Zazaca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Zazaca
Zazaki
Ana dili olanlar Türkiye, Avrupa'daki Zazalar, Gürcistan, Kazakistan[kaynak belirtilmeli], ABD
Konuşan sayısı 730.705 (anadil olarak)
1.114.000[1]-2.000.000[2]  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Hint-Avrupa dil ailesi
Asya dilleri
Hint-İran dilleri
İran dilleri
Kuzeybatı İran dilleri
  • Zazaca
Yazı sistemi Latin
Dil kodları
ISO 639-1 -
ISO 639-2 zza
ISO 639-3 diq, kiu

Zazaca, Zazalar tarafından konuşulan, coğrafya bakımından Türkiye'nin doğusunda, Tunceli[3], Palu (Elazığ), Bingöl, Siverek, Erzincan ve Varto'dan oluşan üçgende ve Bitlis'in batısında Mutki civarındaki köylerde de konuşulan dildir. Zazaca, dil bilimi bakımından Hint-Avrupa dil ailesine mensup İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir.[4]

Zazaca'nın İrani diller içindeki yeri

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazalar yöreden yöreye kendilerini ve dillerini farklı şekillerde isimlendirirler. Zazaca için kullanılan başlıca isimlendirmeler şunlardır:

Zazaca araştırmasının tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca üzerine ilk araştırmalar 1856 yılında dilbilimci Peter I. Lerch'in derlemeleri ile başladı. Kırım Savaşında Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin tutulduğu Roslow'a giden Lerch, buradaki askerler arasında gezerek Kurmancca ve Zazaca birçok derlemeler yaptı. Lerch, bu çalışmalarını üç cilt halinde kitaplaştırarak sırasıyla 1856, 1857 ve 1858 yıllarında Rusça olarak yayınladı.[21] Lerch, kitabının Almanca tercümesini de iki cilt halinde sırasıyla 1857 ve 1858 yıllarında yayınladı.[22] Dilbilimci ve etnolog Robert Gordon Latham, Dr. H. Sandwith'in derlediği bir Zazaca sözlük listesini 1856[23] ve 1860[24] yıllarında yayınlamıştır. 1862'de Wilhelm Strecker ve Otto Blau tarafından Dersim Zazacasına ait bazı notlar yayınlandı.[25] Daha sonra Friedrich Müller (1864)[26], Albert van Le Coq (1903)[27] gibi dilbilimciler Zazaca üzerine kimi derlemeler ve dilbilimsel analizler yaptılar. Bu zamana kadar ismi anılan dilbilimciler Zazacayı Kürtçe'nin bir lehçesi olarak değerlendirdiler.[kaynak belirtilmeli]

1905/1906'da Alman dilbilimci Oskar Mann, Zazaca üzerine bazı araştırmalarda bulundu. Mann'ın ölümünden sonra yarım bıraktığı çalışmaları devr alarak ilerleten Karl Hadank, 1932 yılında bu çalışmaları kitaplaştırdı.[28] İlkin Hadank bu kitabında Zazaca'yı Kürtçe'nin dışında sınıflandırdı. 1933'de Kürt dilbilimci Celadet Bedirxan, derlediği bazı Zazaca metinleri Hawar dergisinde yayınlayıp Zazaca'nın ağızları üzerine bazı karşılaştırmalar yaptı.[29] 1977'de Kanat Kalashevich Kurdoev'in Zazaca'daki cinsiyet ve sayılar üzerine bir çalışması yayınlandı.[30] 1985 yılında Terry Lynn Todd Zazaca grameri üzerine bir doktora tezi yazdı.[31] Todd'un bu eserine kadar modern anlamda kapsamlı bir gramer kitabı yayımlanmamıştı. Daha sonra 1998 yılında iki kapsamlı gramer kitabı yayımlandı.[4]

Konuşan sayısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca konuşanların sayısı hakkında güvenilir kaynak yoktur. Ancak Güneydoğu Anadolu'daki sayısı 1.5 milyon ila 2 milyon arasında olduğu düşünülmektedir. Son 40 yılda aynı sayıdaki Zazalar Batı Anadolu'nun şehir merkezleri ve Avrupa ülkelerine göç etti. Bu sayı etnik Zazaların sayısı olup bunların çoğu zamanla Türkler ve Kürmançlara asimile oldular. Zazaların başka bir kesimi ise anadili olarak Zazacayı konuşmalarına rağmen geleneksel olarak kendini Kürtçenin lehçesini konuşan Kürt olarak görmektedirler. Zazalar ile Kürmançlar arasında Zazaların ayrı bir millet olup olmaması ve Zazacanın ayrı bir dil olup olmaması üzerindeki duygusal tartışma hâlen sürdürülmektedir.[4]

Sınıflandırılması[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca dilbiliminde Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran ana grubunun İran koluna ait olarak sınıflandırılır.[32] İran grubunun içinde Kuzeybatı dalına hesaplanır, burada Gorani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan jenetik grubunu oluşturur.[33][34]

Alman dil bilimcisi Jost Gippert[35] ve LeCoq Beluçça ve Sengserceyi de aynı alt gruba sayar ve bu gruba tarihi Hyrkania bölgesini anımsatan Hyrkan dilleri (Gurgan, Cürcan) grubunu adını verir. [36]. Hazar Denizi kıyısındakı konuşulan Kuzeybatı İran dilleri de Zazacaya gramer ve sözcük bakımından büyük bir benzerlik arzeder.

Zaza-Gorani'yi Kürt dilleri veya lehçeleri içinde sınıflandıran dilbilimciler de mevcuttur. Peter Lerch (1856-57)[22], Friedrich Müller (1864)[26], Albert van Le Coq (1903)[27], E. B. Soane[37] K. R. Ayyoubi ve I. A. Smirnova (1998)[38] ve Gülşat Aygen[39] gibi kimi dilbilimcilere göre Zazaca Kürtçe'nin bir lehçesidir.

Ludwig Paul'a göre, Zazaca Kürtçeye nazaran Goranice ve ölü bir dil olan Azerice[4]'nin yanı sıra Talişçe[40] ye de daha yakındır. Bugün Zazaca'ya en yakın diller Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Gilanice, Mazenderanca ve Talişçe'dir.[41]

Ethnologue'a göre Kuzeybatı İran dilleri ve Zazacanın yeri:[42]

  1. Zaza-Gorani dilleri (6): Bajelani [bjm], Goranice [hac], Sarli [sdf], Şebeki [sdb], Kuzey Zazacası [kiu], Güney Zazacası [diq]
  2. Kürt dilleri (4): Soranice [ckb], Kurmançça [kmr] , Kirmanşahi (Kelhuri) [sdh], Lekçe [lki]
  3. Beluci dilleri (5): Belucice [bgp] [bcc] [bgn], Bashkardi [bsg], Koroshi [ktl]
  4. Hazar İran dilleri (3): Gilaki [glk], Mazenderani [mzn], Şahmirzadi [srz]
  5. Merkezî İran dilleri (12): Aştiani [atn], Zerdüşt Daricesi [gbz], Kuzeybatı Farsçası [faz], Gazi [gzi], Khunsari [kfm], Natanzi [ntz], Nayini [nyq], Parsi [prp], Parsi-Dari [prd], Sivandi [siy], Soi [soj], Vafsi [vaf]
  6. Ormuri-Paraçi dilleri (2): Ormuri [oru], Paraçi [prc]
  7. Semnani dilleri (4): Lasgerdi [lsa], Sangisari [sgr], Semnani [smy], Sorkhei [sqo]
  8. Talış dilleri (16): Alviri-Vidari [avd], Eştehardi [esh], Gozarhani [goz], Harzani [hrz], Kabatei [xkp], Kajali [xkj], Karingani [kgn], Ho’ini [xkc], Koresh-e Rostam [okh], Maraghei [vmh], Razajerdi [rat], Rudbari [rdb], Şahrudi [shm], Takestani [tks], Talışça [tly], Yukarı Taromi [tov]
  9. Sırası bilinmeyen (1): Dezfuli [def]

