İslam mitolojisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Mitoloji bir hikayesi olan söylence veya anlatı kültürüdür ve kutsal bir hikayeyi veya hikayelerin anlamlarını çözmeyi amaçlayan çalışmaları konu alır.

İslam mitolojisi, İslam ile ilişkili bazı gerçeküstü dini anlatıların ve kavramların işlendiği mitoloji dalıdır. Geleneksel dini literatürde genellikle İsrailiyyat olarak ifade edilen mitolojik unsurların, İsrailiyyat teriminden daha kapsayıcı ve bilimsel bir çerçeveye sahip olan "islam mitolojisi" başlığı altında ele alınmaları önerilmiştir.[1]

Israfil al-Qazwînî (1270)

Anlatıların kaynakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Anlatı

Sözlü anlatımlara dayalı, dinleyenleri eğlendirme, ders ve ibret yoluyla terbiye etme veya anlatıcılarına sosyal-maddi olanaklar sağlama gibi fonksiyonları olan Kıssacılık İslam kültür tarihinde bu kültür ve anlayışının gelişmesi ve yerleşmesinde önemli bir yere sahiptir.

Bu dini hikayelerin kaynakları Kur'an ve hadis gibi İslam kaynakları ile sınırlı değildir. Yanı sıra İsrailiyyat ve Kabala gibi Yahudi ve Hristiyan anlatıları ve kaynakları ile kutsal kitapları ya da sonradan Müslüman olan toplumların eski dini inançları, örf ve adetleri de kaynak olabilir. Bu kavramlar ve anlatılardan bazıları Müslümanlar tarafından zamanla benimsenmiş ve kutsal kabul edilmişlerdir.

Geleneksel anlayışta İslam mitolojisinin kaynağı olarak isminden de anlaşılacağı gibi Yahudi mitolojisi sorumlu tutuluyordu. Ancak bu yaklaşımın mitolojik inançların kaynaklarını tümüyle kapsamadığının anlaşılması, bilimsel anlayışın ve antropolojinin de gelişmesi ile her bir inancın kaynağının tek tek belirlenebilme aşamasına ulaşılmıştır. Bu bağlamda mitolojik kaynaklar da oldukça çeşitlendirilmiştir;

  • Dini kaynaklar; Tevrat, İncil, Kur’an, tefsirler, hadisler ve hadis şerhleri.
  • Tasavvuf kaynakları; Klasik tasavvuf eserleri, tabakat kitapları, tezkiretu’l-evliyâlar, menâkıpnâmeler,
  • Vekâyinâmeler, Klasikler; İslâm tarih ve coğrafya eserleri, şehir tarihleri,
  • Kısasu’l-Enbiyâlar, Sîretü’n-Nebî’ler; Peygamberlerin hayatını destansı üslupla anlatan kaynaklar, Ahmediye, Muhammediye vb.
  • Edebî kaynaklar; Destânsı romanlar, divanlar, dinî hikâyeler, nefesler vs.
  • İkonografik Kaynaklar; Şîî, Alevî ve Bektaşî kültüründe yaygın olan görsel betimlemeler.[1]

Doğaldır ki başta tüm Ortadoğu ve komşuluk ilişkileriyle Hint, İran, Anadolu, Mısır ve İslamın yayılmış olduğu tüm coğrafik bölgelerin inançları ve mitleri birtakım adaptasyonlar ile İslamileştirilmiş olsun. Mitolojik konular İslama toplumunda ortaya çıkan özgün konulardan oluşabildiği gibi, İslam toplumu tarafından yeniden yorumlanmış paylaşılan mitlerden de oluşabilmektedir.

