Çarşamba, Samsun

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 41°31′N, 35°35′E

Çarşamba
—  İlçe  —
Çarşamba ilçesinden görünüm.JPG
Koordinatlar: 41°31′K 35°35′D / 41.517°K 35.583°D / 41.517; 35.583
Ülke Türkiye
İl Samsun
Coğrafî bölge Karadeniz
Yönetim
 - Kaymakam Caner Yıldız
 - Belediye başkanı Hüseyin Dündar
Yüzölçümü
 - Toplam 70,818 km2 (27,3 mi2)
Rakım 15 m (49 ft)
Nüfus (2013)[1]
 - Toplam 136,184
 - Kır -
 - Şehir 136,184
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
Posta kodu 55500
İl alan kodu 83
İl plaka kodu 55
İnternet sitesi: www.carsamba.bel.tr

Çarşamba, Karadeniz Bölgesi Orta Karadeniz bölümünde Samsun ilinin nüfusu bakımından 3. büyük ilçesidir. Samsun ilinin doğusunda yer alır. Batıda Tekkeköy, doğuda Terme, Güneyde Salıpazarı ve Ayvacık ilçeleriyle çevrilidir. İlçe merkezi Samsun'a 36 km uzaklıktadır. Yeşilırmak'ın Çarşamba Ovası'na çıktığı yer yakınında, ırmağın iki yakasında kurulmuş olan ilçe merkezinin adıdır.

Bazı özellikleri:

  • Adını aldığı Çarşamba Ovası'nın verimli topraklarının burada bulunması.
  • Türkiye'nin en büyük 2 akarsuyundan biri olan Yeşilırmak'ın bu ilçeden geçiyor olması.
  • Çarşamba insanlarının korkusuzluğu, mertliği ve kabadayılıklarıyla ünlü olması.[kaynak belirtilmeli]
  • Silah kullanma alışkanlığına rağmen okuma oranı ve bilim insanı yetiştirme oranı oldukça yüksek olan ilçedir.[kaynak belirtilmeli]
  • "Hekimoğlu" Çarşamba'da yaşamıştır.[kaynak belirtilmeli]
  • Ayvacık ilçesinin Çarşamba'dan ayrılması ile dağlık köyü kalmamıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Çarşamba yöresi, MÖ 4000'lerden itibaren bir yerleşim merkezidir ve Hitit-Frig egemenlikleri altında kalmıştır. Grek kaynaklarına göre Bafra ve Terme ile birlikte, Çarşamba ovasında da MÖ Vlll. yüzyılda Amazonlar (kadın savaşçılar) yaşamıştır.[kaynak belirtilmeli]

MÖ 670 yılında Amisos (Samsun) ticaret kolonisi kuran Miletoslu denizciler Yeşilırmak kıyılarına kadar uzanarak buralara sömürge kurdular. Bu sömürgelerden birisi olan Yeşilırmak'a “Iris” Çarsamba' nın güneyinde kurşunlu oymağı ile Ordu köyünden oluşan sömürgelerine ‘Miskire' dediler.

MÖ Vl. yüzyılda Persler'in egemenliğine girer.

MÖ 63 yılında Roma İmparatorluğu'na bağlandı. Roma İmparatorluğu'nun MS 39 yılında ikiye ayrılmasından sonra Bizanslıların (Doğu Roma) egemenliğinde kalmıştır. Bu durum 1200'lere kadar devam etti.

Selçuklu Sultanı ll. Kılıçarslan Ülkesini 1185 yılında 11 oğlu arasında taksim ettiğinde yöre Rüknettin Süleyman Şah'ın payına düştü.

Anadolu Selçuklu Devleti'nin dağılmasından sonra Samsun yöresinde "Canik Beyleri" adıyla yeni idari beylikler oluştu. Bunlar beş tanedir ve biri de Çarşamba havalisinde hüküm süren Taceddinoğulları'dır. Çarşamba Canik Beylerinin merkezi durumundaydı. Bu Beyliklerin en kuvvetlisi olan Taceddinoğulları ilçenin bugünkü batı yakasında bulunan Sarıcalı mahallesinde oturur ve hükmederlerdi.

1071 Malazgirt Meydan Savaşı'ndan Sonra Anadolu'ya göç eden Porsukoğulları Çarşamba'ya gelip yerleşmiş ve daha sonra bulundukları yere "Porsuk köyü" adı vermişlerdir.

Eskiden şimdiki ilçenin yerinde Sarıcalı mahallesi ile Kuşdoğanlı köyleri bulunurdu.