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Harf A
a
B
b
C
c
Ç
ç
D
d
E
e
Ê
ê
F
f
G
g
H
h
I
ı/i
İ/Î
i/î
J
j
K
k
L
l
M
m
N
n
O
o
P
p
Q
q
R
r
S
s
Ş
ş
T
t
U
u
Ü/Û
ü/û
V
v
W
w
X
x
Y
y
Z
z
İsim a be ce çe de e ê fe ge he ı i je ke le me ne o pe qe re se şe te u ü/û ve we xe ye ze
Ses /a/ /b/ /dz/ /ts/ /d/ /ɛ/ /e/ /f/ /ɡ/ /h/ /ɪ/ /i/ /ʒ/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /q/ /r/ /s/ /ʃ/ /t/ /y/ /u/ /v/ /w/ /x/ /j/ /z/

Harfler ve Ses Değerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • X: Zazacada, Kurmancîde ve ayrıca Tatarca’da ve Azerice’de kullanılır. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. Arapçadaki Hı (خ) harfidir. Azericenin resmi harflerinden birisidir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: Baxmax (Bakmak) fiilinin okunuşu Baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)… Bu sesin Türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan Arapçadaki Ha (ح) harfi ile olan farkı ortadan kalkmıştır (, ).
  • W: Zazacada, Kurmancîde ve ayrıca Tatarca’da ve Türkmence’de kullanılır. Açık bir V harfidir. Klasik V sesinden kesinlikle farklıdır. V harfinde dudaklar birbirine değerken, bu seste (W harfinde) tıpkı U sesinde olduğu gibi dudakların birbirine değmesi söz konusu değildir. Arapçadaki Vav (و) ve batı dillerindeki w sesi başlıca örneklerdir. Örneğin: Dawul (Davul), Hawlu (Havlu),Yawaş (Yavaş).
  • Ê: Zazacada, Kurmancîde ve ayrıca Gagavuzca'da kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir e sesidir. Bu harfe Kürtçe ve Zazaca kelimelerde yine yoğun olarak rastlanır. Türkçede sadece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Ancak yine de dilimizdeki bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinmemiz mümkündür. Örneğin: Mêmur, Poêtika, Nêyzen, Têlif...
  • Î: Zazacada ve Kurmancîde kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir i sesidir. Kullanımda İ harfindeki noktanın üzerine işâret koyulması çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer.
  • Û: Zazacada, Kurmancîde ve Türkçe’de kullanılır. Hafif uzatılarak okunan ince bir u sesidir. Doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. Örneğin: Sükûnet, Mûris, Mûzip, Sûni…
  • Q: Zazacada, Kurmancîde ve ayrıca Tatarca’da ve Azerice’de kullanılır. Anadolu Türkçesindeki gırtlağa yakın olarak çıkarılan kalın K harfini gösterir. Örneğin: Qomşu (Komşu)... Bazı Türki dillerde ise yine kalın K sesine yakın olarak gırtlaktan çıkarılan kalın bir G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Azeri Türkçesinin resmi harflerinden birisidir. Arapçadaki Kaf (ق) harfini karşılar. Örneğin: Qadın (Kadın) sözcüğünün okunuşu "Gadın" şeklindedir. Baştaki G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. (Kimi lehçelerde ise ve bu sese oldukça yakın olan kalın gırtlaksı bir K sesi olarak okunur ve söylenir.)

Eklenen Harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ķ: Gırtlaktan çıkan ve Q sesine oldukça yakın olan kalın bir K sesi olarak okunur ve söylenir. Örneğin: Ķurt, Ķoyun, Ķardaş (Kardeş). K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. Kazakça Қасқыр (Ⱪasⱪır: Kurt), Қой (Ⱪoy: Koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. Bu sözcüklerdeki K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. Başkurtça'daki Ҡалын (Kalın) sözcüğünün çevirisi Ⱪalın olarak yapılır ve okunuşu Qalın (Kalın/Galın) biçimindedir. Baştaki K veya G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. Türkçedeki İnceltme İmi ile yazılan bazı sözcüklerin okunuşunda aslında K harfinin de incelmesi söz konusudur. Örneğin: Ⱪar ve Kâr... Pek çok lehçe ve şivede Q sesine dönüşmüştür. Örneğin: Qayın (Kayın)… Yüzyıllarca Osmanlı Devleti tarafından yönetilmiş olan Tunus ve Cezayir Arapçasında Türkçedeki gırtlaktan söylenen K harfine benzeyen bir sesi karşılamak için noktasız ٯ harfi kullanılır.
  • : Arapçadaki Ha (ح) harfidir. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir. Örneğin: Maⱨrem (Mahrem)... Bu sese en uygun örneklerden birisi de Ⱨacı (Hacı) sözcüğüdür. Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında Arapçadaki Hı (خ) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (X).

Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi henüz yoktur. Ancak yayınlarda çoğunlukla kullanılan Bedirhan alfabesidir. Günümüze kadar Zazacaya yer veren gazetelerin kullandıkları alfabelerin karşılaştırıldığı bir araştırmaya göre, 22 gazeteden 20'si Zazaca yayınlarında Bedirhan alfabesini kullanmıştır.[43] Kronolojik olarak kullanılan alfabeler şunlardır:

Arap karakterli alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

1899'da Diyarbakır'da yayımlanmış olan Ahmedi Hasi'nin Mevlidi ile birlikte kullanılan bu alfabe dönemin Arap karakterli Kürt alfabesi ile aynıdır. Günümüzde dini içerikli kitaplar dışında bu alfabe pek kullanılmamaktadır. Bu alfabede normal Arapça alfabede olmayan şu harfler vardır:
پ : P
چ : Ç
ژ : J
ڤ : V (W ve Û için normal "و" harfi kullanılır)
گ : G

Bedirhan alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Modern Zazaca edebiyatıyla birlikte Zazaca yazınında Kürt dilbilimci Celadet Bedirhan tarafından geliştirlmiş olan latin karakterli Kürtçe alfabe kullanılmaya başlandı.[44][45] 1996'dan beri Zazaca'nın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Vate Çalışma Grubu da yayınlarında Kürt alfabelerinden Bedirhan alfabesi'ni kullanmaktadır. Bu alfabe 31 harften oluşmaktadır:

