Siyer

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Siyer, İslam dini literatüründe peygamberlerin, din büyüklerinin ve halifelerin hayat hikâyesidir.

Siyer, divan edebiyatında sadece din büyüklerinin değil, hükümdarlar gibi önemli kişilerin hayat hikâyesi anlamında da kullanılır. Kısası Enbiya, hilye, mevlid, şemail kitapları Siyer başlığı altında ele alınan yazım çalışmalarıdır.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyer, sire ve siret kelimelerinin çoğuludur ve yol anlamına gelir. Hayat tarzı veya biyografi anlamında kullanılır.

Siyer-i Nebi adıyla, Muhammed'in hayatını anlatan manzum ve mensur kitaplar ortaya çıkmıştır. Bu anlamda Siyer, Muhammed'in hayatı demektir. Başlangıçta Hadis kitaplarında siyer başlığı altında ele alınan siyer, sonradan ayrı kitap yazımlarına konu olmuş ve hadisten ayrılmıştır. Fıkıh kitaplarında da siyer başlığı vardır.

Tarihçe, gelenek ve içerik[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyer İslamın ilk dönemlerine ait hadis, haber, eser, rivayet gibi birkaç yüzyıllık sözlü anlatımlara dayalı bilgilerin zaman içerisinde derlenmesi, düzenlenmesi ve tasnifi ile oluşturulan bir din çalışma alanıdır. Erken dönem siyer yazarları şunlardır;

  • İbni Şihab el-Zühri (Ö. 737), Siyer literatüründe merkezi bir figürdü. İsnad zincirini kullanmıştır. Ümeyye idaresi tarafından desteklenmiştir.
  • Musa ibni Ukbe, Zuhri'nin talebesidir. Şu anda kayıp olan Kitāb al-Maghāzī yi yazmıştır. Bazı nakilleri korunmuş olmakla birlikte bu nakillerin kendisine isnadı tartışmalıdır.[1]
  • Muhammed ibni İshak (Ö. 767 veya 761), Zührinin diğer talebesidir. Muhammed'in biyografisinin temellerini oluşturan sözlü rivayetleri toplamıştır. Bu rivayetler İbni Hişam ve İbni Cerir el Taberi gibi siyer yazarlarının eserlerine kaynaklık etmiş ve yaşatılmıştır.

Kıssacılık; Bu kaynaklar içerisinde kıssacılık ve vaazcılık geleneği halkın din algısını oluşturmada din bilimleri açısından özel bir önem taşır. Kıssacılık veya vaaz kültürü islamın ilk dönemlerinden itibaren yaygın bir kurum haline gelmiş, anlatıcılarına geniş sosyal imkanlar sağlayan halkın dini hislerini güçlendiren anlatımlar geniş rağbet görmüştür. Kıssacılık kültüründe anlatımların doğruları yansıtması tamamen anlatıcıların bilgi birikimlerine ve zihinsel yaratıcılıklarına dayalı bir hitabet ve etkileme sanatı olarak görülür.[2][3] Destansı unsurlarla süslenen siyer anlatıları meğazi, delail, şemail, fezail ve metalib gibi kitaplarda bir araya getirilerek topluma sunulmuşlardır.

Farklı anlatıcılar tarafından nakledilen benzer veya ortak anlatımlar tevatür olarak isimlendirilirler ve fıkıhta en kuvvetli bilgi kaynaklarından kabul edilirler.

Siyer anlatımları dini anlayışta esbab-ı nüzul denilen, tefsir ve fıkıhta önemli bir değerlendirme kriteri açısından da önemlidir.

Otantisite/ Tarihsel gerçeklik[değiştir | kaynağı değiştir]

İlgili konular; Hadis, İslam mitolojisi Siyer'in tarihselliği,Wikipedia İng.

