Kürt dilleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kürtçe sayfasından yönlendirildi)
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Kürt dilleri
Kurdish Language.png
Ana dili olanlar Irak, İran, Suriye, Türkiye, Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan
Bölge Kürdistan, Anadolu, Horasan
Konuşan sayısı

20 - 30 milyon[1]

Yaklaşık bir tahmindir.  (2007)[2]
Dil aileleri
Hint-Avrupa dil ailesi
Erken formlar:
Med dili
Yazı sistemi Latin, Arap, Fars, Kiril
Resmî durumu
Resmî dil

 Irak[3]

Onaylanmış azınlık dili  Ermenistan[4]
Dil kodları
ISO 639-1 ku
ISO 639-2 kur
ISO 639-3 kur
Kurdish languages map.svg
Kürtçe'nin coğrafi dağılımı , Kürtçenin lehçeleri ve Kürt halkı tarafından konuşulan diğer kuzeybatı İrani diller.

Kürtçe (Kürtçe: Kurdî, کوردی) veya Kürt dilleri, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna giren[5] ve Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran'ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan bir dil grubudur.[6] Orta Doğu'nun Arapça, Türkçe ve Farsçadan sonra en çok konuşulan dördüncü dilidir[7]. Başlı başına tek bir dil değil Türk dilleri örneğinde olduğu gibi birçok farklı lehçeden oluşan bir dil grubudur. Türkiye'de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dil grubunun ülkede en çok konuşulan kolu olan Kurmancidir.

Coğrafi dağılımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçe; yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan, Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Variantlar veya diller[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçenin genel olarak kabul gören dört lehçesi vardır: Kurmançca (Kurmancî), Soranca (Soranî), nispeten az sayıda kişi tarafından konuşulan bir güney lehçesi Leki ve Kelhuri[8][9]. Zazaca (Zazakî) ve Gorani (Hewrami) de bazı dilbilimciler tarafından Kürtçenin birer lehçesi olarak değerlendirilmektedir.[10][11]

Kurmanci (Kuzey Kürtçe)[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurmanci, en yaygın Kürt lehçesidir. 15-17 milyon kişi[12] tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Cizre'deki Botani lehçesini standard lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt grameri üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır. Arapça kökenli sözcükler öbür şivelerin ve lehçelerin öz Kürtçe karşılıklarıyla değiştirilmeye de gayret ediliyor.[kaynak belirtilmeli]

Kurmancinin kabaca varyasyonları[13]:

  • Batı: Suriyenin Halep ilinde, Türkiyede kabaca fıratın batısındaki illerde, Elazığ, Tunceli, Sivas, Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve İranın Horasan bölgesinde konuşulur.
  • Güney doğu: Hakkari ilinde, Irakın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İranın batı Azerbaycan ilinde konuşulur.
  • Merkezi: Türkiyede, Suriyenin Haseke ilinde, Irakın Sincar bölgesinde, Ermenistanda, Gürcüstanda, Azerbaycanda, Rusyada, Lübnanda ve İranın batı Azerbaycan ilinde konuşulur.

Zannedilenin aksine, doğal bir dil olmasına rağmen Kurmanci yüksek derece karşılıklı anlaşılabirliği olan bir dildir.[14]

Sorani (Orta Kürtçe)[değiştir | kaynağı değiştir]

Soraninin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kulӀanılır. Son zamanlarda Kürtçe, Latin alfabesine geçme teşebbüsleri de olmuştur. Bu lehçede yazılı kaynak nispeten çoktur.[kaynak belirtilmeli]

Soraninin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soraninin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhuri ve Havrami konuşanların sayısı azalmıştır.[kaynak belirtilmeli]

Bugün Sorani, Kurmanci için saf sözcük türetme kökeni olarak görülüyor.

Şiveler: Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi .[kaynak belirtilmeli]

Güney Kürtçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Şiveler:

  • Kelhuri, Kermanşahi: çoğunlukla batı İranda konuşulur, Kermanşah şehri ve etrafında.
  • Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irakta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde konuşulur ve İranda İlam eyaletinde. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin parçarlarında ve etrafında mevcuttur.
  • Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür.