A B C Ç D E Ê F G H İ Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Ê-ê E ve İ arasında, Fransızcadaki "é" sesine yakındır: été.
I-i Türkçedeki I hrfi olup, küçük yazılınca noktalı, büyük yazılınca noktasızdır.
Î-î Türkçedeki İ harfine denk gelir.
Q-q Arapçadaki "kaf" (ق) sesini verir: kanun, kalem.
U-u Türkçedeki U ve I arasında W+I sesini verir.
Û-û Türkçedeki normal U sesi gibidir.
W-w Azericedeki "w" sesini verir: watan
X-x Arapçadaki kalın H (خ) sesi ile Ğ (غ) sesini verir: xeber

Jacobson alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı Jacobson Alfabesi olarak da bilinir. Alfabedeki 32 harf şunlardır:

A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Bedirhan alfebesine göre Ğ harfi fazla olup, I-ı ve İ-i harfleri Türkçedeki gibi yazılır ve okunur. (î harfi de kullanılır. Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

Zülfü Selcan Alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zülfü Selcan tarafından hazırlanan ve 2012 itibarıyla Tunceli Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan Zaza Alfabesi, 8’i sesli ve 24’ü sessiz olan 32 harften oluşur:[46] a, b, c, ç, (ḉ), d, e, ê, f, g, h, (ḥ), ı, i, k, (ḳ), l, m, n, o, p, (ṗ), q, r, (ṙ), s, ş, t, (ṭ), u, ü, v, w, x, ẋ, y, z, ẓ

Bunlardan bazı harfler Kuzey ve Güney lehçelerine göre farklı farklı okunur:

c = Kuzey [dz] / Güney [ʤ]
ç = Kuzey [ts] (kalın seslilerden önce: a, e, ı, o, u), [ʧ] (ince seslilerden önce: ê, i, ü), / Güney [ʧ]
[kʾ], [pʾ], = yalnızca Kuzey lehçesinde kullanılır (Güney lehçesindeki karşılıkları: k, p, t) ve bunları kh, ph, th şeklinde bileşik harflerle yazmak yanlış ve sakıncalıdır.
r, ṙ = Zaza dilinde her ikisi de ayırdedilir. r’nin uzatılan telaffuzu ’dir.
s, ş = Kuzey lehçesinde kalın ( a, e, ı, o, u) seslerden önce kullanılırken, ş ince (ê, i, ü) seslerden önce kullanılır. Güney lehçesinde her iki durumda da ş sesini verir.
z, ẓ = Kuzey lehçesinde z, Güney lehçesinde . Noktalı z () harfi Türkçedeki j sesini verir
= [ɣ] = ğ

Ağız grupları[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazacanın üç ana lehçe grubu[47]

Dil sınıflandırma otoritelerinden biri olan SIL International'e göre Zazaca (zza) bir makro-dil (macrolanguage) olup iki (ISO 639 diq & kiu) ayrı dil olarak sınıflandırılıyor.[48] Prof. Dr. Ludwig Paul[49] ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü’ne[50] göre Zazaca üç ana lehçeye ayrılır, bunun yanı sıra özel bir konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dâhil edilemeyen geçiş ve kenar şiveleri de mevcut. Bölgeden bölgeye kelimeler çeşitli ses değişimlerine uğramışlardır, telaffuz farkından öte Zaza lehçeleri sözcük dağarcığında da farklılıklar gösterir. Zamanla bazı kelimeler önemini yitirmiştir, ya tam unutulmuştur ve başka kelime biçimlerine değiştirilmiştir ya da kullanımı ikinci veya üçüncü plana düşmüştür. Zazaların üç mezhebe (Şafi, Hanefi, Alevi) bölünmesi lehçelerin oluşmasına katkıda bulunmuştur. Zaza ana lehçelerinin arasında şivesel farklılıklar da var, bazı yöreler komşu dillerden daha çok etkilenebilmiştir. Örneğin Dersim ağzı fonetik bakımından hayli yenilikler yaşamıştır, bundan Ermenicenin sorumlu olduğu tahmin ediliyor. Aynı lehçe grubuna ait olan Varto şivesi bu değişimden uzak kalmıştır.

  • Kuzey Zazacası (Alevi Zazalar tarafından[47] ): Dersim, Erzincan, Gümüşhane (Kelkit), Varto, Hınıs, Tekman, Çat, Aşkale, Sivas (Koçgiri ve Karabel)
  • Merkez Zazacası (Şafi Zazalar tarafından[47] ): Palu-Bingöl, Hani, Elazığ, Piran (Dicle)
  • Güney Zazacası (Hanefi Zazalar tarafından[47] ): Çermik, Siverek, Gerger, Çüngüş
  • Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız
  • Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden

Dağılımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazacanın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazaların en yoğun olarak yaşadığı yerler:

  1. Tunceli (bütün ilçelerde)
  2. Bingöl (bütün ilçelerde)
  3. Elâzığ (doğu bölgesi,kuzeyi ve güneyi)
  4. Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp, Hazro)
  5. Urfa (Siverek, Hilvan ilçeleri)
  6. Muş (Varto ilçesi)
  7. Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri)
  8. Adıyaman (Gerger ilçesi)
  9. Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı, Refahiye ve yer yer diğer ilçelerde )
  10. Batman (Batman, Sason)
  11. Bitlis (Mutki, Tatvan)
  12. Malatya (doğu bölgesi)
  13. Ardahan (Göle'nin iki köyünde)
  14. Aksaray (Ekecik bölgesinde 39 köyde)
  15. Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ve yer yer diğer ilçelerinde )

Örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Güney ve Merkez Anlam
doman qeçek, qıc, tût, leyr “çocuk”
nas kerdene şınasnayış, sılasnaene “tanımak”
bazar bazar, kırê, kıri (< Erm. < Yun.) “pazar”
nia daene, sêr kerdene, qayt k. cı ra ewniyaene, cı onyayış “bakmak”
werte (< Trk.) miyan “orta, ara”
thal veng “boş”

Kuzey, Merkez ve Güney lehçelerini birbirlerinden ayrı tutan karakteristik özellikler tespit edilebilir.

  • Kuzey lehçesinin en önemli özelliği k ve g ünsüzlerini bir ê veya i ünlüleri yanına geldiğinde palatize etmesidir (damaksıllaştırma). Fakat bu k/g sesini Hozat ve Kiğının bazı köyleri koruyabilmiştir.
Kuzey (genel) çê çêna çêf (< Ar.) cên- cênc (< Trk.) cêraene ci
Kuzey (azınlık) kêna kêf gên- gênc gêraene gi
Güney ve Merkez keye keyna keyf gên- gênc geyraene, geyrayış gi/gı
Anlam ev kız keyif almak (şmdk. zmn.) genç dolaşmak dışkı

Örneklerdeki sözcükler Orta İranca, Eski İranca ve Eski Hintçede de k/g ile başlardı (örneğin Avesta/Sanskrit kenyā[51] 'kız', Pehlevice gertīten 'dolaşmak').

  • Kuzey ve Güneyde iki boyutlu mastar varken (-ene fiil için, -ış isim için) Merkezde tek bir biçime indirilmiştir.
Kuzey ve Güney Merkez Anlam
vuriya-ene vuriya-y-ış değişmek
vuriya-y-ış vuriya-y-ış değişim

Bunun Farsçada karşılığı -en ve -ëš'tir (örnek: dānëst-en دانستن 'bilmek', dān-ëš دانش 'bilgi'), Pehlevicede -ten ve -išn[52] (örnek: germ xwerišn 'sıcak yemek', xwerten 'yemek' fiili) olarak geçer. Türkçe -iş ile benzerlik tesadüftür.

