çoğul themata)' ya bölündü. Bunlardan her birinin yönetimi strategos (general) adı verilen eyalet valisine verildi ve bu eyalet valileri thema içinde bulunan askeri kuvvetlerin komutanı olma görevleri de bulunmaktaydı. Bu çeşit yörel idare sonradan Osmanlı Devleti'nde benzer olarak beylerbeylik ve sancak beyliği sisteminde de uygulanmıştır.[1]

Thema sistemine göre askerî birliklerin konmuş oldukları yörede boş arazilere veya yeni fethedilen yörelere ve arazilere yerleştirilmesi ve bu arazilerin hemen devlete sadık kişiler tarafından ele geçirilmesi Bizans İmparatorluğu'nun uzun zaman yaşamasına yardımcı olmuştur denilebilir. Fakat diğer taraftan bu yeni sistem ile sivil sosyetenin askerleşmesi ve sivil kültürün ve sivil kurumların eski güçlerini kaybetmeleri gerçekleşmiştir. Bu nedenle birçok Avrupalı tarihçi thema sisteminin kurulması tarihini Doğu Roma İmparatorluğu için Geç Antikite çağının bitmesini ve Orta Çağların başlangıcını işaret ettiğini kabul etmektedirler.

Kuruluş[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk beş thema, verilen isimlerden de anlaşılacağı gibi, Bizans İmparatorluğu'nun o zaman elinde bulunan beş değişik seyyar sahra ordusundan kurulmuştu. Bu seyyar yöresel ordular, statik limitanei ordugâh ve kışla sistemiyle idare edilen komutanlarına magister militum ünvanı verilen, asker birliklerden değişikti. Bu ordular Ortadoğu'daki Bizans topraklarının kaybı ile Anadolu'ya çekilmiş ve her seyyar orduya bir bölge tahsis edilmişti. İlk thema'lar bu seyyar ordu bölgelerinde kurulmuş olup isimleri şunlardı:

  • Armeniakon Theması (Θέμα Άρμενιάκων, Thema Armeniakon) : Merkezi Amasya (Amasea) idi. 667'de kurulmuştu. Antik Pontos, Armania Minor ve kuzey Kapadokya eyaletlerinden oluşmaktaydı.
  • Anatolikon Theması (Θέμα Άνατολικῶν, Thema Anatolikōn): Merkezi Emirdağ yakınlarındaki eski Amorium kenti idi. İlk defa 669'da ismi geçmektedir. Orta Anadolu'da eski Oriens eyaletini kapsamaktaydı.
  • Opsikiu Theması; (Θέμα Ὀψικίου, Thema Opsikiou): Merkezi İznik (Nicea). İlk defa 680de ismi geçmektedir. Bu İmparator'un yakın akraba veya maiyetine verilmekte (Latince Obsequium) ve strategos (yani eyalet valisi) komes (kont) ünvanı taşımaktaydı. Kuzeybatı Anadolu eski Bitinya, Paflagonya ve kismen Galatya eyaletlerinden oluşmaktaydı.
  • Thrakesion Theması (Θέμα Θρακησίων, Thema Thrakēsiōn): Merkezi Efes idi. İsminin Trakya'ya benzemesi Trakya'dan Anadolu kıyılarına getirilmiş seyyar ordunun bölgesi olmasındandı. Batı Anadolu Ege kıyılarında eski İyonya, Lidya ve Kariye eyaletlerini kapsamaktaydı.
  • Karavesiyanon Theması (Θέμα Kαραβησιάνων, Thema Karavēsianōn): Merkezi Antalya (Attaleia). Bu bir donanma theması idi (karavis κάραβις "gemi" demekti) ve strategosu (yani eyalet valisi') bir donanma rütbesi olan droungarios ünvanını taşımaktaydı. Güney Anadolu'nun Akdeniz kıyılarını ve Ege Adaları'nı kapsamaktaydı.

Sonraki gelişmeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Themalar listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Themalar listesi uzun süren Bizans İmparatorluk döneminde, önceleri yeni topraklar fethi ile sonraları toprakların kaybedilmesi ile değişmiştir. Burada önce dokuzuncu yüzyıldaki thema'lar listesi ve sonra da daha kapsamlı ve biraz daha ayrıntılı olarak onuncu yüzyıl listesi verilecektir.