Diğer şiveler: Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali

İran-Irak hattı dışında Türkiye'de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

Leki[değiştir | kaynağı değiştir]

Güney lehçesine yakınlık arzeder, fakat zamanla Farsçanın etkisi altında kalmıştır. Batı Luristan, İlam ve Hamadan eyaletlerinde: Aliştar, Kuhdaşt, Nurabad-i Dulfan ve Hürremabad'da konuşulur. Zendler'in kullandiği lehçedir.

Zazaki[değiştir | kaynağı değiştir]

Zazaca da Kürtçe'nin diğer lehçeleri gibi Kuzeybatı İrani diller grubundadır. Burada Gorani ile beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan jenetik grubunu oluşturur.[15][16][17] Farklı görüşler olmakla birlikte, kimi dilbilimcilere göre Zazaca Kürtçe'nin bir lehçesidir.[10][18][19] Zazaların kendi dillerini Kırdki/Kırdi veya Kırmancki olarak isimlendirmelerinin de bunda etkisi vardır.[20] Ayrıca Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde, Bingöl Kürtlerinden söz edilirken, Zazalardan Kürt, Zazacadan da Kürtçe'nin bir lehçesi olarak bahsedilir.[21][22]

Gorani (Hewrami)[değiştir | kaynağı değiştir]

İran - Irak sınırındaki Hawraman Dağlarında konuşulan bu dil, oldukça zengin bir geçmişe sahiptir. Farklı görüşler olmakla birlikte, birçok dilbilimci tarafından Kürtçe'nin lehçeleri arasında sayılmaktadır.[11]

Kürt dilleri ve diğer dillerden örnekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe Kelhurî Soranî Lekî Kirmaşanî Kurmancî Hewramî Bacalanî Zazakî Part pehlevicesi[23][24] Farsça
Ben Mi Min Min Min Ez, Min Amin, Min Min, Emin Ez, Mi Az, man man
Sen Ti To Tu Tu, Te To, Etû, Tû Ti, To Ti, To Tu, to to
Ben yapıyorum Mi kem Min dekem Min mekem Min kem Ez dikim Amin/Min mekerû Min mekere Ez kena Az karam man mikunam
Ben gidiyorum Mi çim Min deçim Min Meçim Min çim Ez diçim/Ez derime Min milû Min melû Ez şina Az şawam man miravam
Çok Fire Zor Fira Fere, Zyad Pir, Gelek, Zaf Zor, Fira Fire Zaf frây, abêr, was, wasyâr xeyli
Söyledi Wet Got/Wit Wat/Vit Wit Got Wat/vat Wet Vat wâxt guft
Geldi- Hat- Hat- Het- Hat- Hat- Ame- Ame- Ame- âhag- âmad-
Ses Hena Bang, Deng Hena Deň Deng, awaz Deng Deng Veng wâng, âwâz dang
Büyük Kel´n Gewre Kel´n Gewre, Qeü Gewre, Gir, Mezin Gore Gewre Gird, Girs, Pîl wuzurg buzurg
Rüzgar Wa Ba Wa/va Wa Ba Va/Wa Va Va Wâd
Yağmur Waran Baran Waran/varan Waran Baran Baran Baran Varan Wârân Bârân
Bozuk(Harap) Gen Xirap Gen, Xiraw Xeraw, Gen Xirab , Genî Xirab Xirab Xirab pûdag xarâb
Şimdi Îrênge Esta Îske/Îse Îreňe, Îse Niha, Vêsta, Nika îse êste Nika, Inka nûn aknûn

Alfabeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçe Latin, Kiril ve Arap alfabeleriyle yazılır:

Arap harflerinden oluşan Kürtçe alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçenin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan, mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsça'daki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürtçeye has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur. Günümüzde Soranî lehçesi için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapça'daki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz.

Latin-Kürtçe Alfabesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Latin harflerini temel alan Kürtçe alfabe 31 harften oluşur.

  • A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
  • a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabece karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, û'dir.

Karşılaştırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurmanci-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi UFA
A a A a ئا ـا ا [aː]
B b Б б ب ـبـ ـب بـ [b]
C c Щ щ ج ـج ـجـ جـ [ʤ]
Ç ç Ч ч چ ـچ ـچـ چـ [ʧ]
D d Д д د ــد [d]
E e Ә ә ە ـه ئە [ɛː]
Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ [e]
F f Ф ф ف ـف ـفـ فـ [f]
G g Г г گ ـگ ـگـ گــ [g]
H h h h هـ ـهـ [h]
I i Ъ ъ Yok [ɯ]
Î î И и ى ئى ـيـ يـ [iː]
J j Ж ж ژ ـژ [ʒ]
K k К к ک ـک ـکـ کــ [k]
L l Л л ل ـل ـلـ لــ [l]
Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ [lˁ]
M m M м م ـم ـمـ مــ [m]
N n H н ن ـن ـنـ نــ [n]
O o O o ۆ ـۆ ئۆ [o]
P p П п پ ـپ ـپـ پــ [p]
Q q Q q ق ـق ـقـ قــ [q]
R r P p ر ـر [r]
Yok Yok ڕ ـڕ [ʀ]
S s C c س ـس ـسـ ســ [s]
Ş ş Ш ш ش ـش ـشـ شــ [ʃ]
T t T т ت ـت ـتـ تــ [t]
U u Ö ö و ـو ئو [œ]
Û û Y y وو ـوو [uː]
V v B в ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ [v]
W w W w و ـو [w]
X x X x خ ـخ ـخـ خـ [x]
Yok Yok غ ـغ ـغـ غــ [ɣ]
Y y Й й ى ئى ـيـ يـ [j]
Z z З з ز ـز [z]

Fonetik[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçenin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).

Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z    Bunun yanında "xw" ve "rr" digrafı da vardır.

Alfabedeki 31 harfle yazılan seslerin dışında ç, k, p, t seslerinin sert ve yumuşak olmak üzere iki farklı telaffuzu vardır. Latin-Kürtçe Alfabesini hazırlayan Celadet Ali Bedirhan da bu sesler arasındaki nüanslardan bahseder. Bunlar için alfabeye harf eklemek gerekmediği görüşündedir, fakat mesela x harfinin varyantı olan (Arapça'daki gayn غ harfi gibi telaffuz edilen) ses için Ẍẍ işaretini isteyenlerin kullanması için önerir[25] (Bu tek başına bir harf olmayıp bir ses farkını göstermek için kullanılan bir işarettir). Soranî lehçesini yazmak için kullanılan Arap alfabesi temelli Kürtçe alfabede "rr" (ڕ) sesiyle birlikte "ll" (ڵ) sesi için de birer harf vardır.

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilabial Labiodental Alveolar Postalveolar Palatal Velar Uvular Glottal
Stops [p b] [t d] [k g] [q]
Frikative [f v] [s z] [ʃ ʒ] [ç] [h]
Affrikate [ʧ ʤ]
Nasale [m] [n] [ŋ]
Laterale [l ɫ]
Flaps [ɾ]
Vibrant [r]
Approximante [ʋ] [j]

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

ön orta arka
kısa uzun kısa uzun kısa uzun
kapalı [ı] [iː] [ʉ] [u] [uː]
orta [e] [eː] [ə] [o]
açık [a]

Dilbilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürtçe, Farsça ve Paştu gibi diller bulunur[26]. Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kürtçe'de bulununan "erillik-dişillik" tüm İranî dillerde yoktur. Sadece Kurmanci, Zazaca, Lorice, Goranicede eril/dişi mevcutdur. Kürtçede, Kurmanci ve Zazaca'da 3 cins (casus) vardır: eril (masculin), dişi (feminin), cinsiz (neutre). Örnek olarak "ap (Amca)" ve "met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "a"dır, erillik (masculin) eki de "ê"dir.

  • Apê min (mamê min) - Benim amcam
  • Meta min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçede erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "ê" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "a" olur.

  • Pozê min - Benim burnum
  • Mala min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.

  • Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
  • Hevala min (benim kadın arkadaşım)

Kürt dilinin bazı kelimelerde mantığı[değiştir | kaynağı değiştir]

1) "kerguh veya" kêrvuşk (tavşan) : "ker", Kürtçede "eşek" demektir. "guh" ise "kulak" anlamına gelir. Burada kelime oluşurken verilen anlam, kulağın eşeğe benzediğine göredir. Tavşanın kulakları eşeğin gibi sivrice ve uzun. Tavşanın kulağının eşeğe benzediği olma özelliğine bakılır ve isim ona göre şekillenir. Bu kelime Farsçada "xerguş" olarak geçer, "xer" Farsçada "eşek" ve "guş" "kulak" anlamındadır.