  • Merkez Zazacasını öbür lehçelere karşı arkaik yapan Orta Çağ İrancasından kalmış yew 'bir' rakamanı kullanmasıdır.
Kuzey Güney Merkez Anlam
jü, zû jew (eril), jû (dişil) yew (> yo) bir

Partçada bu rakam ēw[53], Pehlevicede ēwek Nişanyan olarak kayıtlı (Farsça/Kürtçe yek bundan türeme), ikisi Eski İranca eive- şekline dayanır. Farsçada sıfat ve isim türetme eki -ekNişanyan takılmıştır.

  • Dahi bağlacı her lehçede ayrı bir ses yapısı gösterir.
Kuzey Güney Merkez Anlam
ki ji zi de, dahi

Diyarbakır Kulp’ta da ki, tek tük olarak Bingöl’ün de bazı ağızlarında zi ki şeklinde var. Bazı ağızlardaki ji varyantı ise Kürtçeden alınmıştır.

  • Merkez Zazacası (Palu-Bingöl ağzı ve kısmen Diyarbakır) kelimelerin sonunda Eski İranca ç'den (örn. Soğdca rōč 'gūn' Nişanyan) türemiş olan c sesini korurken Kuzeyde z veya dz'ye dönüşür, Güneyde j olur. Bu erteleme yabancı uyruklu kelimelerde de görünür.
Merkez ruec/roc zewec (< Ar.) sac (< Trk.) lac vac- dec poc-
Güney roj zewej saj laj vaj- dej pewj-
Kuzey roz zewez saz laz vaz- dez poz-
Anlam güneş evlilik sac oğul söylemek (istek kipi) acı pişirmek (istek kipi)
  • Palu-Bingöl Zazacasını esas alacak olursak, Merkez’i Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik ise, ê ünlüsünün bazı biçim veya sözcüklerde i olarak telaffuz edilmesi.
Kuzey ve Güney nêm sêm hirê nê- bıgêr-/bıcêr- sıpê miyanên/wertên
Merkez (çoğunluk) nim sim hiri ni- bıgir- sıpi miyanin
Anlam yarım gümüş üç olumsuz öneki almak (istek kipi) beyaz ortadaki

Bu ses Eski İrancada ve Eski Farsça'da ei iken Avestada , Sanskritte ve Pehlevicede ē olarak seslenilirdi Wiktionary (örn. Avesta speēte-, Sanskrit śvēté, Pehlevice spēt 'beyaz').

  • Doğu-Dersim ve Palu-Bingöl ağızlarında da ê ünlüsü kelime başında ve arasında [ye] şeklinde telaffuz edilmekte.
Normal Zazaca Değişmiş Zazaca Anlam
dês dyes duvar
asmên asmyen gökyüzü
  • Güney Zazacasına ve bazı geçiş şivelerine has olan özelliklerden biri de isim ve sıfat tamlamarında izafet –ê, –a ve –o ile tamlanan ad arasına 2. halde (dolaysız nesne ve ergatif halinde özne hariç) –d-’nin girmesi:
Kuzey Merkez Güney Anlam
lazê mı lazê to rê vano laci mı laci tı ri vun lajê mı lajdê to rê vano oğlum oğluna diyor

Aynı d biçimi, Batı-Dersim dışında Kuzey’deki diğer ağızlarda 2. şahısta kullanılan d-dir: dey, dae, dinan (dine) “onun (eril, dişil), onların”.

  • Merkezi Kuzey ve Güney’den farklı kılan bir özellik de, belirsizlik tanımlığı (article) –ê, Merkez’de (-êk).
Kuzey Güney Merkez Anlam
rozê rojê rocêk bir gün

Farsçada -ī şeklinde mevcut (örn. rūzī روزی “bir gün”). Kürtçede Merkez Zazacasında gibi -ek/-êk'tir, yukarda değinilen isim ve sıfat türetme eki -(e)k ilave edilmiştir.

  • Bir de Merkez’de çoğu ağızlarda iyelik izafetinin eril –i, dişil –ê ~ -ay olduğu, kimi ağızlarda ise eril ve dişil izafet ekinin –ê’de eşleştiği görülmekte.
Kuzey ve Güney Merkez Anlam
embazê embazi (erkek) arkadaşım
embaza embazê (kız) arkadaşım
  • Güney Zazacasında tek heceli fiil takıları (preverbs) şimdiki zamanda da çekimlenen fiil ile bitişik kalır, örn. Çermik kêber abeno, Hozat ve Bingöl (ki)ber beno a “kapı açılıyor”.
  • Kuzey ağızları arasında yer alan Dersim Zazacası, Batı (Hozat, Ovacık, Çemişgezek) ve Doğu-Dersim (Mameki, Nazımiye, Mazgirt, Güney-Pülümür) ağızlarından oluşur. Dersim ağızlarında olan en belirgin özellik ise, sızıcı (spirant) sesler olan s : ş ve z : j ile birlikte patlamalı-sızlamalı (affricate) ç [tsh : tšh], çh [ts : tš] ve c [dz : dž] ünsüzlerin sesbirimsel değişke veya çevresel üye (complementary distributed allophones) olarak karşı karşıya olmasından ötürü oluşan yenilenmiş bir ses yapısına sahip olmasıdır. Ş ve j sesleri sadece belirli şartlar altında, i, ü veya ê ’nin damaksıl varyantı [ye]’den önce geldiğinde ortaya çıkar.

Diğer ünlüler önünde yer alan s veya z seslerinden kaynaklı olarak ç, çh ve c ünsüzleri de [tsh], [ts] ve [dz] şekliyle belirmiştir. Dersim, Erzincan’ın çoğu, ayrıca Tekman ve kısmen Hınıs, Koçgiri’nin de Çarekan ağzı bu özelliğe sahiptir.

Normal Zazaca şane siya zıwa ca /dja/ çı /tşı/
Varto ağzı şane sia züa ca /dja/ çı /tşı/
Dersim ağzı sane şia jüa ca /dza/ çı /tsı/
Anlam tarak kara kuru yer ne

Bu özelliğin kazanılmasında Ermenicenin payı olduğu söylenebilir.

Diyarbakır-Çermik ve Adıyaman-Gerger’in bazı ağızlarının ses yapısı kısmen Dersim’inkinden farklıdır: ş ve j seslerinin hiç bulunmaz ve de ç ve c ünsüzlerinin bilinen /tş/ ve /dj/ şeklinde telaffuz edilir. (bak. Keskin (2008: 163)

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazacanın komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

Dilin ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmekte ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü –ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe, Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürüdür, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Eski/Orta İranca’nın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Eski İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır.

Eski İrani dönemin sonuna doğru ve orta İrani dönemin başlagıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin bükünlü halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir . Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilir.

Çağrı hali diye bilinen vocative’i saymayacak olursak, Zazacada olan 2 hal (yalın, casus rectus, ve bükünlü casus obliquus) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır.

