İçeriğe atla

Gilekçe

Kontrol Edilmiş
Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gilekçe
گیلٚکی زٚوان (Gileki Zevan)
Ana dili olanlarİran
Konuşan sayısı1,6 milyon  (2023)
Dil ailesi
Yazı sistemiArap alfabesi
Dil kodları
ISO 639-2ira
ISO 639-3–
Glottologgila1241  Gilaki[2]

Gilekçe (گیلٚکي زٚوؤن: Gileki Zevan) veya Gilanca, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran dilleri koluna bağlı bir dildir.[3] Gilekler tarafından İran'ın kuzeyinde Hazar Denizi'nin güneybatı kıyılarındaki Gilan ili ve çevresinde konuşulmaktadır. Mazenderanca, Zazaca, Tatça, Talışça gibi dillerle yakınlık göstermektedir. Komşu coğrafyalarda konuşulmalarına bağlı olarak sözcük dağarcığı Mazenderanca ile benzerlik göstermektedir.[4]

Sınıflandırma

[değiştir | kaynağı değiştir]

Glottolog Gilekçe ve lehçelerini İran dillerinin kuzeybatı İran dilleri kolunun Hazar dilleri grubunda sınıflandırmaktadır.[3] Gilekçe diğer Hazar dillerinin yanı sıra Zazaca ile dil yapısı olarak güçlü benzerlik göstermektedir.[5][6][7][8]

Lehçeleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gilekçe Batı Gilekçesi, Doğu Gilekçesi ve Galeşçe/Deylemice olmak üzere üç ana lehçeye ayrılmaktadır.[9][10][11] Doğu ve Batı lehçeleri Sefid Nehri ile coğrafî olarak birbirinden ayrılmışken[12] Galeş lehçesi Gilan'nın doğusundaki dağlık alanda ve batı Mazenderan'da konuşulmaktadır.[11] Üç ana lehçenin yanı sıra Reşti, Rudbari, Some'i Serayi, Lahicani, Lengerudi, Rudesari, Bender Enzali, Fumeni, Alamuti and Taleghani gibi ağızları bulunmaktadır.[13]

Coğrafi dağılımı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gilekçe lehçeleriyle birlikte kuzeybatı İran boyunca başta Gilan ili olmak üzere komşu iller Mâzenderan, Kazvin, Elburz gibi illerde konuşulmaktadır.[14] Dilin konuşur sayısı yaklaşık 1.6 milyondur.[15]

Gramer

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gilekçe, Zazaca, Mazenderanca ve diğer Hazar dilleri fiilin şimdiki zaman köküne eklenen Farsî (Perside) kip eklerinden, örneğin Farsça'da -mi ve Kürtçe'de -di, farklı olarak şimdiki zaman köklerini ortak olarak eski İran şimdiki zaman ortacı /*-ant/'tan türetmektedir. Bu durum bu dilleri Farsça ve Kürtçedeki güneybatı İrani yapıdan ayıran temel yapılardan biridir:[16][17][18][19]

Gilekçe Zazaca Mâzenderanca Farsça Kürtçe
3T "yapmak" ku-n-e ke-n-o kar-n-e mi-kon-ad di-k-e
3T "yemek" xo-n-e we-n-o xar-n-e mi-xor-ad di-xw-e-
3T "gitmek" šu-n-e šo-n-o šo-n-e mi-rav-ad di-ç-e



Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gilaki-Rudbari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  2. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Gilaki". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  3. 1 2 Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Caspian". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
  4. ↑ Rastorgueva, V. S. (2012). The Gilaki Language (PDF). Lockwood, Ronald M. tarafından çevrildi. Acta Universitatis Upsaliensis. ISBN 978-91-554-8419-4. 1 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 6 Haziran 2026.[sayfa belirt]
  5. ↑ Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. VI (5): 405-411.
  6. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Position of Zazaki Among West Iranian languages" (PDF). Sims-Williams, Nicholas (Ed.). Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. I: Old and Middle Iranian Studies. Wiesbaden: Ludwig Reichert. ss. 163-177. Erişim tarihi: 6 Haziran 2026.
  7. ↑ Henning, Walter Bruno (1954). "The Ancient Language of Azerbaijan". Transactions of the Philological Society. 53 (1): 157-177.
  8. ↑ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 55. ISBN 3-928943-96-0.
  9. ↑
  10. ↑ محمود رنجبر، رقیه رادمرد (۱۳۸۲)، بررسی و توصیف گویش گالشی
  11. 1 2 «محمود رنجبر» و «رقیه رادمرد»؛ «بررسی وتوصیف گویش گالشی»؛ نشر گیلکان
  12. ↑ "Stilo, Don "A Description of the Northwest Iranian Project at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology"". 9 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Ocak 2024.
  13. ↑ "Gilaki". 24 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Haziran 2026.
  14. ↑
    • "The Stateless Nations and the European Union"Ücretli abonelik gerekli, Stateless Nations, Palgrave Macmillan, 2012, doi:10.1057/9781137008206.0011, ISBN 978-1-137-00820-627 Mart 2021
    • Huyse, Philip (15 Mayıs 2002). "Die iranischen Sprachen in Geschichte und Gegenwart. Wiesbaden, Reichert Verlag, 2000, IX + 106 p., 1 carte". Abstracta Iranica. 23. doi:10.4000/abstractairanica.35151 Özgürce erişilebilir. ISSN 0240-8910.
    • "IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. 23 Nisan 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mart 2021.
    • شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۶۷۷/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان گیلان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱-۶۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی).
    • طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان قزوین/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۳-۵۳-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۶۸ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی).
    • "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Erişim tarihi: 28 Mart 2021.
    • ریاحی /, وحید. "دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرة المعارف اسلامی". دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرة المعارف اسلامی (Farsça). 12 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2021.
    • Bazin, Marcel; Eckart Ehlers, Bernard Hourcade (1985). "ALBORZ iii. Geography". Encyclopædia Iranica. I (8): 813-821.
    • Bazin, Marcel (1985). "ALAMŪT". Encyclopædia Iranica. I (8): 797-801.
    • "شهرداری چالوس". www.chalouscity.ir. Erişim tarihi: 28 Mart 2021.
  15. ↑ "Gilaki". Ethnologue (İngilizce). 9 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2026.
  16. ↑ Henning, Walter Bruno (1954). "The Ancient Language of Azerbaijan". Transactions of the Philological Society. 53 (1): 157-177. ...a perfect series of the languages that form their present stem with the help of an -n-or -nd- suffix, that is, Tāliši, Harzani, Zaza, parts of Gilaki, Tabari, and some dialects near Samnān"
  17. ↑ Asatrian, Garnik (1995). "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica. VI (5): 405-411.
  18. ↑ Windfuhr, Gernot L. (1995). "DIALECTOLOGY". Encyclopaedia Iranica. VII (4): 362-370. 7 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Haziran 2026.
  19. ↑ Selcan, Zülfü (1998). Grammatik der Zaza-Sprache Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) (Almanca). Berlin: Wissenschaft & Technik Verlag. s. 55. ISBN 3-928943-96-0.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Gilekçe&oldid=37401730" sayfasından alınmıştır