2) "xalxalok" (uğur böceği) : "xal", Kürtçede "nokta" demektir. "ok" ise "cik" gibi bir ektir. Bu ekler, geldikleri kelimelere "sevecenlik ve küçültme" anlamı yüklerler. Uğur böceğinin sırtında noktalar vardır. Yani birden fazla nokta vardır. Bu kelimede de, gördüğümüz gibi, "xal" kelimesi iki defa tekrar edilmiştir. Sona gelen "ok" eki de, kelimeye sevecenlik ve küçültme katmıştır. Farsçada buna "xanwade" söylenir, Farsçada da "xal" nokta anlamındadır.

Dil Bilgisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kişi zamirleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımınla ne kastedildiği anlaşılır. Kişi zamirlerinde Kurmancide ve Zazacada iki hâl mevcutken (yalın hâl ve eğik hâl) Soranide, Güney Kürtçede ve Farsçada İngilizcede gibi zamirler tek hâle düşmüştür.

Türkçe Sorani[27] Güney Kürtçe[28] Yeni Farsça Kurmanci[29] Hewramanca[30] Zazaca [31] Talişçe [32][33] Avesta [34] Partça[23] Orta Farsça[23]
Yalın hâl
Hâlsiz
Yalın hâl
ben min min man ez min ez az azəm az an
sen to ti to tu to tvəm tu to
o ew ew ū, ān ew ad (eril), ade (dişil) o (eril), a (dişil) əv hva- (eril), hā (dişil) ho oy
biz ême îme em ême ma əmə ahma- (-i hâli) amāh amāh
siz êwe îwe şomā hûn şıme şıma şımə yūšma- (-i hâli) aşmāh aşmāh
onlar ewane ewane işān, inhā ew / ewana adê ê əvon (eşkökeni yok) hawin oy

Farsçada ve Avestadaki uzun ā harfi Kürtçede a olarak ve kısa a'nın e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Far. barf "kar", farmān "buyruk", Av. azəm "ben", Kurmanci berf, ferman, ez). Avestada u ve v arasında ayrım yapılmıyor, yani tvəm zamiri tuəm (seslendirilişi tuım) olarak da değerlendirilebilir.

Türkçe Kurmanci[29] Zazaca [31] Partça (Part Pehlevicesi)[23] Orta Farsça (Sasani Pehlevicesi)[23] Talişçe [33][35]
Eğik hâl
-i hâli (akuzatif)
beni, benim, bana min mı(n) man man mıni
seni, senin, sana te to to to tıni
onu, onun, ona (eril) ey ho oy əvi
onu, onun, ona (dişil) xwe / xwo / xu ho oy
-
bizi, bizim, bize me ma amāh amāh əməni
sizi, sizin, size we şıma aşmāh aşmāh şıməni
onları, onların, onlara wan inan hawin awêşān əvoni

Açık zamirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe Kurmanci[36] Zazaca[31] Part pehlevicesi[37] Orta Farsça[37] Sorani [38] Güney Kürtçe Farsça
Yalın hâl hâlsiz
bu, bunlar ev, î- (örneğin îşev "bu gece"). evana no (eril), na (dişil), nê (çoğul) îm (tekil), îmîn (çoğul) îm (tekil), îmêşân (çoğul) eme, emane, îm- (örneğin: îmşew 'bu gece') î/ey in (tekil), işān/inhā (çoğul)
Türkçe Kurmanci[36] Zazaca[31]
Eğik hâl
bunu, bunun, buna (eril) ney
bunu, bunun, buna (dişil) nae
bunları, bunların, bunlara van ninan

İzafe[değiştir | kaynağı değiştir]

Çoğu İrani dillerdeki gibi Kürtçede sahiplik şekli bir izafe ekleme sistemi yardımıyla kurulur. Güney Kürtçede kişi zamirleriyle birlikte izafe şekli yoktur. Örneğin Kurmancideki mala min "benim evim" Güney Kürtçede aynı şekilde mevcut değildir, direkt malim (evim) denir, -im adıl görevi yapan sonek kullanılır.