İsim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelir, sıfat da isimle birlikte çekilir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n)

Eski ve Orta İrani dönemden kalma diğer bir özellik de, fiilin edilgen çatısı (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulması. Eski Hint-İrani edilgen soneki -ya-, Pehlevice’de bulunan –īh- şekline yansıması Zazacada –i- ile mevcut: Nan werino (weriyeno). “ekmek yeniliyor”.

İsim ve şahıs zamirlerinden öte fiil çekiminde de Merkez ve Güney’de 2. ve tüm şivelerde 3. kişide de eril ve dişil olarak cinsiyet farkı belirmekte: O vano, a vana “o (erkek) söylüyor, o (bayan) söylüyor”. Şahıs zamirlerinde ise tipik Batı İrani yapısı belirmektedir: yalın hal : bükünlü hal: ben ez : mın, sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ ine

İşaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o; Türkçede de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece var. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk düşerken, yakın derece için Kuzey ve Güney-Zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; bükünlü halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” iken, Merkez Zazacasında yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılır. Kuzeyde a-, Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.

Fiilde şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi mevcut; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Eski İranca bar-, proto Hint-Avrupaca *bher-.

Görülen (hikayeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonek -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de Partça’da olan Past Optative ahēndē(h) ile alakalı olması muhtemel.

Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiler sınırlı bir şekilde mevcut ve dilde takı olarak algılanmamakta. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kâğıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcut (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek” : era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.

Zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kişi Zazaca Talişçe [54] Kurmanci Farsça Türkçe
Kişi Zamirleri
1.Tekil. ez āz ez men ben
2.Tekil. tu,tı to sen
3.Tekil. o av ew ū, ān o (eril)
3.Tekil. a
-
êw
-
o (dişil)
1.Çoğul. ma ama em biz
2.Çoğul. şıma şəma hun şomā siz
3.Çoğul. ê avon ew işān, inhā onlar
İyelik Zamirler (Eğik Zamirler) / Erjatif
1.Tekil. mı(n) min men benim, bana, beni
2.Tekil. to te to senin, sana, seni
3.Tekil. ey ay ū, ān onun, ona, onu(eril)
3.Tekil. ae
-
-
onun, ona, onu(dişil)
1.Çoğul. ma ama me bizim, bize, bizi
2.Çoğul. şıma şəma we şomā sizin, size, sizi
3.Çoğul. inan avon wan işān, inhā onların, onlara, onları pl.

Farsça/Talişçe ā ve a'nın Zazaca/Kurmanci de a ve e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Farsça barf برف "kar", Kurmanci berf), yani Talişçe av zamiri de Zaza/Kurmanc alfabesinde ev olarak yazılır.

Söz varlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint-Avrupa dilleri karşılaştırması[değiştir | kaynağı değiştir]

Sayılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Zazaca ve Farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Zazaca ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca ya da Almanca ve İngilizce arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir.

Sayı Zazaca Farsça Rusça Yunanca İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce Kurmanci
(1) yew/ju yek odin ena uno uno eins un one yek
(2) do dva dyo due dos zwei deux two du
(3) hirê se tri tria tre tres drei trois three
(4) çar çahar çetyre tesera quattro cuatro vier quatre four çar
(5) panc penc pyatʹ pende cinque cinco fünf cinq five pênc
(6) şeş şeş shestʹ eksi sei seis sechs six six şeş
(7) hewt heft semʹ epta sette siete sieben sept seven heft
(8) heşt heşt vosemʹ okto otto ocho acht huit eight heşt
(9) new noh devyat ennia nove nuevo neun neuf nine neh, noh
(10) des deh desyatʹ dheka dieci diez zehn dix ten deh
(20) vist bist dvadtsatʹ eíkosi venti veinte zwanzig vingt twenty bist

Benzer kelimeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint-Avrupa dil ailesine bağlı olan Zazaca başta Farsça olmak üzere, kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Rusça, Yunanca, İtalyanca, İspanyolca, Fransızca, Almanca ve İngilizce ile büyük benzerlikler arz eder. Kelimelerin ve cümlelerin etimolojik kökenleri incelediğinde Zazaca, kendisinin sadece iran platosunda konuşulan İndo-İran dilleriyle değil, diğer bütün Hint-Avrupa dilleriyle akraba olduğunu gösterir. Örneğin; Dersim bölgesindeki Zazalar, inmek veya yere basmak kelimesini Farsça'yla daha fazla uyum gösteren "payne Xard biyene" kalıbıyla ifade ederler. Zazaca'da payn, ayak tabanı; Xard, yeryüzü; biyene ise olmak anlamını taşır. Bu kelimeler karşımıza Farsça'da pay (پاى), ayak; arz (ارض), yeryüzü; buden (بدن), olmak şeklinde çıkarken İngilizce'de foot, ayak; earth, dünya; being ise olmak şeklinde çıkar. Bu özelliğini tarihsel açıdan da görmek mümkündür ve bu bakımdan geçmişte bir zamanlar konuşulan ama şimdi konuşulmayan Hint-Avrupalı dilleri, bir köprünün iki yakayı birbirine bağladığı gibi, etimolojik yakınlığıyla kendine bağlar. Sarmatça, Avesta dili ve Behistun yazıtlarındaki diller Zazaca'yla akrabadırlar.[55][56][57]

