Fas

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Fas Krallığı
المملكة المغربية

El-Memleket'ül-Mağribiyye
ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵓⵎⵔⵔⵓⴽ
Tageldit n Umerruk (Berberi dilleri)

Fas
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: "الله، الوطن، الملك"
"Allāh, el Vatan, el Melik"  
"Yakuc - Tamurt - Agellid" (Berberi dilleri)
Allah - Anayurt - Kral
Ulusal Marş: "Hymne Chérifien"
Konum
Başkent Rabat
34°02′K 6°51′B / 34.033°K 6.85°B / 34.033; -6.85
Resmî dil(ler) Arapça - Berberi
Etnik gruplar  Arab-Berberi 99.1%, diğer 0.7%, Yahudi 0.2%
Milliyet Faslı
Yönetim biçimi Anayasal Monarşi
 - Kral VI. Muhammed
 - Başbakan Abdelilah Benkirane
Kuruluş
 - Bocchus I 110 M.Ö. - 40
 - Saadi Hanedanı 1554–1659
 - Alaouite Hanedanı 1666–
 - Bağımsızlık Fransa'dan 2 Mart 1956
 - Bağımsızlık İspanyadan 7 Nisan 1956
Yüzölçümü
 - Su (%) 250km² (0,056%)
Nüfus
 - 2009 tahmini 32.725.847 (36.)
 - 2004 sayımı 29.680.069
GSYİH (SAGP) 2009
 - Toplam $145.969 milyar
 - Kişi başına $4,604
GSYİH (düşük) 2009
 - Toplam $90.815 milyar
 - Kişi başına $2,864
İGE  artış 0.654 (orta)  (2007)
Para birimi Fas dirhemi (MAD)
Zaman dilimi WET (UTC+0)
 - Yaz WEST (UTC+1)
Trafik akışı sağ
Internet TLD .ma
Telefon kodu 212
Haritadaki Yarı taralı alan Batı Sahra'yı göstermektedir. Yeşil Yürüyüş'ten bu yana fiilî olarak Fas'ın de facto yönetimi altında bulunan bölgenin statüsü hâlen uluslararası bir sorundur.

Fas (Arapça: المغرب El Mağrip), resmî olarak Fas Krallığı [1] (Arapça: المملكة المغربية), Kuzey Afrika'da yaklaşık olarak 32 milyon nüfusa ve 447,000 km2 yüzölçüme sahip bir ülkedir. Başkenti Rabat ve en büyük şehri de Kazablanka'dır. Fas'ın, Atlantik Okyanusu'dan, Cebelitarık Boğazını çevreleyip Akdeniz'de son bulan uzun bir sahil şeridi vardır. Doğudan Cezayir, Kuzeyden İspanya (boğaz boyunca bir denizden bir sınır ve Ceuta ile Melilla adlarında iki küçük özerk şehir), güneyden de Moritanya ve Batı Sahra ile komşudur.[2]

Fas, Afrika'da bulunduğu halde Afrika Birliği'ne üye olmayan tek ülkedir. Bununla birlikte Arap Ligi'nin, Arap Mağrip Birliği'nin, Frankofoni'nin, İslam Konferansı Örgütü'nün, Akdeniz Diyaloğu grubunun ve G-77'nin üyesidir.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Tam Arapça ismi El-Memleke El-Mağribiyye (Batı Krallığı)'dır. Genellikle El-Mağrip (Batı) ismi kullanılır. Tarihî referanslarda, ortaçağ Arap tarihçileri ve coğrafyacılar, Fas'ı El-Mağrip el Aqşá (En Uzak Batı) olarak anmışlardır. Aynı şekilde Cezayir için El-Mağrib al Awsat (Orta Batı) ve Tunus için de El-Mağrip al Adna (Yakın Batı) denmiştir.[3]

"Morocco" kelimesi, Latince'deki "Morroch" kelimesinden gelir. Morroch, Latince'de Murabıtlar ve Muhavvidler'in başkentleri olan Marakeş'e verilen isimdir [4]. İranlılar "Marrakech" [5] ve Türkler de antik İdrisî ve Marinî başkent Fes'ten dolayı bu ülkeye Fas demişlerdir.