(Bazı) Batı kurmanci şiveleri Kuzey ve güney zazacası[39] Merkezi ve güneydoğu kurmancisi Merkez zazacası[39] Sorani[40] Güney Kürtçe Hewramani/Gorani[41] Farsça
Tekil. Eril ve dişil farkı var. İzafe şekli ismin haline göre şekillenir Tekil. Eril ve dişil farkı var. Halsiz Tekil. İsmin hali yok. Duruma göre cümle kısaltmak için bileşik izafe kullanılabilir. Tekil. İsmin hali yok. Bileşik izafe farkı yoktur.
Yalın hâl -ê (eril), -a (dişil)


-o (eril), -a (dişil) -ê (eril), -a (dişil) -î (eril), -ê (dişil) -î (açık izafe), -e (bileşik izafe) î yada sıfır ses (açık izafe), -e (bileşik izafe) î yada sıfır ses (açık izafe), -u (bileşik izafe) -e
Eğik hâl -î (eril), -ê (dişil) -ê (eril), -a (dişil)
Çoğul - ismin haline göre şekillenir Çoğul - halsiz Çoğul - halsiz - bileşik izafe kullanılabilir Çoğul - halsiz
-ê (yalın hâl), -i yada sıfır ses (eğik hâl) -ê (yalın hâl), -anê (eğik hâl) -ên yada -êt ? -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -an yada -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe) -anî (açık izafe). ? (bileşik izafe) -hâye


Örnekler:
Türkçe Kuzey zazaki Batı kurmancisi Sorani[40] Farsça
siyah kitab kitaba siyawe kitawa reş kitawekeî reş (açık izafeli)

kitawe reşeke (bileşik izafeli ve iyelik kısaltılmış)

kitabe siyâh
siyah kitabım kitaba mina siyawe kitawa minê reş kitawekeî reşî min

kitawe reşekem

kitâbe siyâhe man

kitâbe siyâham (iyelik eki kısaltılmış)

siyah bir kitabım ? kitaweke minê reş kitawêkî reşî min

kitawe reşêkim

yek kitâbe siyâhe man

yek kitâbe siyâham

siyah kitaplar kitabê siyawî kitawê reş kitawekanî reş

kitawe reşekan

kitâbhâye siyâh
siyah kitaplarım kitabê minê siyawî kitawê min reş kitawekanî reşî min

kitawe reşekanim

kitâbhaye siyâhe man

kitâbhaye siyâham

siyah kitablarımın sayfaları ? sayfeê kitaw min reş laperekanî kitawe reşekanim safihahâye kitâbhâye siyâham

Yukarıdaki sorani örneğindeki -eke eki ingilizcedeki 'the' ile eşdeğerdir (definite noun marker).

Zamanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burada aşağıda lafı geçecek olan erjativeye dikkat edilmesi gerekmektedir.

Basit zamanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe Doğu Kurmanci Sorani[27] İngilizce İngilizce tanımı
(Ben) gidiyorum Ez diçim (min) deçim /derom/erom I go Present simple tense
(Ben) yiyorum Ez dixwim (min) dexom /exom I eat
(Ben) gidiyorum Ez diçim I am going Present continuous tense
(Ben) yiyorum Ez dixwim
(Ben) gittim Ez çûm (min) deçim /derom/erom/eçim I went Past simple tense
(Ben) yedim Min xwar (min) xwardim I ate
(Ben) gideceğim Ezê biçim/herim (min) deçim I shall go Future simple tense
(Ben) yiyeceğim Ezê bixwim (min) dexom I eat

Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır.

Şimdiki zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimdiki zaman kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" son ekiyle kuruluyor. Kurmanci şivelerinde yöreye göre "de-", "di-" yada "ti-" kullanılır. Köken olarak bu ekin en eski hali "et-" tir. "Et-" hali 1800 lerde kaydedilen sorancada ve iranın ortasında konuşulan yerel lehçelerde ve dillerde mevcuttur.[42]

"Gitmek" örneği, burada fiil kökü kurmancide yöreye göre ya -ç- dir yada -her- dir. Soran yörelerinde fiil kökü ya -ç- dir yada -ro- dur:

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
(Ben) Gidiyorum Ez diçim (Min) deçim (Min) (di)çim
(Sen) Gidiyorsun Tu diçî (To) deçît (Ti) (di)çîd
(O) Gidiyor Ew diçe/ diçêt (Ew) deçêt (Ew) (di)çûd
(Biz) Gidiyoruz Em diçin/ diçîn (Ême) deçîn (Ême) (di)çîm
(Siz) Gidiyorsunuz Hûn diçin (Êwe) deçin (Êwe) (di)çin
(Onlar) Gidiyorlar Ew diçin (Ewane) deçin (Ewane) (di)çin

Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:

Buyrum zamanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürtçede buyrum zamanı yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra fiil kökü ve bir "e" soneki gelir.