Zazaca Kurmanci Farsça Rusça Yunanca İtalyanca İspanyolca Fransızca Almanca İngilizce Türkçe
karşılık
Pî, Pêr; Baw, Bawk, Babî Bav Pidar Otec Pateras Padre Padre Pére Vater/Pater Father Baba
Maye, Mare; Dayîke, Dadî dayik, dê Mam/Mader Mat Mana Madre Madre Mère Mutter Mother Anne
Bıra bra Brader Brat Adelfos Fratello Hermano Frére Bruder Brother Erkek Kardeş
Name nav Nam Imja Onoma Nome Nombre Non Name Name İsim/Ad
Ez ez Men Ja Ego Io Yo Je Ich I Ben
To/Tu tı, tu To Ti Esei Ti/Te Te/Ti/Tu Tu/Toi Du Thou Sen
Ma em Ma My Emais Noi Nos(otros) Nous Wir We Biz
mın Men Moj Mou Mio Mi Mon Mein My Benim
To te To Tvoe - Tuo Tu Ton - Your Senin
E, Ya , Belê; Eya, Erê erê Beli Da Nai Si Vui Ja Yes Evet
Ney, Nê, Ni na, ne Ne Ne Ochi No No Non Nein No Hayır
Gırs, Gird; Pîl Gir, Girs; Mezın Bozorg/Gatte Gromnji Megálos Grande Gran Grande Groß Great Büyük
Mêse; Meis Mêş Meges Moskit Miga Mosca Mosca Moustique Mücke/Moskito Mosquito Sivrisinek
Dêw; Giz Dêw Gevel Gigant Gigas Gigante Gigante Geant Gigant Giant Dev
Astare stêrk Sitare Zvezda Astéri Astro Estrella Astre Stern Star Yıldız
Menge; Asme Meh; heyv Mah Mesjac Mí̱nas Mese Mes Mois Mond Month Ay
Miyan Nav, Navber Meyan Sredno Meso Mezzo Medio Moyen Mitte Middle Orta
Viya Bîwe Vdova - Vedova Viuda Veuve Witve Widow Dul
Rız rız Berinc Ris Rizi Riso Arroz Riz Reis Rice Pirinç
Sole xwê Nemek Sol Alas Sale Sal Sel Salz Sal Tuz
Newe Nev Novyi Néos Nuovo Nuevo Nouveau Neu New Yeni
Lew Lêv Leb Guba Cheíli Labbro Labio Lévre Lippe Lip Dudak
Pa, Lıng Pê, Lıng Pa Podnožie Pódi Piede Pata Pied Fuß Foot/Leg Ayak
Birû Birû  Ebru Brov - - - - Brau Brow Kaş
Sine Sing Sine Sunduk Sitérno Seno Seno Sein - - Göğüs
Nengû, Nenûg Nengû, Nenûg Nahan Nogot Nýchi Unghia Uña Ongle Nagel Nail Tırnak
Nake Navokj Naf Pup Afalos Ombelico Ombligo Nombril Nabel Navel Göbek
Qirike, Gule Qirik Galu Gorlo - Gola Garganta Gorge Gurgel Gullet Boğaz (Gırtlak)
Poste; Çerme Post; Çerm Post Plenka Petsi Pelle Pelar Peau Pelz Pelt Deri/Post
Dı/De dı/de Der - - Di De De At Bei -de/da
Xezale xezal Gazal Gazel Kazélla Gazzella Gacela Gazelle Gazelle Gazelle Ceylan
Ber-Çever der Der Dvar Pórta Porta Puerta Porte Tor Door Kapı
Didan, dıdon dıdan Dedan Zub Dónti Dente Diente Dent Zahn Dental Diş
Erd erd Eradi - - - - - Erde Earth Yeryüzü
Pır/Pur pır,tejı Pur Polnyi Pliri Pieno Pleno Plein Prall Full Dolu
Pisike pisik Cuş Pryshch Pyo Pus Pus Pus Pustel Pus/Pimple Sivilce
Pırd pır; pird Pal Most Géfyra Ponte Puente Pont Brücke Bridge Köprü
Pısing, -e Pisîk; kıtık, pişik Gerbe Kot Gata Gatto Gato Pussy Kitty Kätzchen Kedi
Verg gurg - Volk - - Lobo - Wolf Wolf Kurt
Kerge mırişk - Kurica Kotópoulo - - - Küken Chicken Tavuk
Mircela/Miclor muri Meverçe Myravi Mirminki Formica Hormiga Amerse Ameis Pismire Karınca
Meymun meymun Meymun - Maimou Scimmia Mono - - Monkey Maymun
Rayîr; Raye Rah Doroga Drómos Strada Ruta Rue Route Road Yol
Bon-Çe xani Bina - - - - Bâtiment Baun Build Ev(Hane)
Lex/Leq leq Lakh - Glénti Allodola Alondra Alouette Lerche Lark Şaka
Veng deng Ava - Voce Voz Voix - Voice Ses
Merg mırın Mord Mertvyi - Morto Muerto Mort Mord Murder Ölü/Ölmek
Mordem meriv, mırov Merd Muž - Maschio Macho Mari Mann Man Adam
Rêze rêz Rotbe Rang - Rango Rango Rang Rang Rank Sıra
Merre mışk Mosh Mysh - Mouse - - Maus Mouse Fare
Tenik tenık,nazık Tenek Tonki - - - - Dünn Thin İnce
Limon limon Limon Limon Lemoni Limone Limón - - Lemon Limon
Fasulîya Fasulîya Baghla Bob - - Haba - Bohne Bean Fasulye
Bamya bamya Bamye Bamiya Bamia - - - - - Bamya
Aw-Ağ aw,av Ab - - Acqua Agua Aqua/Eau Aqua/Water - Su
Sêm; zîv sîm; zêw Sim Serebro Asimi Argento Plata Argent Silber Silver Gümüş
Vernî berî; pêşi Ber Vront/Pered Pro Fronte Frente Ventral/Avant Vor Front/Pre Ön
rîpel rûpel Safiha Pazh - Pagino Página Page Page/Seite Page Sayfa
baş; hewl/hol baş Aveh Vpolne - - - - Wohl Well İyi
Ema bîzor Ama Lish Omais Ma Mas Mais Aber But Ancak
Va ba Bad Vater - Vento Viento Vent Wind Wind Rüzgâr
Raşt rast Rast Pravo - Ritto/Ragione Recto Droit Recht Right Sağ
Vıle cicek - Vyroslo - Fiore Flor Fleur Blume Flower Çiçek
Nêm niv Nem - Imi Semi- Semi Demi - Hemi-/Semi- Yarım/Yarı

Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca Türkçe
Nami to çıko/çıto/çıçiyo? Adın ne?
Name sıma çıko/çıto/çıçiyo? Adınız nedir?
Tu çand serriya / Tı çond serriya? Kaç yaşındasın?
Senêna, weşiya? / çıturia, wesa? / Tı senina hola ? nasılsın iyimisin?
bayanlar için Sekena,weşiya nasılsın , iyi misin?
erkekler için Tu weş be / merxudar be sağol, (teşekkür).
Teşekur keno / tesekur kon/ Homa razi bo teşekkür ederim.
Homay to ra razi bo Allah senden razı olsun.
" No çıko No çıçiyo ? / O çıko? / na çıço bu nedir?
Tu sekena ? ne yapıyorsun?
bayanlar için tu sekena? ne yapıyorsun
(erkekler için) Sıma xeyr ame/ Sıma xêr amey Hoşgeldiniz
esto ( erkek) / esta (kadın) var
çino/ çıniyo ( erkek) / çiniya ( kadın) yok
Ya evet
hayır
şo git
gel
vacı / vaje / vaze söyle
Tu sa vano / Tu se vana Ne diyorsun?
bon-çe ev (inşaat) (ing: house)
keye ev , aile (ing: home)

Renkler[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca Türkçe
khewe / moy/ mavi
yaşıl / kıho /kesk/ zırg yeşil
gewr gri
zerd/ çheqer/ khez sarı
sur kırmızı
şisık / sıpê / sıpi beyaz
şia siyah
qewa kahverengi
khez sarışın (insanlar için)

Akrabalık[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca Türkçe
may-de anne
pi baba
way kızkardeş
bıra erkek kardeş
may o pi ebeveyn
Apo amca
Naçko amcanın karısı
xalo dayı
xancıle dayının karısı
Âmko hala
xalko teyze
veyv gelin
zoma damat

Bazı kelimeler ve Türkçe, İngilizce, Farsça karşılıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca Türkçe İngilizce Farsça
balışna yastık pillow bâleş
eşayen yapabilmek can şeveden
inca-awca ora-bura there-here anca-inca
şıma kendiniy Siz yapıyordunuz. You were doing. şoma kerdenîd
o nê şêno O yapamıyor. He can't u nêmişeved
xerinayen satın almak to buy xariden
esto var available hest
masayene şişmek to swell Amasadan
bermaya ağlamak to cry gerye kerden
şimiten içmek to drink aşamiten
mı ra bana to me man ra
to ra sana to you to ra
şıma ra size to you şoma ra
ma rê bize to us ma ra
biya! Getir! Bring! biya!
emruc tu seturi ? Bugün nasılsın? How are you today? Emruz to çetori?
wastan istemek to want Xâsten
morden saymak to count Şamorden
name şıma çıyo? Adınız nedir? What is your name? Name şoma çist?
resaynay yetiştirmek bring up resaden
grewtene almak take gireften
kerden yapmak, etmek do kerden
merdım adam, insan people merdum
estor at horse asp / astar
engur üzüm grape engur
ardene getirmek bring averden
homa tanrı god / deity xoda
engışt parmak finger angoşt
mase balık fish mahi
tari karanlık dark tarîk
vızer dün yesterday dirouz
waşti-numzay sözlü / nişanlı fiance nâm-zad
xoz domuz pig xok

Zaza edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk Zazaca metinler, Osmanlı-Rus (Kırım Savaşı) sonucununda esir düşen Kürt askerler arasında dolaşarak araştırma ve derleme yapan dilbilimci Peter Lerch tarafından 1856 yılında yayınlanmıştır. Daha sonraki tarihlerde A. V. Le Coq gibi bazı dilbilimciler tarafından da bazı Zazaca metinler derlenmiştir.