Marakeş ismi büyük ihtimâlle Berberîce'de Tanrının Toprakları anlamına gelen Mur-Akush kelimesinden gelmektedir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Fas tarihi

Berberî Fas[değiştir | kaynağı değiştir]

Bugünkü Fas topraklarındaki ilk yerleşimler Cilalı Taş Devri'ne (M.Ö. 8000 yıllarından kalma, Capsian kültürüne ait kalıntılar) aittir. Kalıntılar, o devirde Fas'ta büyük bir kuraklık yaşandığını göstermektedir. Birçok teorisyen, Berberîlerin ataları olarak kabul ettikleri Amazigh adında bir halkın bu devirde var olduğuna inanır. Büyük ihtimalle, bu halkın Fas topraklarına gelişi ve bu topraklarda tarımın başlaması aynı tarihlerdir. Daha sonraları, klasik dönemde Fas, Moritanya olarak anılmaya başlanmıştır.

Roma idâresi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Afrika ve Fas, Akdeniz uygarlığına erken klasik dönemde Fenikeli tüccarlar ve koloniler sayesinde -oldukça yavaş ve geç- dahil olmuştur. Fenikelilerin gelişiyle, Akdeniz'in bu stratejik köşesi Roma'nın ilgi alanına girmiş ve kısa süre sonra da bu bölge Moritanya Tingitana adıyla Roma'ya dahil olmuştur. 5. yüzyılda bölge Vandallar ve Vizigotların eline geçti. Bunu, Bizans idaresi izledi. Ancak hiçbirisi, Fas'ın yüksek dağlarındaki Berberîleri hüküm altına alamadılar.

Ortaçağ'da Fas[değiştir | kaynağı değiştir]

7. yüzyılda, İslam Devleti gücünün doruğundayken, Fas'taki ilk fethi Şam Emevileri'nin hizmetindeki bir komutan olan Ukba ibn Nafi komutasındaki İslam ordusu yaptı. 670 yılındaki bu ilk fethin ardından Ukba ibn Nafi'nin halefleri Fas'ın fethini tamamladılar ve 683 yılında ülkeye "Maghreb al Aqsa" (En Uzak Batı) adını verdiler. Uygulanan asimilasyon yaklaşık olarak bir asır sürdü.

Fetihten önce, yedinci asır boyunca, Arap kültürünün etkisi altında kalmış olan Berberîlerin büyük çoğunluğu; Arapların kıyafet geleneklerini, kültürlerini ve İslam dinini benimsediler. Devletlerini bu kültüre göre şekillendirip, ilk örneklerini Nekor ve Barghawata devletleriyle verdiler. Ancak bu devletlerin kuruluşları beraberinde uzun iç savaşları da beraberinde getirdi. İdrisî hanedanının kurucusu olan İdris ibn Abdallah, ülkenin Bağdat'taki Abbasi halifeleriyle ve Endülüs Emevîleriyle olan bağını kopardı ve yollarını ayırdı. İdrisîler Fes şehrini alıp, bu şehri başkent haline geitirdiler ve Fas bir bilim kültür merkezi ve bölgesel bir güç haline geldi.

İdrisîler'in ardından Arap göçmenler Fas'taki politik güçlerini yitirdiler. Berberîler yönetimleri şekillendirmeye başladılar ve yeniden ülkenin hakim gücü haline geldiler. Fas, bu Berberî yönetimleri zamanında belki de tarihteki en parlak dönemini yaşadı. Arap İdrisîler 11. yüzyılda tehcir edildiler. Murabıtlar, Muvahhidler, daha sonra Marinîler ve son olarak Saadîler; Kuzeybatı Afrika'nın büyük bölümünü, müslüman İberya'yı ve Endülüs'ü içine alan büyük devletler kurdular.

1666–1912 Alaouite idâresi[değiştir | kaynağı değiştir]

Saadîler'in ardından Alaouite hânedanı yönetime geldi. Bu sıralarda Fas, İspanya ve Osmanlı'nın nüfuz mücadeleleri ile baskılarına mâruz kalıyordu. Alaouite hânedanı kısa süre için, kendisinden önce gelen hânedanlara nazaran daha küçük bir alanda, sessiz bir zenginlikte hüküm sürdüler ve pozisyonlarını korudular. 1684 yılında Tanca'yı ilhâk ettiler. Hânedanın başındaki İsmail ibn Şerif, yerel güçlere karşı birleşik bir krallığı savundu ve bunu da gerçekleştirdi.