Türkçe Kurmanci Sorani Kelhuri
Yap! Bike! Bike! Bike!
Ye! Bixwe! Bixo! Bixwe!
Al! Bigre! Bigre! Bigre!
Git! Biçe! (Here) Biro! Biçe!
Gel! Bê! (Were) Bê! Bê!
Yaşa! Bi! Bi! Bi!
Ağla! Bigrî! Bigrî! Bigrî!

Burada "herin" ("gitmek", başka zamanlarda kulanıliyor) ve "werin" ("gelmek") istisnalardır.

  • Here! - Git!
  • Were! - Gel!

Ergatif[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Kürtçe ergatif (eş işlevsel[43][44] ) sistemine sahip olan az sayıda dilden biridir. Bu da şu anlamına gelir: Geçmiş zamanda bir fiile "bir şey" lafı koyulabiliyorsa, o fiildeki zamirler ters olur. Örnek:

Türkçe Kürtçe
Ben seni gördüm MinCasus obliquus tuCasus rectus dîtî
Ben açtım MinCasus obliquus vekir

Ama:

Türkçe Kürtçe
Ben gittim EzCasus rectus çûm
  • "Görmek" fiilinde zamirler ters haline dönüştü, yani "ben" anlamı için "bana, beni" denilmeli, "seni" anlamı için ise "sen".
  • "Açmak" fiilinde de aynı durum söz konusudur. Yani geçişlidir, nesne alabilir.
  • "Gitmek" fiilinde ise her şey normal kuruldu. Çünkü "bir şey gidemiyorsun", ama "bir şeyi görebiliyor" veya "bir şeyi açabiliyor"sun.

Kelime Dağarcığı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kürtçede hayvanın yaşına göre farklı adlar verilebilir:

Erkek kuzuların isimleri Kürtçede 4 yaşına kadar 4 kez değişiyor. Birinci yıl "berx", ikinci yıl "kavir", üçüncü yıl "hogeç", dördüncü yıl "maz ve beran " olur. Koç ismi "Maz" ve "Mazman" şeklinde değişir. Hatta Kürtçede süpürgenin yirminin üzerinde adı vardır. Bazi örnekler; gêzik, gêzî, havlêk, kinoşe, melkes, sivnik, sizik.

  • Bazı dillerde "sürü" (çoğul anlamda) herhangi bir ismin önünde kullanılabilirken Kürtçe her cümleye değişik kelimeler kullanılıyor.

“Bir sürü kuş uçtu, bir sürü koyun otluyor, bir sürü kurt gördüm, bir sürü at geçti, bir sürü adam geçti.” Kürtçede bunların hepsi farklı ifade edilir: “Refê teyran, keriye pez, garrana dewar, exiriyê hespan, peranî yan jî zurbê guran, qeflê meriyan."

'Min kerî merî dît' veya 'Min naxire merî dît” denilmez.

  • Kürtçede bir şeye küçüklük anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –ik eki getirilir.

Örnekler: Şiv “Sopa”, Şivik “Küçük sopa” demek. Law “Oğul”, Lawik “Küçük oğlan” demek. Bu kelime Türkçeye hakaret unsuru olarak geçmiştir.

  • Kürtçede bir şeye “dahalık” anlamı yüklenmek istendiği zaman kelimelerin sonuna –tir eki getirilir. Örnek: Mezin “Büyük”, Mezintir “Daha büyük” demek.

Hint-Avrupa dil ailesinin sayıları[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Kürtçe ve Farsça'nın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.