Burada 1370 yılında büyük bir panayır kurulmuştur. Bu panayır, çarşamba günleri kurulduğu için “Çarsamba Pazarı” denmiştir (Çarsamba ismi buradan gelmiştir).[kaynak belirtilmeli] Sarıcalı ve Kuşdoğanlı'nın ilk yerleri Çepnioğulları idi. Sonradan buraya Horasan'dan Türk aileleri yerleştirilmiştir.[kaynak belirtilmeli]

1428 yılında Osmanlı İmparatorluğu'na katılan Çarşamba, Yörgüç Paşa, Hoca Ali Paşa ve Hazinedaroğulları tarafından yönetilmiştir.

Çarşamba'da 1700'lü yıllarda Yeşilırmağın batı yakasında Hıristiyan mahallesi de oluşmuştur. Samsun ve çevresi 1847‘deki yönetsel bölünmede Sivas eyaletinden alınarak Trabzon eyaletine verildi. 1847‘de Trabzon eyaletinin Canik livasından başka merkez livası, Batum livası Gönye, Karahisar-ı şarki olmak üzere 4 livası daha vardı.[kaynak belirtilmeli]

1870 tarihli Trabzon vilayet salnamesinde Çarşamba kaza olup 119 köyü 9200 hanesi ve 32153 erkek nüfusu vardı. Bu nüfusu ile Çarşamba Trabzon vilayetine bağlı Canik sancağının en büyük kazasıdır. Terme, Çarşamba'ya bağlı bir nahiyedir.

1870 Trabzon Vilayet Salnamesi'ne göre Çarşamba içesinde ilçe yönetimi üç meclis tarafından yürütülüyordu bunlar;

Meclis-i idare (idare meclisi) olup başkanı, kaymakam

Meclis-i deavi (davalar meclisi) başkanı, başkadı

Meclis-i daire-i belediye (belediye idare meclisi) başkanı, belediye reisidir.

Bu idari yapılanma cumhuriyet dönemine kadar sürmüştür.

1882 Trabzon Vilayet Salnamesine göre Çarşamba Kazasının taşınmaz malları:

Hükümet Konağı, 151 cami ve mescit, 1 türbe, 2 tekke, 21 çeşme, 3 hamam, 4 han, 417 dükkan, 251 değirmen, 1812 fırın, 4 fabrika, 2 köprü, 38 kilise, 13 medrese, 147 Müslüman mektebi, 3 Hristiyanyan mektebi, 62 Müslüman mezarlığı ve 16 Hristiyan mezarlığı idi.

1892'deki yönetsel bölümde Canik sancağı, Trabzon vilayetine bağlıydı. Bu dönemde Trabzon vilayetini; Merkez sancağı, Canik, Lazistan ve Gümüşhane sancakları oluşturuyordu.

Canik sancağının toplam 6 kazası sırası ile şunlardı :Merkez, Bafra, Ünye, Fatsa, Terme ve Çarşamba. Ladik, Köprü ve Havza bu dönemde Sivas vilayeti sınırları içerisinde idi. Canik sancağı,1896 ve 1903'teki yönetsel bölünmelerde de 1892'deki konumunu korudu.

Canik sancağı, II. Meşrutiyetten sonra Trabzon vilayetinden ayrılarak bağımsız sancak durumuna getirildi. Canik bağımsız sancağının bu dönemde; Merkez (Samsun), Ünye, Bafra, Terme, Çarşamba ve Fatsa olmak üzere toplam 6 kazası vardı. Ladik ile Köprü kazaları ise yine Sivas vilayetine bağlıydı. Canik bağımsız sancağının yönetsel konumu 1918'de de değişmedi.

l. dünya savaşından sonra 1920 yılında Ankara hükümeti tarafından görevlendirilen Osman Ağa, türeyen Rumların ve Ermenilerin dağlarda teşkil ettiği çeteleri imha etmiş bölgede emniyet ve asayişi kısmen sağlamış, bundan sonra da Çarşamba'ya yerleşim için göçler başlamıştır.

Çarşamba ilçesi, Trabzon iline bağlı Canik (Samsun) sancağının ilçesi olarak kurulmuş, Samsun bağımsız il olunca Samsun iline bağlı ilçe olarak yönetilmiştir.

Ağız[değiştir | kaynağı değiştir]

Çarşamba ilçesinde Doğu Karadeniz ve Orta Karadeniz Ağızlarının yanı sıra İstanbul Türkçeside kullanılır.

Tarihi Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Höyükler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • TEPECİK: Beyyenice ( İlk Tunç çağı yerleşmesi vardır.)
  • KİLİSE TEPE: Beyyenice ( İlk Tunç çağı yerleşmesi vardır.)
  • TÜNBÜ TEPE: Eğnel köyü, derelik mahallesi ( İlk Tunç çağı yerleşmesi vardır.)

Camiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Göğceli Camii- Çay mahallesi göğceli mezarlığı.

Değirmenbaşı Camii- Kirazlık çay mahallesi değirmenbaşı caddesi.

Rıdvan Bey Camii- Orta mahalle.

Yeni (Keten ) Camii-Orta mahalle.

Abdullah Paşa Camii-Sarıcalı mahallesi.

Karagöz(Ahşap) Camii-A.Donurlu.

Zeyfelli (Mezarlık-Ahşap) Camii-Kaydan.

Turgutlu (Çivisiz- Ahşap) Camii-Turgutlu.

Şeyh Habil (Çivisiz-Ahşap) Camii-Yaycılar Helvacalı Köyü Merkez Camii - Kavakdibi

Türbeler (Tekkeler)[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdal Tekkesi-Gülörenköyü

Yeşil Tekke- Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.

Çıban Tekkesi- Dikbıyık A.Güzpınar mahallesi.

Semail Tekkesi- Ahubaba.

Yeşil Tekke -Beyyenice.

Ülfi Tekkesi-Karaağaç.

Sarlık Tekkesi-Sefalı.

Yel Tekkesi-Yenikaracali(ağrı ve sizi, yel girmesi hastalığına şifa bulmak amacı ile ziyaret edildiği söylenmektedir.

Gazi Hasan Bey Türbesi- Orduköy köyü(İki kardeşi ile birlikte Orta Asya' dan savaşa geldiği, burada şehit düstüğü ve savaşta kullandığı kılıcın türbesinde bulunduğu söylenmektedir.) Sarıtekke-Denizler(daşlık) mh.Esenli

Mollali Hacıissin-Karamanlı

Doğal alanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski kent-Kilise kalıntıları-Gülören köyü(5 dönüm alana yayılmış kalıntıların Bizans dönemine ait olduğu söylenmektedir).

Sivritepe' de tarihi yer altı çarşısı - Karakaya.

Göller mevkii toprak altında eski kent kalıntıları - Kürtün

Ordu kalesi - Orduköy

Su değirmenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Su Değirmeni-Gülörenköyü

Su Değirmeni- Konukluk.

Su Değirmeni- Porsuk.

Su Değirmeni-Kirazlıkçay mahallesi.

Anıt Ağaçlar(Anıtlar kurulu tarafından tescillenip, koruma altına alınan ağaçlar.)[değiştir | kaynağı değiştir]

Çınar Ağacı - Bafracalı Köyü Çınar Ağacı- Çay mahallesi canlı sokak. Çınar Agacı- Çay mahallesi göğceli mezarlığı. Çınar Ağacı- Kirazlıkçay mahallesi değirmenbaşı caddesi (Değirmenbaşındaki meşhur değirmenin su oluklari üzerindeki bu çınarın altında Arap Dede' nin mezarı bulunduğuna inanılmaktadır .) Çınar Ağacı- Kızılot. 3 adet dişbudak ağacı- Kızılot.

Mağaralar[değiştir | kaynağı değiştir]

Mağara- Kestane pınar.

Mağara- Ulupınar. kızıl nehir

Göğceli Camii[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Göğceli Camii

Göğceli Mezarlığı içinde yer alan cami Anadolu ahşap mimarisinin örneklerinden birisidir. 1206 yılında yapılan caminin giriş revakları 1335 yılında onarım geçirmiştir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Doğalgaz Hattı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mavi akım (Botaş) doğalgaz hattının Rusya'dan karaya çıktığı yer Çarşamba nın Demirli köyü ne bağlı Durusu Mevkiidir. İlçemiz 2005 yılının sonunda o zamanınRusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve İtalya Devlet Başkanı Silvio Berlusconi tarafından da ziyaret edilmiştir.

Barajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yeşilırmak üzerinde kurulu bulunan 2 tane baraj vardır. Bunlar;

1 adet sulama barajı ile 1 adet HES yapımı devam etmektedir.

Abdal Deresi üzerinde de Gökçe Çakmak Barajı vardır.

Atatürk'ün Çarşamba'ya Gelişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Atatürk, Harf Devrimi nedeni ile 16.09.1924 tarihinde Samsun'a gelişlerinde Çarşamba' ya uğradı. Bu esnada da 20.09.1924 tarihinde Samsun – Çarşamba demiryolunun temelini attı. 24.11.1930 tarihinde Çarşamba' ya ikinci kez, gelen Atatürk, Türkocağında gençlerle bir sohbet toplantısı yapmıştır. Ayrılırken Çarşamba Türkocağı defterine ”Çarşamba Türkocağında tanıştığım gençlik, iftihara layıktır." düşüncelerini yazmıştır.