Avrupalı Nüfûzu[değiştir | kaynağı değiştir]

15. yüzyılda, Atlantik kıyılarındaki başarılı Portekiz saldırı ve istilâları Fas'ı derinden etkilememişti. Napolyon Savaşları'nın ardından gittikçe İstanbul'dan bağımsız hareket etmeye başlayan Mısır ve Kuzey Afrika ile Bey'lerin hükmü altındaki korsanlar Avrupa için kolonicilik bakımından cazip hale geldiler. İlk olarak Fransa, 1830'lu yılların başlarında Fas ile ciddi şekilde ilgilenmeye başladı. Birleşik Krallık'ın Fas'taki Fransız nüfûzunu 1904 yılında tanıması Alman İmparatorluğu'nu kızdırdı. Haziran 1905 krizi Algeciras Konferansı'nda çözüldü. Buna göre, 1906 yılında Fransa'nın özel durumu tanındı ve Fas'ın geleceği Fransa ile İspanya'nın ortak kararlarına bırakıldı. İkinci Fas Krizi Berlin tarafından çıkarıldı ve Avrupa büyük güçlerinin arasını açtı. Krizin ardından imzalanan Fes Antlaşması'yla Fas tam olarak bir Fransız sömürgesi haline geldi ve Kuzay ile Güney Sahra sınır bölgeleri İspanya'ya bırakıldı.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas
Fas
Kıta Afrika
Bölge Mağrip
Koordinatlar 32°00′N 5°00′W
Yüzölçüm dünyada 40 (57 tartışmalı bölge Batı Sahra'sız). sırada
710.850 (446.550 tartışmalı bölge Batı Sahra'sız) km²
Kara : 99,94 %
Su : 0,06 %
Kıyılar 3.600 (1.835 tartışmalı bölge Batı Sahra'sız) km
Sınırlar toplam: 2017,9 km
Cezayir 1.559 km
Batı Sahra: 443 km
İspanya (Ceuta): 6,3 km
İspanya (Melilla) 9,6 km km
En yüksek nokta 4.165 m (Cebel Toubkal)
En alçak nokta -55 m (Sebkha Tah)
En uzun nehir 1.100 km (Dra nehri)
En büyük göl

Fas, Afrika'nın kuzeybatısında bir ülkedir. Atlantik okyanusu kıyıları Cebelitarık boğazı ile Akdeniz kıyılarını ayırır. Güneyinde tartışmalı Batı Sahara bölgesi ile güney ve güneydoğusunda Cezayir bulunmaktadır. Batısında atlantik kıyılarına yakın Kanarya adaları ve Madeira Adaları bulunmaktadır. Kuzeyinde Cebelitarık İspanya'yı Fas'tan ayırır.

Başkenti Rabattır. Büyük şehirleri Kazablanka, Agadir, Fez, Marakeş, Meknes, Tetouan, Tanca, Oujda, Ouarzazate ve Laayoune'dir (Batı Sahra).

Yükseltiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Afrika'da bulunan sıra dağ dizisi olan Atlas Dağları kıtanın kuzeybatısında Fas'tan başlayarak, Cezayir ve Tunus ülkelerine uzanır. Dağlar Fas'ın üçte ikisini kaplar ve yüksek doruklara erişir. 4.000 metreyi geçen dorukları bulunur. Cebel Toubkal, ülkenin en yüksek noktası, 4.167 metredir. Fas'ta 4 ana dağ sırası bulunur; Atlas Dağları (Yüksek atlas, Sahra atlasları ve Orta atlaslar ) ve rif dağları.

Kuzeydeki ilk sıra Akdenize sınır oluşturur. Cebel Tihithin ile 2.456 metrelik doruğa ulaşır. Rif sıradağları bu bölgede sıralanır.

Orta Atlaslar , Fas'ın su kuleleri olup doğudaki çorak düzlüklerle batıdaki verimli arazileri birbirinden ayırır. Doğuya doğru 3.100 metreyi geçen doruklar (örneğin Cebel Bou Naceur) bulunmakta. Batıda yükseklikler azalarak platolara ve düzlüklere izin verir. Güneyde Yüksek Atlaslar ile sınırlanır.