Türkçe Kurmanci Hewramanca Zazaca Part Pehlevicesi[23] Orta Farsça[23] Yeni Farsça Sanskritçe Yunanca İtalyanca İspanyolca Almanca Fransızca İngilizce
sıfır (0) nîn null zero
bir (1) yek, êk yek yew êw êw, êk, yek yek eka ena uno uno eins un one
iki (2) du/dwudu duê di do do do dva tio due dos zwei deux two
üç (3) sê/sisê yerê hîrê hrê se tri tria tre tres drei trois three
dört (4) çar/çhar çuar çar çafâr çahâr çehâr catur tesera quattro cuatro vier quatre four
beş (5) pênc penc panc panc panz panc panca pende cinque cinco fünf cinq five
altı (6) şeş şiş şeş şwah şaş şiş sas eksi sei seis sechs six six
yedi (7) heft hewt hewt haft haft haft sapta epta sette siete sieben sept seven
sekiz (8) heşt heşt heşt haşt haşt haşt asta oxto otto ocho acht huit eight
dokuz (9) neh no new nah no noh neva ennia nove nuevo neun neuf nine
on (10) deh de des das dah deh daça dheka dieci diez zehn dix ten

Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir.

Kürtçenin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmanci'dir. Kurmancî lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1009-1080), Hasan Ertuşi (1417-1491), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçeye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı kadın şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.[kaynak belirtilmeli]

Kürtçenin ilk romanı Şivane Kurmanca (Kürt Çoban) ise 1935 yılında Sovyetler Birliği'nde Ereb Şamilov tarafından yazılmıştır.[45][46][47][48][49][50]