Dokuzuncu yüzyıl ortasında Bizans İmparatorluğu 20 themadan oluşmaktaydı. Bunların alfebetik sıraya göre isimleri ve askerî katkıları şunlardır:

Yaklaşık 850'te Themalar
Asya Asker katkısı Avrupa Asker katkısı
Anatolikon 15.000 Kefalonya 2.000
Armeniakon 9.000 Klimata 2.000
Kappadokya 4.000 Dyrrachion (Draç) 2.000
Çarsianon 4.000 Hellas 2.000
Kibyrrhaioton (marinai) 2.000 Makedonya 5.000
Thrakesion 6.000 Mora 2.000
Opsikion 6.000 Sikelia 2.000
Optimaton 4.000 Selanik 2.000
Boukellarion 8.000 Thrake 5.000
Paflagonya 5.000    
Çaldia 4.000    
Seleukeya 7.000    

Onuncu yüzyılda ise Bizans İmparatorluğu 32 themadan oluşmaktaydı. Bunlar şunlardır:

  • Aigaion Pelagos - Bu thema Anadolu'da bulunup Marmara Denizi güney-batı kıyılari yörelerini ve Ege Denizi kuzey batısını Midilli (Lesbos) adasına kadar kapsamaktaydı. O yüzyıla göre önem sırasında 19. idi. Bu thema'nin Strategos (eyalet valisi)'nin yıllık maaşı 10 pund altındı. Bizans donanmasına deniz askeri sağlamaktaydı.
  • Anatolikon - Thema sisteminin ilk kuruluşunda ortaya çıkarılmıştı; ama 10. yüzyılda ilk yüzölçümünün ancak dörte birini kapsamaktaydı. Konstantinopolis'ten sonra en önemli thema sayılmaktaydı. Merkezi Emirdağ yakınında bulunan antik Amorium kenti idi. Bu thema'nın Strategos (eyalet valisi)'nin yıllık maaşı 40 pund altındı. Bu yüksek maaşa neden orduya yaptığı asker katkısının yüksek olması ve elit ağır zırhlı süvari askerleri, katafrakt, sağlaması idi.
  • Armeniakon - Bu ilk kurulan thema'lar arasındaydı. Önceleri Trabzon'u da kapsayan Dogu Karadeniz yöresinde olmakla beraber, sonradan sadece Doğu Karadeniz yöresinin içlerini kapsamaktaydı ve merkezi Amasya'da idi. Thema önem sırasına göre ikinci idi. Bu yörenin strategos (eyalet valisi)'nin yıllık geliri 40 pund altındi.
  • Boukellarion - Bu thema Konstantinopolis'e yakın İznik merkezli Anadolu yörelerini kapsamaktaydı. Önem sıralamsına göre beşinci gelmekteydi. Strategos (eyalet valisi)'nin yıllık geliri 40 pund altına eşitti. Bu thema'nin askerleri genellikle piyade ve hafif süvari sınıfındandı.
  • Çaldiya - Bu thema merkezi Trabzon olan Doğu Karadeniz kıyılarından oluşmaktaydı. Dördüncü Haçlı Seferi'nden sonra bu thema yerine Bizans'dan özerk Komneni hanedanı hükümdarlığında Trabzon Rum İmpartorluğu kurulmuştur. Thema önem sırasına göre onbirinci idi. Çaldiya strategosu için yıllık gelir 10 pund altındı. Bu thema'da, Bizans'tan ayrılıncaya kadar, Bizans ordusu suvari kuvvetlerine at temin için büyük at sürüleri bulunmaktaydı.


Yarı özerk themalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Onuncu yüzyıldan önce Bizans elinden çıkmış eski themalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Organizasyon[değiştir | kaynağı değiştir]

Thema teriminin iki değişik anlamı bulunmaktaydı. Thema hem bir çeşit askeri bölgeleri tanımlamakta diğer taraftan da sivil yöresel idari birimleridir. Tema askerlere tarım yapmaları için verilmiş arazi parsellerinin organizayonu idi. Teknik olarak askerler bir strategos (eyalet valisi) komutanlığı altında savaşmak için kurulmuş askeri birliktiler. Kendilerine verilmiş olan ve kendilerinin üzerinde tarım yaptıkları arazilerin sahibi değildiler; arazinin sahibi yine devlet idi; araziyi işleyen askerlerin sadece toprağı işleme ve işlenen topraktan verim ve bundan gelir ve kar almaya hakları vardı. Böylece, askerlere verilen tarım arazisi dolayısiyla askerlere verilen maaşlar düşük tutulabiliyordu. Ayrıca, çocukları da eğer ileride ailelerinin topraklarını thema için asker olarak işleyeceklerse, o anda toprakları işleyen asker tarımcılar çocuklarını ve çocuklarının çocuklarını vb. devlete asker yükümü sağlamak üzere bağlı kılmaktaydılar. Bu şekilde devlet yalnız devlet bütçesine az maliyeti olan asker bulmakla kalmamakta aynı zamanda hazır askeri bulunduğu için genellikle halk tarafından nefret edilen zorla asker toplama çabalari da göstermemekteydi. Aynı zamanda yeni olarak fethedilen arazilerin fetheden devlet tarafından hemen sahip olunup devlete çok sadık asker tarımcılar tarafından çabucak yerleştirilmesi ile yeni fethedilen arazilerin ülkeye hemen bağlanması imkân dahiline girmekteydi.