Zazaca yazılmış ve klasik Zazaca edebiyatının başlangıcı sayılabilecek ilk kitap Ahmedê Xasî tarafından yazılan ve 1899'da Diyarbakır'da yayınlanan "Mewlid" eseridir. Zazaca yayınlanmış ikinci kitap da yine "Biyîşa Pêxamberî" isimli bir mevlid olup, Osman Efendiyo Babij tarafından 1903 yılında yazılmış, ancak 1933'de Şam'da Kürt dilbilimci Celadet Bedirxan tarafından yayınlanmıştır. Zazaca yazılmış üçüncü kitaplar 1947-1948 yıllarında Muhammedê Şêx Ensarî tarafından yazılmış olan Raro Raşt ve Me'lumatê Dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eser olup, bu kitaplar Bilal Zilan'ın hazırladığı bir yüksek lisans tezi ile ilk defa gün yüzüne çıkarılmıştır.[58]

1963'te "Kürtçe-Türkçe Gazete" şiarıyla yayına başlayan ve ismi de Zazaca olan Roja Newé (Türkçe anlamı: Yeni Gün) gazetesinde yayınlanan iki Zazaca derleme metniyle, Zazaca metinler ilk defa bir gazetede yayınlanmış oldu. Sonraki süreçte, Özgürlük Yolu/Riya Azadî, Roja Welat ve Devrimci Demokrat Gençlik gibi dergi ve gazetelerde bazı Zazaca metinler yayınlanmıştır. Bu metinler daha çok folklorik ürünlerdir.[59]

Modern Zazaca edebiyatının başlangıcı 1979'dan itibaren Tirêj dergisinde yayınlanan Zazaca edebi ürünler sayılmaktadır. İlk Zazaca öykü dilbilimci yazar Malmîsanij tarafından Tîrêj dergisi'nin 2. sayısında yayımlanan "Engıştê Kejê" (Türkçe anlamı: Kejê'nin parmakları) isimli hikâyedir.[60]

Zazaca edebiyatının asıl gelişmesi ise 1980 sonrası Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından yazılan kitaplar ile başlamıştır. Bu dönemde Avrupa'da Piya, Ayre, Kormışkan, Ware, Tija Sodıri, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vate gibi Zazaca dergiler çıkmıştır. Ardından İstanbul'da Zazaca kitap ve dergiler çıkarılmıştır. 1996'da İsveç'te başladığı yayınına 2003 yılından sonra İstanbul'da devam eden Vate dergisi halen yayınını sürdürmektedir. İstanbul'da Tij Yayınları ve Vate Yayınevi tarafından Zazaca kitaplar yayınlanmaktadır. 2012'de Diyarbakır'da kurulan Roşna Yayınları da şimdiye kadar 40'ın üzerinde Zazaca kitap yayınlamıştır.[61] Yayınlanan kitaplar arasında birçok şiir, hikâye ve roman gibi edebi ürünler bulunmaktadır. Zazaca öyküde Roşan Lezgin, romanda ise Deniz Gündüz'ün ismi öne çıkmaktadır.

Zazaca yazıya geç geçirildiği için sözlü edebiyatı oldukça zengindir. Zazaca'da deyr (türkü), kılam (şarkı), dêse (ilahi), şanke (fabl), hêkati (öykü), qesê werênan (atasözleri ve deyimler) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır.

Zazaca'nın TV-Radyo yayınları ve sinemada kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

2004'te yapılan AB uyum paketlerinden sonra, TRT Pazartesi günleri otuz dakikalık Zazaca yayın yapmaktaydı. TRT-6'nın kurulmasından sonra Türkiye'de devlet eliyle başlayan Kürtçe yayıncılıkla, Zazaca haber başta olmak üzere birçok Zazaca program bu kanalda yayınlanmaya başlandı. Ayrıca Yol TV, Su TV, TV10 gibi Alevi televizyonlarında Zazaca müziğe ve programlara yer verilmektedir. İlk Kürtçe kanal olan Med TV'den bu yana Kürt kanallarında Zazaca müzik ve programların yer aldığı görülmektedir. Nûçe TV, Gün TV, Rehber TV gibi kanallarda da Zazaca programlar bulunmaktadır. 2015 yılında açılan Zarok TV adlı çocuk kanalı bazı programlar dışında tüm çizgi filimlerde Kurmancca'nın yanında Zazaca da yayın yapmaktadır. Ayrıca Yılmaz Güney'in Duvar filmi, tarihte Zazaca'nın sinemada kullanıldığı ilk film olması nedeniyle önemlidir. Zazacanın kullanıldığı diğer filmler arasında şunlar sayılabilir:

  • Beyaz Melek, Mahsun Kırmızıgül
  • Tüyü Takip Et (Perre Dıma So), Nuray Şahin (İlk Zazaca uzun metrajlı film olarak kabul edilmektedir; Zazaca-Almanca)
  • Şıhsenem, Star Tv (dizi müziği)
  • Can Baz (belgesel)
  • Ziyaret (Jiare) (belgesel),Ozan Munzur
  • Was (Ot) (belgesel), Caner Canerik.
  • Dersim 38 (belgesel)
  • Mucize, Mahsun Kırmızıgül
  • Tatlı Biber Diyarım (My Sweet Pepperland), Hüner Salim

Piran Baydemir tarafından çekilen "Fecîra" isimli Zazaca (Kırmancki) belgesel 50. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde en iyi belgesel ödülünü almıştır.