Ülkedeki en önemli dorukları şöyledir:
Dağ sıraları ve dorukları
doruk yüksekliği
Rif dağları |align=left| Tdeguen doruğu 2.465 m
Orta Atlaslar Bonasr doruğu 3.326 m
Boiblan doruğu 3.190 m
Yüksek Atlas Toubkal doruğu 4.165 m
Component doruğu 4.071 m
Küçük Atlaslar Leem doruğu 2.531 m
Kaynak : Fas Resmi internet sitesi (Arapça)[6]



Afrikanın en yüksek 2. doruğu olan Toubkal zirvesinin 360 °C panoramik görüntüsü[7]

Ovalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ovalar genllikle Rif ve Atlas sıradağları arasında kalan bölgede bulunmaktadır. Sebou havzası 36.000 km2 yüzölçümü ile alçak platoları, nehirleri, tepeleri ve verimli ovaları ile burada bulunur.

Garb ovasında şeker pancarı, pirinç, şeker kamışı ve tütün yetiştirilir ve bu ova içindeki mantar meşesi ve okaliptüs işletmelerinin olduğu Maâmora ormanı ile diğerlerinden ayrılır.

Geniş düzlükler ve fosfat platoları Zaire sınırına kadar uzanır. Şaouya, Dukkala ve Tadla ovalarına Orta Atlas sıradağları sırtlarında bulunur. Daha güneydeki Haouz ovasına, Marakeş yakınlarında, Souss ovasına okyanus, Yüksek Atlaslar ve Orta Atlaslar arasındaki üçgende rastlanılır.

Kuzeyde daha küçük ova ve verimli vadileri de bulunmaktadır (Lukos, Nekkor, Trifa, Ouergha, Baht, Inaouen gibi...).

Çöl[değiştir | kaynağı değiştir]

Güneyde, Erg Çebbide, Cezayir sınırı yakını, Fas'ın taş ve kumla kaplı en büyük bölgesidir. Burada kumulların yüksekliği 200 metreye ulaşmaktadır.

Bitki örtüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Ağırlıklı olarak akdeniz bitki örtüsü karakteri gösterir. Dağlık bölgeleri ağaçlara, (ardıç, meşe, sedir vd.) ve diğer dağ bitkilerinin büyümesine olanak verir. Ovalarında zeytin, sakız ağaçları yetişir. Ayrıca Atlas dağları ağaçların büyümesi için uygun ortama olanak sağlamaktadır. İç bölgelerde Alafh ve Binalşibh'de ağaçlara ev sahipliği yaparken ve güney bölgelerde ise vahalar palmiye ağaçlarının büyüme için ideal yerlerdir.

Fas çölleşme sorunu yüzünden yılda 31 hektarlık ormanlık alanını kaybetmektedir. Sorun sadece güney bölgelerinde değil, kuzeyde de sarî olup sadece 1920 yılından bu yana kuzeydeki orman alanlarının yarısından fazlasını kaybetmiştir, özellikle 1951 (yüzbin hektar) ile 1992 (altmış bin hektar)arasındaki dönemde. Güneyde ise kumlar280 bin hektarı süpürdü ve sadece Fas'ta mevcut olan pek çok türün de dahil olduğu 1500 bitki nesli tükenme tehlikesi ile karşı karşıya kaldı[8].

Su Kaynakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas su kaynakları, Dünya su kaynakları endeksi ortalamasına göre (ortalama 9,1'e göre) , su kaynaklarında 5,4 puanla[9] ve su zenginliği endeksine göre 46. sırayla, orta ila zayıf arasında addedilir.[10][11]. Toplam yenilenebilir su kaynağına göre sıralandığında yıllık 20~23 milyar m3lük hacimle 174 ülke arasında 114. sırada yeralır[12] ve temiz su kaynağında yıllık 12,6 km3'lük hacimle de 41. sırada yer alır[13].

İdari Yapılanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas idari olarak 16 bölgeye[14] ve altında 62 vilayete (Fransızca: préfecture) ve alt bölgeye (Fransızca: provinces) bölünmüştür.