İslam merkezli hikayeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyer[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyer hikayeleri, içlerinde bir çok mucizeyi ve ders alınması istenen olay ve korkutmaları barındırır. Örnekler; Bir kayanın yarığından çıkan Salih'in devesi, Muhammedin doğum mitosu (Dipnot 1), Miraç, mucizeler, kerâmetler, ilahi yardımlar, kâfirlerin cezalandırılmaları, tufan, Fil Vakası, Ay’ın yarılması, güneşin doğuşu veya batışının bir kişi hatırına (Ali ve Muhammed) geciktirilmesi [2], Adem ile Havva'nın Cennetten kovulduktan sonra Arafat buluşması, şeytan taşlama , balığın Yunus’u yutması, İbrahim'in ateşe atılması, Gökten kurbanlık koç indirilmesi, İsa'nın dirilmesi ve göğe yükseltilmesi vb.

Prof. Dr. Mehmet Özdemir Siyer yazıcılığı ile ilgili makalesinde, İbni İshak-İbni Hişam örneklerine, bu kitap ve risalelerde anlatılan yüceltmeci, olağanüstücü ve mucize olarak anlatılan rivayetlerin zaman içerisinde artan sayılarına dikkat çekmektedir. Bu tespitlerden bir diğeri de ilk yazılan siyer kitaplarında bulunmayan veya çok az bulunan, ancak zaman içerisinde siyer kitaplarında geniş yer işgal eden, Muhammed'in doğum mitosu, çocukluk ve gençlik dönemlerinde yaşadığı olağanüstülükleri irhasat rivayetleri ile ilgilidir.[3]

Bu hikayelerde Kabe ve etrafında örgülenen hikayeler önemli yer tutar.

Yahudi-Hırıstiyan mitolojisiyle bağlantı[değiştir | kaynağı değiştir]

Muhammed İslamda Yahudi ve Hırıstiyanlığı da içine alan tek tanrılı dinler silsilesinin son halkası kabul edilir ve Kur'anda Tevrat/ İncil kaynaklı bir çok mitolojik hikaye bulunur.[1]

İslam yaratılış hikayeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk insanlar; Bazı hadisler'e dayandırılan mitolojik inançlarda ilk insanların çok uzun boylu olduklarına ve binlerce yıl yaşadıklarına inanılır. Buna göre zamanın geçmesiyle insanların vücut ölçüleri, boyları ve yaşam süreleri kısalmış ve kısalmaya davam etmektedir. Bilinmeyen bir zamanda, altı günde/dönemde yaratılan Dünya ve O’na bağlı varlıklar bütününe, Cennette yaratılmış Âdem ve Havva’nın gönderilmesiyle başlayan serüven devam etmektedir.

Âdem- Havva Allah’ın cennette çamurdan yarattığı ve sonra kendi Ruh’undan üfleyerek dirilttiği, 38-40 metre boylarında, 1000 veya 2000 yıl yaşadığına inanılan ve ilk insanlardır.

Havva ile ilgili hadisler "Kadınlar hakkında hayır tavsiye ediniz. Çünkü kadın, eğri “kaburga kemiği”nden yaratılmıştır. Kaburga kemiğinin en eğri tarafı, en üst tarafıdır. Onu doğrultmaya çalışırsan kırarsın, hali üzerinde bırakırsan öyle kalır.” [4][5][6].

Kur'anda Havva ismi ve Adem'in kaburga kemiğinden yaratıldığı ifadesinin yerini ikisinin de tek bir nefisten yaratıldığı ifadesi alır.

Tufan: Tanrı’nın yoldan çıkmış insan ırkını cezalandırmak için başvurduğu yöntemlerden biri, ikinci yaratılış, taşkın.

Nesneler, yerler ve olaylar[değiştir | kaynağı değiştir]

İnanç; Allah, yüzlerce isim ile anılan Evren’in yüce yaratıcısı, Arş, Kürsi, Levh-i mâhfuz, Kalem, Allah'ın 99 ismi, Melekler, peygamberler, Kutsal Kitaplar, Kader ve Kaza, kabir hayatı, diriliş, hesap, âmel defteri, mizan, sırat, Cennet veya Cehennemde sonsuz yaşam.

Ruhaniler; Harut ve Marut, Ruhlar, Malik, Melekler, Cinler, İfrit, Zebaniler, İblis, Şeytanlar, Huriler, vb.