Prof. Qanatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Ezidilerin kutsal kitabı Kitab el Celve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Kurmanji". Erişim tarihi: 24 Şubat 2016. 
  2. ^ http://www.ethnologue.com/language/kur
  3. ^ "Irak Anayasası" (PDF). iraqinationality.gov.iq. 10 Ağustos 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi.  (madde 4).
  4. ^ European Charter for Regional or Minority Languages
  5. ^ http://www.institutkurde.org/en/language/ (Paris INALCO üniversitesinde Kürt dil uzman olan Joyce Blau ve diğer pek çok dilbilimciye göre Kürtçe bir Kuzeybatı İran dilidir)
  6. ^ Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009 (sayfa 587)
  7. ^ http://www.faqs.org/minorities/Middle-East-and-North-Africa/Kurds.html
  8. ^ https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-0
  9. ^ http://www.zazaki.net/haber/zazaca-kurtcenin-bir-lehcesidir-721.htm
  10. ^ a b Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 sayfa. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.), s. 94: "In this work ("introduction") the ivalidness of an approach to Zaza dialect as to the independent language (as it represented in some works) is shown, and its Kurdish nature is proved ("Conclusion")."
  11. ^ a b Yusupova Z. A; The Gorani Dialect of Kurdish as Represented in the Literary Monuments from the 18th to 19th Centuries Курдский диалект горани по литературным памятникам XVIII—XIX вв.. St Petersburg, Nauka Publishers 1998.
  12. ^ Thackston, W. M. "Kurmanji Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings" (PDF). Harvard University. 16 Haziran 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ocak 2009. 
  13. ^ Revisiting Kurdish dialect geography. haziran 2017, Yaron Matras, sayfa 8
  14. ^ Kurmanji Kurdish in Turkey: structure, varieties, and status, 2015, Geoffrey HAIG & Ergin ÖPEGIN, sayfa: 1
  15. ^ Prof. Dr. Ernst Kausen, Zaza
  16. ^ Ethnologue.com - Zaza-Gorani grubu
  17. ^ http://multitree.org/codes/zago
  18. ^ Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3
  19. ^ Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish
  20. ^ Malmisanıj, Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, İstanbul 1996
  21. ^ Ercan Çağlayan, “Osmanlı Belgelerinde Zazalar ve Zazaca Üzerine Notlar”, 1.Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl üniversitesi Yayınları, Ankara 2011, s. 274
  22. ^ http://www.zazaki.net/yazi/kimligimiz-ve-dilimizin-tanimlanmasi-bize-aittir-266.htm
  23. ^ a b c d e f g https://books.google.dk/books?id=C7au4-y3Q-AC&pg=PA208&lpg=PA208&dq=parthian+personal+pronouns&source=bl&ots=ZZdavdo16J&sig=ACfU3U1EG_YrdWm-E5xdgpAEA8HSE1hJoA&hl=da&sa=X&ved=2ahUKEwi3166ruqvlAhWLblAKHWW-CFkQ6AEwAXoECAkQAQ#v=onepage&q=parthian%20personal%20pronouns&f=false
  24. ^ http://www.rabbinics.org/pahlavi/MacKenzie-PahlDict.pdf
  25. ^ Bedirxan, Celadet Ali (2002). "Elfabeya kurdî & Bingehên gramera kurdmancî" (PDF). http://www.nefel.com NEFEL. 9 Eylül 2012 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi.  |yayımcı= dış bağlantı (yardım)
  26. ^ http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/monde/famindeur.htm (Laval üniversitesinden Jacques Leclerc'e göre Kürtçe Hint-Avrupa dilidir)
  27. ^ a b Thackston, W. M.: http://fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/ - Sorani Kurdish. Iranian Studies at Harvard University. 2006. (Sayfa 27)
  28. ^ Celîliyan, ʻEbasî: Ferhengî başûr: Kurdî-Kurdî-Farisî. 2004. (Sayfa 26, 80, 85, 86, 706)
  29. ^ a b Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ernest N. McCarus'un makalesi. (Sayfa 629)
  30. ^ http://www.royalacademy.dk/Publications/High/737_MacKenzie,%20D.pdf
  31. ^ a b c d Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ludwig Paul'un makalesi. (Sayfa 551)
  32. ^ Aboszodə, Müəllifi-Fəxrəddin: Talıçca-Türkçe Luğət. 55 min kelimə. Bakı. 2011. Yeniden neşri. Bakü. 2015. (sayfa 24, 210, 211, 214, 441, 501)
  33. ^ a b Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (Sayfa 35)
  34. ^ Bartholomae, Christian: Altiranisches Wörterbuch, Strassburg. K. J. Trübner. 1904. (sayfa 225, 295, 660, 1303, 1718, 1844)
  35. ^ Aboszodə, Müəllifi-Fəxrəddin: Talıçca-Türkçe Luğət. 55 min kelimə. Bakı. 2011. Yeniden neşri. Bakü. 2015.
  36. ^ a b Thackston, W. M.: http://fas.harvard.edu/~iranian/Kurmanji - Kurmanji Kurdish. Iranian Studies at Harvard University. 2006. (Sayfa 18, 219)
  37. ^ a b Iranian languages - Gernot windfuhr - sayfa 209 https://books.google.dk/books?id=C7au4-y3Q-AC&pg=PA208&lpg=PA208&dq=parthian+personal+pronouns&source=bl&ots=ZZdaw4rYcG&sig=ACfU3U323BGKPcLBnryfJ9ygU7_iWrThxw&hl=da&sa=X&ved=2ahUKEwiAq4aP6avlAhWRYVAKHRgaC9YQ6AEwCXoECAkQAQ#v=onepage&q=parthian%20personal%20pronouns&f=false
  38. ^ Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ernest N. McCarus'un makalesi. (Sayfa 599)
  39. ^ a b Zazaca
  40. ^ a b https://sites.fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/sorani_1_grammar.pdf
  41. ^ http://www.royalacademy.dk/Publications/High/737_MacKenzie,%20D.pdf
  42. ^ http://www.iranicaonline.org/articles/central-dialects
  43. ^ http://tureng.com/search/e%C5%9F%20i%C5%9Flevsel (Ergatif'in Türkcesi)
  44. ^ http://www.sozlukturkce.com/word/ergative/
  45. ^ Romana kurdî ya yekem »Şivanê Kurmanca« ya Erebê Şemo ye
  46. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  47. ^ İlk Kürtçe Roman Şivanê Kurd, (Kürt Çoban) – Erebê Şemo
  48. ^ Ə`rəb Şamilov, Şьvane Kyrmança, Nəşra Hyķymate Rəwan, 1935 (Ereb Şamilov, Kürt Çoban, Erivan Hükümeti Yayınları, 1935)
  49. ^ Араб Шамилов — Классик Курдской Советской Литературы
  50. ^ İlk Kürtçe roman: Bolşevik Bir Kürt’ün Hikâyesi (Özkan Öztaş)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]