Bölgeler[değiştir | kaynağı değiştir]

1997'de yerel yönetimi güçlendirme / Bölgeselleştirme Kanununun yürürlüğe girmesi ile, 16 bölge oluşturulmuştur. Buna göre bölgeler:

  1. Oued Ed-Dahab-Lagouira
  2. Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra
  3. Guelmim-Es Semara
  4. Souss-Massa-Draa
  5. Gharb-Chrarda-Blessed Hssen
  6. Chaouia-Ouardigha
  7. Marrakech-Tensift-El Haouz
  8. Oriental
  9. Grand Casablanca
  10. Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
  11. Doukkala-Abda
  12. Tadla-Azilal
  13. Meknès-Tafilalet
  14. Fez-Boulemane
  15. Taza-Al Hoceima-Taounate
  16. Tangier-Tetouan

Vilayetler[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas 37 vilayet ve iki büyük şehire* bölünmüştür: Agadir, Al Hoceima, Azilal, Beni Mellal, Ben Slimane, Boulemane, Casablanca*, Chefchaouen, El Jadida, Sraghna El Kelaa, Er Rachidia, Essaouira, Fes, Figuig, Guelmim, Ifran, Kenitra, Khemisset, Rommani, Khenifra, Khouribga, Laayoune, Larache, Marakeş, Meknes, Nador, Ouarzazate, Oujda, Rabat-Sale*, Safi, Settat, Sidi Kacem, Tanca, Tan-Tan, Taounate, Taroudannt, Tata, Taza, Tetouan, Tiznit; ayrıca üç province/alt bölge Ad Dakhla (Oued Eddahab) Boujdour, ve Es Smara.

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Resmî dilleri Arapça olmasına rağmen devlet dairelerinde Fransızca kullanılmaktadır. Halk arasında kullanılan Arapça'ya Darija denilir ve diğer Arap ülkeleriyle karşılaştırıldığında değişiktir. Aynı zamanda ülkede yoğun olan Berberilerinde kullandığı farklı diller bulunmaktadır. Bunlarin basında Sheluh veya Shelha dili, güneyde Sousi halkı tarafından konuşulmaktadır. Kuzeyde ise Tamazigt dili kuzey berberileri tarafından kullanılmaktadır. Ülkenin kuzey kesimi İspanyollarin etkisi altında kaldığından buralarda İspanyolca konuşanlara rastlamak mümkündür. Bugün sorunlu olan Batı Sahra topraklarında da İspanyolca konuşulmaktadır.

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas Afrika'nın en büyük beşinci ekonomisine sahiptir. Cezayir'den sonra, Mağrip'in ikinci büyük ekonomisidir. 2008 yılında Fas büyüme oranı yaklaşık %6,5 idi. Fas Afrika ortalamasına göre güçlü bir gayri safi yurtiçi hasılaya sahiptir. 2008'de 8.52 milyar dolar civarında olan ya da kıtanın toplam GSYİH'nin% 9'u Fas'a aittir. Fas da 1999 yılında Kral VI Muhammed tahta çıkmasından bu yana her yıl ortalama %8 büyüme oranı yakalamıştır. Bu büyüme yıllık hasat gibi değişken sonuçlara bağlı olduğundan sürdürülebilir değildir.

Avrupa kıtası ile Fas'ın yakınlığı, Avrupa şirketlerinin yer değiştirmelerinde Fas'a yönelimlerine yol açmış, bu da büyük ölçüde ekonomiye katkısı olmuştur. 2000'lerin başından bu yana, yürüttüğü tutarlı maliye politikası offshore için cazip bir ülke konumuna gelmiştir. OECD 2008'de yarattığı iş hacmi ile krallığı Estonya ve Çinden sonra 3. sıraya yerleştirmiştir[15].

Ülkede tarıma dayalı besin endüstrisi kollarının yanı sıra, kimya ve gübre sanayi ile küçük el sanatları gelişmiştir. Yeraltı kaynakları ülke ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır. Fas'ta çıkarılan madenlerin başında fosfat gelir. Fosfat dışında, manganez, arsenik,nikel, kobalt ve demir de bulunmaktadır. Ayrıca az miktarda kömür ve petrol gümüşlü kurşun da çıkarılır. Ülke sanayinin ihtiyacı olan enerji büyük ölçüde hidroelektrik santrallerden sağlanır.

Tanca'nın İspanya'ya yakın olması ve bu sayede iki ülke arasında yapılan ve 45 dakika süren feribot seferleri sayesinde İspanya ile ticaret gelişmiştir.Bunun yanında günlük olarak Fransa'nın Güney ve liman kenti olan Marsilya şehrine de seferler düzenlenmektedir.