Zazaca üzerine yapılan bilimsel çalışmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg.
  • Müller, Friedrich (1865): Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
  • Von Le Coq, Albert (1903), Kurdische Texte I-II, Reichsdruckerei, Berlin
  • Mann, Oskar / Hadank, Karl (1932): Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig.
  • Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Tercüme: Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977.
  • Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan
  • Asatrian, Garnik. S. / Gevorgian, N. Kh. (1988):“ Zāzā Miscellany: Notes on some religious customs and institutions.“ In: Hommage et Opera Minora (Acta Iranica). Volume XII. Leiden.
  • Sandonato, M. (1994): Zazaki. Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. 125-142. Amsterdam.
  • Jost, Gippert. (1996) "Zazaca’nin Tarihsel Gelisimi" Frankfurt University
  • C.M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn
  • C.M. Jacobson (1997): Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn.
  • Ayyoubi, K. Rakhmanovich & Smirnova, Iraida A. / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
  • Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" University of Hamburg
  • J. Kenstowicz, Michael (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL.
  • Ann Walter, Mary (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Selanik, 18-21 April 2004
  • Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki" Massachusetts Institute of Technology
  • Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking" Stony Brook University
  • Gippert, Jost (2007/2008): Zur dialektalen Stellung des Zazaki: Die Sprache. Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden.
  • Aygen, Gülşat (2010). Zazaki/Kirmanckî Kurdish. Volume 479 of Languages of the World. Lincom Europa.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Joshua Project
  2. ^ Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives, Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. Accessed online at Google book search.
  3. ^ http://zazaki.de/turkce/index_tr.html
  4. ^ a b c d Lutwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine.
  5. ^ a b c d e "Bilal Zilan, "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (4-6 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2012, s.367 vd."
  6. ^ a b c d "Malmisanıj, Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, İstanbul 1996"
  7. ^ Mehmed S. Kaya, The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society, Tauris Academic Studies, London 2011, s. 4
  8. ^ Peter I. Lerch, “Qewxê Nêrib û Hêni”, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg 1857, r. 78
  9. ^ Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler, Sosyal Yayınlar, İstanbul 1992, r. 27
  10. ^ Kemal Badıllı, Türkçe İzahlı Kürtçe Grameri (Kürmançça Lehçesi), 1965, Ankara, s. 6
  11. ^ Ehmedê Xasî, Mewlidê Nebî, Litoğrafya Matbaası, Dîyarbekir Vilayeti, 1899, s. 28
  12. ^ http://multitree.org/codes/kiu (dilbilincilerin "Multi tree" online sitesine göre küzey zazadiline kirmancikî denir)
  13. ^ Zılfi [Selcan], “Folklorê Kurdi ebe Zarava Dımılki”, Hêvî, Hejmar 1, Parîs, Îlon 1983, r. 93
  14. ^ M. Duzgun, "Torêy ve Adetê Dersimi", Berhem (kovara lêkolinên cıvaki û çandi), Stockholm, No: 1 (Şubat 1988), r. 37
  15. ^ http://multitree.org/codes/diq (Zazacada Güney Zazacaya Dimili denir, Türkçede Dimilce)
  16. ^ http://www.zazaki.de/english/T.L.Todd-AGrammarofDimli.pdf 5amerikan dilbilinci L. Todd'a göre Dimilice Zaza dilidir)
  17. ^ Fahri Pamukçu, Gramerê Zazakî, Vejîyaîşê Tîjî, Îstanbul 2011, r. 31
  18. ^ Murat Alanoğlu-Muhammet Yücel, “Dımli-Zaza adı ve Tarihsel Gelişimi”, 1.Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl üniversitesi Yayınları, Ankara 2011, r. 323
  19. ^ Garnik Asatrian, “Dimlî”, Encyclopedia Iranica
  20. ^ "Zülfü Selcan, Die Entwicklung der Zaza-Sprache, Ware Dergisi, Sayı: 12, Baiersbronn, 1998, s. 152-153"
  21. ^ Lerch, Peter, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg (Петр Лерх, Изслѣдованія об иранских курдах и их предках, сѣверных халдеях: Введеніе и подробное исчисленіе курдских племен) I-II-III, продаеця у Коммисіонеров Императорской академіи наук : И. Глазунова, 1856/57/58
  22. ^ a b Lerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg
  23. ^ Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Transactions of The Philological Society, London, 1856, ss. 40-42
  24. ^ Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Opuscula: Essays, Chiefly Philological and Ethnographical, Williams & Norgate, London, Edinburg, Leipzig, 1860, s.242 
  25. ^ Blau, Otto (1862),"Nachrichten über kurdische Stämme-III, Mittheilungen über die Dusik-Kurden", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Steiner in Komm, 1862, s.621-627
  26. ^ a b Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3
  27. ^ a b Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin
  28. ^ Oskar Mann, Karl Hadank: Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig 1932
  29. ^ Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6
  30. ^ Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.
  31. ^ Terry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985
  32. ^ Prof. Dr. Ernst Kausen, Zaza
  33. ^ Ethnologue.com - Zaza-Gorani grubu
  34. ^ http://multitree.org/codes/zago
  35. ^ Jost Gippert ve LeCoq'un İrani dillerini sınıflandırması
  36. ^ "İran Dilleri". 21 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160721230240/http://zazaki.de/turkce/irani_diller_gippertlecoq.htm. 
  37. ^ Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6
  38. ^ Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
  39. ^ Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish
  40. ^ "THE POSITION OF ZAZAKI AMONG WEST IRANIAN LANGUAGES" (İngilizce). http://azargoshnasp.net/languages/zazaki/zazakipositionof.pdf. Erişim tarihi: 10 Nisan 2013. 
  41. ^ Zazaki, Omniglot
  42. ^ http://www.ethnologue.com/family/17-21
  43. ^ Anuk, Nevzat, ‘‘Kürt Gazeteciliği ve Zazaca’’, II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (4-6 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2012, s. 706-707
  44. ^ Tîrêj Dergisi Sayı: 1, İzmir 1979
  45. ^ Hêvî Dergisi, sayı: 1, Paris 1983, s. 67-198
  46. ^ Dr. Zülfü Selcan, Zazaca Alfabe ve alfabetik sıralama. Berlin, 05.11.2011
  47. ^ a b c d Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar
  48. ^ Documentation for ISO 639 identifier: zza
  49. ^ Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
  50. ^ Keskin, Mesut: Zazaca Üzerine Notlar
  51. ^ Horn, Paul: Grundriss der Neupersischen Etymologie. Strassburg. 1893
  52. ^ Prods Oktor Skjærvø: Introduction to Pahlavi
  53. ^ Korn, Agnes: Counting sheep and camels in Balochi
  54. ^ Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (Sayfa 35)
  55. ^ http://mcadams.posc.mu.edu/txt/ah/Persia/Behistun_txt.html
  56. ^ http://www.parsianjoman.ir/fa/wp-content/uploads/2015/05/ENGLISH-AVESTA-DICTIONARY.pdf
  57. ^ https://borissoff.wordpress.com/2013/02/12/was-scythian-an-iranian-language/
  58. ^ Bilal Zilan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Mardin Artuklu Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2016, 200 sayfa. Bîlal Zîlan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Vate Yayınları/Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2017, s.1-2
  59. ^ Kurij, Seyidxan. "Zazalar ve Zazaca Yazını". Zazaki.net. 3 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20131203002627/http://www.zazaki.net/file/zazalar_v...pdf. Erişim tarihi: 20 Kasım 2013. 
  60. ^ Lezgin, Roşan. "Modern Kırmancca (Zazaca) Edebiyatı". Zazaki.net. 25 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160125002919/http://www.zazaki.net:80/haber/modern-kirmancca-zazaca-edebiyati-851.htm. Erişim tarihi: 20 Kasım 2013. 
  61. ^ Roşna Yayınevi, Weşanxaneyê Roşna

Ek okuma[değiştir | kaynağı değiştir]

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin Zazaca (diq) sürümü
Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Zazaca Vikisözlük deneme projesi bulunmaktadır.