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hava Yolu: Karadeniz Bölgesi'nin önemli havalimanı olan Çarşamba Havalimanı Çarşamba ovasında bulunmaktadır. Her gün düzenli uçak seferleri mevcuttur. Havalimanından Havaş ile yarım saatte Çarşamba merkeze ulaşılır.
  • Kara Yolu: Karadeniz Sahil Yolu'da Çarşamba'dan geçmektedir. Bu yol sahilde değilde biraz içlerde yapılmıştır, böylece ulaşım kolaylığı sağlanmıştır.
  • Demir Yolu: İlçe 1920 tarihinde yapılan ve daha sonra revize edilen kısa bir tren yoluyla Samsun'a bağlanır. Ayrıca Elektronik Yüksek Mühendisi Sabahattin Çelik tarafından geliştirilen makinistsiz tren projesinin çalışmaları burda yapılması planlanmakta ve Samsun Çarşamba arasına bir hızlı tren uygulması düşünülmektedir.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel kıyafetleri içerisinde Karadenizli çift, Osmanlı dönemi

Çarşamba yemekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

 YAĞLAŞ (DOĞU KARADENİZDE KUYMAK DENİR)
  • HAMSİ BUĞULAMA
  • HAMSİ TAVA
  • TİRİT: Kaz eti, pirinç ve açılmış yufka ile yapılır.Çarşamba'nın milli yiyeceği olarak görülen tirit, Çarşamba'dan Samsun'un diğer bölgelerine yayılmıştır.
  • KEŞKEK: Çarşamba'da genellikle düğünlerde yapılan bir yiyecektir. Buğday, tavuk ya da kuzu eti ve tereyağı ile yapılır. Düğünlerde, ev davetlerinde yapılan bir yiyecektir.Yapımı oldukça zordur, buğday ve et birbirinin içine iyice yedirilir. Yapılışı Tavuk Göğsü tatlısını andırsa da ana yemek olarak verilir. Hazmı çok ağırdır. Şeker ve kolestrol hastalarının özellikle sakınması gerekir.
  • KIVRATMA: Bolca fındık ve yufka ile yapılan bir tatlı çeşididir.Bayramlarda çok yapılan yiyecekleriden biridir.
  • BÜRYAN: Genelde düğünlerde yapılan sulu et yemeği türüdür.
  • BAZLAMA: Bir çeşit mısır unu ekmeği dir.
  • MISIR ÇORBASI: Tane mısırdan yapılan yoğurtla karıştırılarak tüketilen bir yemek.
  • KARMAÇ: Mısır ekmeğinden yapılan bir çeşit yiyecektir.tereyağı,daha sıcakken mısır ekmeği ve seker karıştırılarak yapılır
  • HAMUR DOLMASI : Pancar yapraklarından yapılan bir çeşit dolmadır.İçine malzeme olarak hamur konulur.Daha sonra bu dolma acı kırmızı biber ile kavrulur.
  • LEPSİ:Bir tür çerkes yemeğidir.tavuktan ve dövülmüş cevizden yapılır.
  • CIZLAMA:Buğday unuyla yapılan ekmek türüdür...
  • POOT:Mısır unu ve tereyağ ile yapılan bir yemek türüdür.
  • MALAKTO:yeşil fasulye ile yapılan içine dövülmüş ceviz,kinzi,biber atılarak yapılan daha çok yöredeki Gürcülere has bir yemek türüdür.
  • BALCAN TURŞUSU:Patlıcandan yapılmış çok güzel bir turşu çeşidir
  • TİLİMAN: mısır unu ve pekmezden yapılan bir tatlı türüdür.
  • GAZİYEK TURŞUSU: gaziyek bitkisi ile yapılan turşu çeşididir.
  • GIRÇAN GAVURMASI: Bahçe kenarlarında çıkan dikenlerin kırmızı renkli bitkisidir. Soğan ve baharatla kavrularak yapılır. Turşusuda meşhurdur.
  • BASTI: Yöremizde pancar denilen karalahanadan yapılan bir yemektir.Karamanlı mh.akcatarla, hacımaslı köylerinde cok iyi ustaları vardır.Malzemeleri içinde genelde kırık kullanılır. Bazen pirinç ve buğday kullanılabilir.Bol salçalı ya da kurutulmuş acı biber ayrı bir tat verir.Kaz ve ördek dikisiyle bambaşka bir lezzet alır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPVFXaoM. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]