Siyer ve meğazi kitapları başlangıçta hadis külliyatlarının içinde bir bölüm olarak telif edilmiş iken sonraları ayrılarak ayrı kitaplar haline getirilmişlerdir. Siyerle ilgili yazılar bu sebeple hadislerin genel karakteristiklerini ve sakıncalarını barındırır. Efsanevi rivayetlerle karışık bir şekilde Muhammed’in kişiliğini yüceltme, peygamberliğini kanıtlama, yazarı için şefaat vesilesi edinme gibi subjektif amaçlar ve metotlar siyer yazarlarının hareket tarzları olmuştur. Bu kitapların başından sonuna kadar Muhammed hakkında yüceltici, muhalifleri hakkında da alçaltıcı, yargılayıcı, ifadelere yer verilir. Batıda gelişen şarkiyat araştırmaları sonrasında siyer malzemesinin nesnel ve tarihsel değeri İslam dünyasında da tartışılmaya başlanmıştır.

Süleyman Ateş'in kaydettiğine göre siyer yazarlığı ilk zamanlarından itibaren mutlak bilgiye ulaşma ve yayma gibi objektif amaçlarla yapılan bir iş değildir. İbni İshak örneği'nde görülebileceği gibi siyer anlatımlarına en baştan itibaren yahudi-hırıstiyan efsaneleri etkili bir şekilde sokulmuştur.[4]

Ahmed Emin'in değerlendirmeleri: “Sıret kitapları, en eski ve en güvenilir olanları da dahil hurafe ve İsrailiyat’tan arınmış değildir. Tam aksine bunların kronolojik sırada en önce gelenleri İsrailiyat’la en fazla doldurulmuş olanlarıdır. İlk ve en güvenilir kaynak sayılan İbni İshak’a bakalım. Bu zatın esas kaynaklarından biri de Yahudilikten İslam’a geçen Vehb İbni Münebbih’tir. İbni İshak’ın ayrıca Hıristiyan ve Mecusi kaynaklardan da büyük ölçüde yararlandığı bilinmektedir” [5]

Mucizeler; Prof. Dr. Mehmet Özdemir Siyer yazıcılığı ile ilgili makalesinde, İbni Hişam örneğine ve zaman içerisinde bu kitap ve risalelerde anlatılan yüceltmeci, olağanüstücü ve mucize olarak anlatılan rivayetlerin sayılarındaki artışa dikkat çekmektedir. Bu tespitlerden bir diğeri de ilk yazılan siyer kitaplarında bulunmayan, ancak zaman içerisinde siyer kitaplarında geniş yer işgal eden irhasat rivayetleri ile ilgilidir.[6]

Miraç, cennet ve cehennemi görmesi, Muhammed’in doğumu, şeytanı bağlaması ya da taşlaması, cinlerle konuşması vb. konulardaki rivayetler açıkça mitolojik çağrışımlar yaparlar. Bunun dışında, bir kısmı hayatın olağan akışına aykırı söz, fiil ve davranışların da güvenilirlik açısından sorgulanması gerekmektedir. Siyer kitaplarında Ay’ın Yarılması veya Miraç gibi rivayetleri [7] tarihi bir vakıa olarak görmek olasıdır.

Ahmediyye, Muhammediyye, Envar'ül Aşıkin gibi bazı popüler siyer kitapları Muhammed'in hayatını mistik-destansı unsurlarla süsleyerek anlatmakta ve islam mitolojisi olarak değerlendirilebilecek konular ile tarihsel olaylar birbirine karışmaktadır.[8]

İlk eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eserler;

Resimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyer terimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hanif: İbrahim'in dininden gelenler, muvahhid.
  • Adnani: Kuzey, batı ve orta-batı Arap Yarımadası'ndan olan "Araplaşmış" Araplar.
  • Kabe: Allah'ın evi, kutsal yer. Beytullah, Kutsal Ev de denir.
  • Halime: Muhammed'in sütannesi.
  • Abdülmuttalib: Dedesi. 578'de öldü. Oğulları: Ebu Talib, Ebu Leheb, Hamza, Abbas.
  • Burak: Miraca çıkarken bindiği mitolojik hayvan.
  • Hılful Fudul: İttifak.
  • Bi'set: Peygamber gönderilmesi.
  • Resul: Mucizesi ve kitabı olan peygamber.
  • Nebi: Mevcut dini yenileyen.
  • Vahiy: İlahi sözün kalpte zuhuru. Rüya, ses, Cebrail, doğrudan olarak dört kısım.
  • İlk Müslümanlar: Hatice, Ali, Zeyd, Ebubekir.
  • Mekkeli saldırganlar: Ebu Cehil, Ebu Leheb, İbni Haris, Ümmü Cemil, Hind.
  • Habeşistan'a göç: 615'de Osman, Rukiyye, Cafer başkanlığında Hıristiyan Necaşi'ye sığınanlar.
  • Hamza: Peygamberin amcası ve sütkardeşi.
  • Ömer: Taha suresi okunurken müslüman olan Hattaboğlu.
  • Hüzün Senesi: 620'de Ebu Talib'in, Hatice'nin vefatları. Taif'teki kabilelerin peygamberi taşlaması.
  • Akabe Biatları: 621'de 12 ve 622'de 75 Medinelinin müslüman oluşu.
  • İsra: Peygamberin Mescidi Haram'dan Mescidi Aksa'ya geceleyin götürülmesi.
  • Miraç: Göğe çıkmak.
  • Hicret: 622'de Mekke'den Müslümanların Medine'ye göç etmesi. Son göç edenler: Peygamber, Ebubekir, Ali.
  • Ali: İlk erkek müslüman ve hicrette peygamberin yatağında yatmıştı. Ebu Leheb sayesinde hapisten çıktı. Kuba'da peygamber ve Ebubekir'e katıldı.
  • Ebubekir: İlk müslümanlardan. Muhammed'le Mekke'den hicret etti. Sevr mağarasında saklandılar. Develeriyle Medine'ye giderken Ümmü Mabed'de konakladılar.
  • Süraka: Muhammed ve Ebubekir'in ardından giden ödül avcısı. Atı kapaklandı.
  • Kuba: Hicrette Medine'den önce konaklanılan köy. İlk büyük mescid, Mescid-i Kubâ burada yapıldı.
  • Ranuna: Rânûnâ vadisinde, Mescid-i Cuma yapılan ilk cuma hutbesi okunan ve kılınan yer.
  • Muhacirun: Mekke'den medine'ye göç edenler.
  • Ensar: Yardımcılar. Medineliler.
  • Eyüp el-Ensari: Medine'de peygambere evini tahsis eden ve 672'deki İstanbul kuşatmasında şehit olan sahabi.
  • Ashab-ı suffa: Mescidi Nebevi'nin bir bölümünde yapılan sofada kalan ashab. İlk darülkurra.
  • Ezan: 623'de Bilali Habeşi'nin Ömer, Abdullah ibni Zeyd ve birkaç sahabinin de gördükleri rüya üzerine okumaya başladığı namaza çağrı.
  • Seriyye: Devriyeler. Hamza, Ubeyde ibni Haris, Sad ibni EbuVakkas, Abdullah ibni Cahş devriyeleri.
  • Gazve: Muhammed'in katıldığı devriye.
  • Bedir Savaşı: Mekkelilerle ilk büyük savaş. Yevmül Furkan. Ebu Cehil'in ölmesi, Ebu Süfyan'ın Mekke başkanı oluşu.
  • Uhud Savaşı: Muhammed'in yaralanması, Hamza başta olmak üzere birçok şehit verilmesi.
  • Bi'ri Maune: Maûne Kuyusu, Suffa Ashabından yetmiş kişinin tuzağa düşürüldüğü yer.
  • İfk vakası: Ayşe'nin kafile gerisinde gerdanlığını ararken yapayalnız kalması ve Safvan'a tesadüf ederek onunla Medine'ye dönmesinin Abdullah ibni Übeyy tarafından iftiraya dönüştürülmesi.
  • Ümmehat-i Müminin: Muhammed'in eşleri, müminlerin anneleridir: Hatice, Sevdâ, Ayşe, Hafsa, Zeyneb Mesakin, Ümmü Seleme, Zeyneb b. Cahş, Cüveyriye, Ümmü Habibe, Reyhâne, Safiye, Meymûne ve Mariye.
  • Hendek Savaşı: 627 yılında Medine'nin savunma amacıyla etrafına hendek kazıldı.
  • Ahmediye: Muhammed'in hayatını anlatan manzum eserler. Muhammediye, Mahmudiye de denir.


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]