Gösterge 2006 2007 2008 2009
Gayrısafî yurtiçi hâsıla milyar USD 65,64 74,41 85,21 91,41
GSYİH büyümesi (sabit fiyatlarla)  %7,8  %2,7  %6,5*  %5,5*
USD cinsinden kişi başına GSYH 2.151* 2.422* 2.901* 2.868
Enflasyon oranı  %3,3  %2  %3,9*  %4,5*
Kaynaklar : IMF - World Economic Outlook Database[16]

(*) Tahmini değer (1) Dünya bankası

Bölgelere göre GSYİH[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıralama Bölgeler Toplam GSYİH içindeki payı Bölge bazlı GSYİH (milyar $) / eşdeğeri
1 Grand Casablanca 18,8 % 16.709 / Bahreyn
2 Souss-Massa-Draâ 12,2 % 10.843 / Senegal
3 Rabat-Salé-Zemmour-Zaer 9,8 % 8.710 / Kamboçya
4 Marrakech-Tensift-El Haouz 8,2 % 7.288 / Makedonya Cumhuriyeti
5 Tangier-Tétouan 7,4 % 6.577 / Mali
6 Oriental 7,1 % 6.310 / Malta
7 Gharb-Chrarda-Béni Hssen 6,9 % 6.132 / Haiti
8 Doukkala-Abda 5,4 % 4.799 / Nikaragua
9 Chaouia-Ouardigha 5,2 % 4.621 / Gine
10 Meknès-Tafilalet 4,9 % 4.355 / Moldova
11 Fès-Boulemane 4,2 % 3.732 / Moğolistan
12 Tadla-Azilal 4,2 % 3.732 / Tacikistan
13 Sahra vilayetleri 3,0 % 2.666 / Moritanya
14 Taza-Al Hoceima-Taounate 2,7 % 2.399 / Togo

Kaynak :DEPF Maliye ve Ekonomi Bakanlığı[17]

Tarım[değiştir | kaynağı değiştir]

Argan ağaçları Fas'a özgü, endemik bitkilerdir. Besleyici, kozmetik ve çok sayıda tıbbi özellikleri için değerli olan Argan yağı bu ağacın meyvesinden sağlanır.

Fas'ta tarım için ülkenin işgücünün yaklaşık %40'ını kullanır. Ve böylece, tarım ülkenin en işkolu konumunda yer alır. Arpa, buğday ve diğer hububat ana ürünler arasında yer almaktadır. Atlantik kıyısında, geniş ovalarda zeytin, narenciye ve üzüm yetiştirilmektedir.

Aşağıda, BM Gıda ve Tarım Örgütü tahminlerine göre, Fas tarımsal üretim bir tablosunu (veri 2009 yılından itibariyle) bulabilirsiniz:

Sıralama Ürün Değeri (x $1000) Üretim Miktara göre
dünya sıralaması
Değere göre
dünya sıralaması
1 Buğday 939.150 6.400.000 19 17
2 Doğal Tavuk eti 635.889 446.424 NA NA
3 Zeytin 616.541 770.000 6 6
4 Domates 480.433 1.300.000 17 17
5 Doğal Sığır eti 433.257 160.384 NA NA
6 İnek sütü, toptan, taze 409.566 1.750.000 NA NA
7 Arpa 389.709 3.800.000 12 7
8 Doğal kuzu eti 325.935 119.706 NA NA
9 Badem, kabuklu 307.240 104.115 5 5
10 Portakal 231.910 1.200.000 14 14
11 Patates 230.032 1.500.000 NA NA
12 Yumurta 221.668 267.267 NA NA
13 Çalı fasülyesi 173.716 182.180 3 3
14 Üzüm 171.485 300.000 NA NA
15 Elma 169.166 400.000 NA NA
16 Çilek 168.627 124.239 11 11
17 Kuru soğan 136.521 650.000 23 23
18 Kavun 134.386 730.000 8 8
19 Mandalina 128.945 522.000 12 12
20 Anason rezene 127.126 23.000 7 7
Kaynak:
BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) 2009 verisi:[18]
''

Sosyal yardım[değiştir | kaynağı değiştir]

Sosyal Güvenlik Ulusal Fon (La Caisse Nationale de Sécurité Sociale-CNSS), Nisan 1961 tarihinden itibaren, ücretliler için Fas sosyal güvenlik programını yönetmektedir. Bu kamu kurumu, şirketlerden prim toplamaktan ve ayrıca ekonominin temel sektörlerinde çalışan işçilerin (sanayi ve ticaret, tarım, balıkçılık ve esnaf) sosyal güvenlik şemsiyesi altındaki masraflarını karşılamkatan sorumludur. Sosyal güvenliğin şemsiyesi; hastalıklar, hamilelik, sakatlık ya da yaşlılık bir sonucu olarak ücret kaybına karşı, işçileri (ve ailelerini) korur. Yaklaşık 5.000 personeli ile, kurum, ülke genelinde 50 ofis ile yayılıdır[19].