Bir themanın valisi sadece orada yerleşik asker tarımcıların komutanlığı ile yetkili değildi; bu askeri vali aynı zamanda o yörenin sivil idaresinin başı idi. Strategos ülkenin belli bir yöresinin hem askeri hem de sivil idaresini birleştirmekteydi. Bu yöresel idare Roma İmparatoru Dikoletian tarafından kurulmuş ve askeri ve sivil idareyi birbirinden tümüyle ayıran sistemi ortadan kaldırmış ve bu nedenle prasides ünvanlı sivil valiler ve düks ve benzer ünvanlı askeri valiler kaldırılmış ve Bizans Imparatorluğu yine eski Roma Cumhuriyeti veya Dikoletian'dan önceki Principat Roam İmpartorluğu sisteminde olduğu gibi yöresel valiler hem yörenin sivil idaresini yüklenmekte hem de yöresel ordu birliklerine savaşta komuta etmekteydi.

Şu tablo Theracisain Theması'nda y. 902-936 döneminde bulunan thema idaresini bir örnek olarak göstermektedir.

İsim Asker sayısı Altsınıftan birimler sayısı İdare ve komuta eden kişinin unvanı
Thema 9 600 4 Meros Strategus
Meros, Turma 2 400 6 Drungus Turmarj
Drungus 400 2 Bandum Drungarus
Bandum 200 2 "Senturion" Kont
"Senturion" 100 10 "Contubernia" Hekatontarj
50 5 "Kontubernyum" Pentecontarj
"Kontubernyum" 10 1 "Öncü*" + 1 "Artçı*" Decarj
"Öncü*" 5 -- Pentrarj
"Artçı*" 4 -- Tetrarj
  • Not: İsimler Latin harfleri ile yazılmışlardır. Tireler içinde bulunan terimler eski Roma Lejyonları için kullanılan terimler ile aynıdır. (*) işaretli terimler doğrudan doğruya tercüme edilmişlerdir.


Thema sisteminin ortadan kaldırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Thema sistemi Bizans İmparatorluğu'nun küçülmesi ile devamlı şok geçirmiş ve yeni yörelerin ele geçirilmediği, birçok eski yörelerin kaybedildiği ve özellikle sınır bölgelerinde olan yörelerin çoğunun devamlı el değiştirdiği için uygulanması çok zor bir hale girmiştir. Diğer taraftan Dördüncü Haçlı Seferi ile Konstantinopolis'i ellerine geçiren ve Latin İmparatorluğu'nu kuran ve bu imparatorluğa bağlı Frank apandaj sistemine benzer Orta Çağ usulu hierarşik sistem uygulayarak alt devletler kuran Franklar da thema sisteminin yıkılmasına bir neden olmuşlardır.

En sonunda VI. Yannis Kantakuzenos bir yeni reformla çok küçük kalmış Bizans'ın yöresel thema sistemini ortadan kaldırmış ve tam Orta Çağ usulu apandaj sistemine dönüştürmüştür.

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Haldon, John F., (1999), Warfare, state and society in the Byzantine world, 565-1204, Routledge: Londra ISBN 1-85728-494-1
  • Treadgold, Warren T., (1995) Byzantium and Its Army, 284-1081, Stanford University Press: Palo Alto. CA. ISBN 0-8047-3163-2
  • Treadgold, Warren T., (1997), A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press, Palo Alto, CA., ISBN 0-8047-2630-2

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 20. yüzyıla kadar tarihçiler (örneğin G.Ostrogorsky) thema sisteminin kurucusunun imparator Heraklios olduğunu bildirmekteydiler. Fakat 20. yüzyılda yapılan araştırmalar thema sisteminin uygulamaya başlanmasının 640-660li yıllar arasında II. Konstans saltanatı yılları olduğuna işaret etmektedirler .(J.Haldon (1990), Byzantium in the seventh century (Yedinci yüzyilda Bizans), Cambridge U.P. say. 208-dev.)