Tılsımlar; Belirli miktarda okunduğunda ya da yazılı muska olarak taşındığında kişileri düşmanlardan, şeytan ve cin gibi kötü ruhani yaratıklardan, hastalıklardan felaketlerden koruduğuna inanılan kutsal isim veya yakarışlardan oluşan dualar. Ör; Esma-ül Hüsna, Cevşen, Celcelutiye vb., Nazar ve Büyü duaları.

Yerler ve nesneler; Muallak taşı (Muhammed'in Miraca yükselirken ayak batığı ve beraberinde bir miktar yükseldiğine inanılan taş), Burak, Hacerü'l-Esved (Cennetten yeryüzüne indiğine, indiği sırada bembeyaz olduğuna, insanların günahları yüzünden karardığına inanılan taş), Levh-i mahfûz, Sur, (İsrafil'in borusu), Arş, Kürsi, sidret'ül münteha, Cennet, Cehennem, sırat, araf, gök katları, cennet ve cehennem’in tabakaları, Kevser havuzu vb.

Kişiler ve topluluklarla ilgili hikayeler; Mitolojik ve yarı mitolojik kişiliklerden oluşur; Âdem ile Havva, Habil ile Kabil, Şit, İdris, Nuh, Hud, İbrahim, İsmail, İshak, Yakup, Yusuf, Musa, Yuşa, Davud, Süleyman, Belkıs, Hızır, Elyesa, Eyüp, İlyas, Lokman, Danyal, İsa, Meryem, Yahya, Zekeriya, Zülkarneyn, Yecüc ve Mecüc, Calut, Maymuna dönüştürülen insanlar[7], Ashab-ı Kehf, Samiri, Haman, Mehdî, Mesih, Deccal, Süfyan, Dabbe, Ebabil vb.

Ayrıca Şiilerde ve Alevi-Bektaşi kültüründe; Ali, Fatıma[8], 12 imam ile ilgili mitler.

Korku / Eskatoloji mitosu; Kısmen veya bütünüyle korku temalı başlıklar; Dabbetül Arz, Kıyâmet, Ahir zaman, Yecüc ve Mecüc'ün seddin arkasından çıkarak dünyayı talan etmesi, Mehdi'nin dönüşü veya çıkışı, Mesih, Kıyamet savaşı, Ölümden sonra diriliş, hesap, Sırat, Cehennem azabı, Deccal, Süfyan, Kabir azabı, Zebaniler, Malik, Kavimlerin helakı, Tufan, Ebabil, Şeytan, İblis, İfrit, Cin vb.

Modern mitler[değiştir | kaynağı değiştir]

(Ayrıca bkn; Tıbb-ı Nebevi)

Ana maddeler: Kur'an ve bilim ve Sözdebilim

Bilim ve teknolojinin gelişmesine paralel olarak ayet ve hadislerin bağlam ve kapsamlarından kopartılarak, ayetlerin sıra numarası, ebced değerleri vb. yöntemlerle metinlere yeni anlamlar yüklenir. Bu şekilde Kur’an ve hadislerden neredeyse bütün ilim dallarına ve gelecekteki olaylara ait işaretler çıkartılır. Embriyoloji, yer bilimleri, astrofizik, tıp, elektrik, tren, aya gidiş, görecelilik kuramı, big bang, kara delikler, pulsarlar bu konuda verilebilecek örneklerden bazılarıdır. (İlgili madde; ([2] Scientific_foreknowledge_in_sacred_texts))

Domuz eti yemenin insanı domuzlaştırması[9]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnot 1:Muhammed doğduğunda Kâbede 360 adet put devrilmiş, Kabe ayağına kadar gelip ona secde etmiş, Medainde Kisra sarayının eyvanları yıkılmış, Save gölü kurumuş, birçok kilise yıkılmıştır. Peygamber’in sünnetli olarak ve sırtında peygamberlik mührü ile doğması, şeytanların semaya çıkmalarının yasaklanması, Mekkelilerin Muhammed’i görüp onu Allah’ın elçisi olarak idrak etmeleri diğer mitolojik anlatımlardır.[1] [10]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]