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Fas
Demografi
Yıl Nüfus
bin
Yıllık artış(%)
1960 11.626 -
1971 15.321 2,89
1982 20.450 3,04
1994 26.019 2,27
2004 29.840 1,47
[20]

Arap ülkeleri içerisinde Fas, Mısır, Sudan ve Cezayir'den sonra dördüncü kalabalık nüfusa sahip ülkedir[13]. Faslıların çoğunluğu müslüman ve maliki mezhebindendir[21]. Nüfusun büyük bir bölümü Berberilerden oluşur; Berberilere Ortaçağ’dan bu yana, birçok kez arap göçmenler de katılmıştır; Berberice ağızları halkın üçte birince konuşulsa da (özellikle dağlık kesimlerde) araplaşma sürmektedir. Daha düne kadar özel bir öbek oluşturan Fas’taki Musevi nüfus, 1956’da başlayan göçler sonucu bütünüyle ortadan kalktı. Sömürge döneminde çok olan Avrupalıların sayısı günümüzde sayısı 50.000’i aşmamaktadır. (Avrupalılar daha çok Rabat ve Casablanca’da toplanırlar).

Çeşitli doğal çevrelerin çok eşitsiz yapılaşma sunması sonucunda nüfus, ülke içinde çok düzensiz olarak dağılım göstermektedir. Çorak ya da çöl bölgelerinin hemen hemen ıssız olmasına karşın Akdeniz kesimi ovaları ya da Atlas Okyanusu’na yakın kuzey kesimlerdeki ovalar oldukça yoğun nüfus barındırmaktadırlar. Rif ve Anti Atlaslar gibi bazı dağ kütlelerinin de nüfusu yoğundur. Kentleşmede çok eşitsizdir; Kuzey Fas’ın Atlas Okyanus’u kesiminde, özellikle Casablanca-Kenitra ve Fas-Rabat eksenlerinde kentleşme yoğundur. Bununla birlikte, kentleşme hızla ilerlemektedir: 1926’da nüfusun % 10’dan azı kentlerde yaşarken 1981’de bu oran yaklaşık % 40’ çıktı. Kazablanka, Rabat, Asfi ya da Agadir gibi modern kıyı kentlerinin gelişmesi, Fes ve Marakeş gibi iç kesimlerdeki geleneksel eski kentlerde oranla çok daha belirgindir. Nüfus artışı hızlıdır: 20. yüzyılın başında Fas’ın nüfusu 5 milyondan azdı; 1954’te 10 milyona ulaşan nüfus 1985-1990 yıllarında 22 milyona ulaştı ve bu rakam günümüzde 33 milyonun üzerinde seyir etmektedir. Doğal nüfus artış oranı% 3 dolaylarındadır; aile planlaması siyaseti sayesinde doğumlar azalmaya başladıysa da, gene de doğum oranı çok yüksektir. Fas genç bir nüfusa sahiptir: 15 yaşından küçükler toplam nüfusun yarısına yakınını oluşturmaktadırlar. Ayrıca 2011 başlarında meydana gelen demokrasi ayaklanmalarından Fas da etkilenmiş, halkın idareye karşı rahatsızlıkları çeşitli yürüyüş ve gösterilere sebep olmuştur. 20 Şubat 2011'de Rabat'ta yapılan (katılımında facebook gibi internet sitelerinin de etkisinin olduğu) büyük miting'den sonra Kral Muhammed El-Hamis (VI Muhammed) halka yaptığı ilk ulusa seslenişle reform sözü vermiştir. Kral Muhammed, komisyonun başkanlığına Abdüllatif Menuni'nin getirildiğini, Menuni'nin haziran ayına kadar kendisine anayasa reformu önerilerini sunacağını kaydetmiştir. VI. Muhammed anayasada reform sözünü tutmuş, yapılan reformla yetkilerinin devrini referanduma sunmuştur. Halkın Krala karşı büyük saygısının olmasının nedeni babası 2.Hassan'dan sonra baskıcı rejime son vermesi ve (İslam peygamberi) Muhammed'in soyundan gelmesidir. (Kazablanka'daki Hassan II camiinde altından yapılan levhada seceresinde gösterilmektedir)

Sanat[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel Fas salonu

Mimari ve dekorasyon[değiştir | kaynağı değiştir]

Geçen yüzyılın altmışlarında popüler olan ve ortaklaşa yapılan sergilerle gelişen, manda döneminin sanatta etkisini bu dönemin Fas resimlerinde görülebilir[22].

Fas'ta dekorasyonda görülen çeşitlilik ve renklerdeki kontrast, ülkedeki ve çevresindeki medeniyetlerin çeşitliliğinin yansımasıdır. Geleneksel Fas modası pek çok kültür ve geleneğin çeşitliliğinin sonucu olarak Fas millî giyimini karakterize eder.

Mağribi mimarisi bu bölgede özelliklerini kazanırken diğer mimari akımlara göre data yavaş big gelişim göstermiştir. Seville, Granada, Marakeş ve Fez gibi şehirlerin yapıları bu mimari tipinden (doğal olarak ) etkilenirken dünyanın pek çok farklı bölgesinde de Mağribi miamrisinin etkilerini görmek mümkündür.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Geleneksel uzun adı: Fas Krallığı İngilizce: Kingdom of Morocco - Kısaca: Fas İngilizce: Morocco - Yerel uzun ismi: al-Mamlakah al-Maġribiyya - Yerelde kısaca: al-Maġrib - CIA World Factbook
  2. ^ Sınırlar Batı sahra sorunu'nun çözümünü beklemektedir.
  3. ^ Yahya, Dahiru (1981) (İngilizce). Morocco in the Sixteenth Century (İngilizce). Longman. ss. 18. ISBN ISBN 0582646707. 
  4. ^ "Regions of Morocco (İngilizce)". statoids.com. http://www.statoids.com/uma.html. 
  5. ^ "مراکش". İran Wikipedia. http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B4. 
  6. ^ Fas Resmi interente sitesi (Arapça). "Fas Coğrafyası". http://www.maroc.ma/NR/exeres/93FEB266-2DFF-4CC7-B212-4FDF6485B0E9.htm. 
  7. ^ tourdust.com sitesi: Toubkal dağına tırmanış (İngilizce)
  8. ^ المغرب ( Wikipedia. Sürüm tarihi: {{{5}}} ).
  9. ^ Lawrence, Peter; Jeremy Meg & Caroline Sullivan (Mart 2003) (İngilizce). The Water Poverty Index: an International Comparison. Keele Economics Research Papers. İngiltere: Keele University. ss. 11 و 15. ISSN 1352-8995. http://www.keele.ac.uk/depts/ec/wpapers/kerp0219.pdf. 
  10. ^ PDF Dosyası Report of the Arab Water Council 2004 (en)
  11. ^ Morocco: Residents of Informal Settlements Access Water and Sanitation Services (İngilizce)
  12. ^ World Resource Institute:Water Resources and Freshwater Ecosystems: Morocco (Fransızca)
  13. ^ a b CIA factbook (İngilizce)
  14. ^ Fas'ın bölgeleri, statoids.com
  15. ^ entreprendre.ma sitesi haberi (Fransızca)
  16. ^ Fas - Ekonomik göstergeleri
  17. ^ http://www.scribd.com/doc/25848936/Maroc-Contribution-Sectorielle-des-Regions-a-la-Creation-de-la-Richesse-Nationale
  18. ^ BM Gıda ve Tarım Örgütü (İngilizce). "BM Gıda ve Tarım Örgütü] (FAO) 2009 verisi"]. http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx. 
  19. ^ "Morocco (İngilizce)". Library of Congress web sitesi. Mayıs 2006. http://memory.loc.gov/frd/cs/profiles/Morocco.pdf. Erişim tarihi: 8 Eylül 2011. 
  20. ^ "Fas Seçim sonuçları - Nüfus Verisi". http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html. Erişim tarihi: 22 Eylül 2011. 
  21. ^ law.emory.edu: Morocco, Kingdom of (& Western Sahara) (İngilizce)
  22. ^ "Fas'ta sanat (Arapça)" (Arapça). Fas Resmi internet sitesi. http://www.maroc.ma/NR/exeres/1B32F331-9E69-4B75-AB2A-310392D71240.htm. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]