Kürt alfabesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Kürt alfabesi Kürtçe dilinin yazılması için kullanılan yazı sistemidir. Günümüzde çoğunlukla kullanılan 2 sistem vardır (Bedirhan alfabesi ve Sorani alfabesi). Türkiye'deki Kürtler tarafından kullanılan şekli 1932 yılında, Celadet Ali Bedirhan tarafından Türk latin alfabesinden uyarlanmıştır. Bu alfabeye Kurmancî, Hawar ya da Bedirxan alfabesi de denir. Türkiye'de ve Suriye'deki Kürtler tarafından kullanılmaktadır. Arap alfabesinden uyarlanmış olan Soranî alfabesi ise Irak ve İran'da kullanılmaktadır. Eski sovyet cumhuriyetlerinde ve Orta Asya'daki Kürtler ise kiril alfabesini kullanırlar. Bütün alfabelerin bir yazı sisteminde birleştirilmesini amaçlayana bazi Kürt dilbilimciler yeni bir latin alfabe hazırladılar: "Yekgirtî" latin alfabesidir.

Kurmancî, Yekgirtû ve Soranî Alfabelerinin karşılaştırması[değiştir | kaynağı değiştir]

Kurmancî Yekgirtû Sorani - Yalnız harf Sorani - ön Sorani - orta Sorani - son IPA
A,a A,a ا ئا ـا [aː]
B,b B,b ـبـ ـب [b]
C,c J,j ـجـ ـج [ʤ]
Ç,ç C,c چ ـچـ ـچ [tʃ]
D,d D,d ــد [d]
E,e E,e ﺋﮫ [ɛː]
Ê É,é ێ ئێـ ـێـ ـێ [e]
F,f F,f ـفـ [f]
G,g G,g ـگـ ـگ [g]
H,h H,h ـهـ ـهـ [h]
H',h' ح حـ ـحـ ـح [ħ]
ع عـ ـعـ ـع [ʕ]
I,i I,i [ɯ]
Î Í,í ﺋﯾ ـيـ [iː]
J,j Jh,jh ـژ [ʒ]
K,k K,k ـکـ [k]
L,l L,l ـلـ ـل [l]
ll ڵ, ڶ ڵــ, ڶــ ـڵـ, ـڶـ ـڵ, ـڶ [lˁ]
M,m M,m ـمـ ـم [m]
N,n N,n ـنـ ـن [n]
O,o O,o ۆ ئۆ - ـۆ [o]
P,p P,p پ پــ ـپـ ـپ [p]
Q,q Q,q ـقـ ـق [q]
R,r R,r ـر [r]
rr ڕ, ڒ, ڔ ـڕ, ـڒ, ـڔ [r]
S,s S,s ـسـ ـس [s]
Ş,ş Sh,sh ـشـ ـش [ʃ]
T,t T,t ـتـ ـت [t]
U,u U,u ـو [u]
Û Ú,ú ﻭﻭ, ۇ ـوﻭ, ـۇ [uː]
Ù,ù ۈ ـۈ [y]
V,v V,v ڤ, ۋ ڤـ ـڤـ ـڤ ,ـۋ [v]
W,w W,w ـو [w]
X,x X,x ـخـ ـخ [x]
Ẍ,ẍ [1] Xh,xh ـغـ ـغ [ʁ]
Y,y Y,y يـ [j]
Z,z Z,z ـز [z]

Harfler ve Ses Değerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • X: Kürtçede ve ayrıca Tatarca’da ve Azerice’de kullanılır. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. Arapçadaki Hı (خ) harfidir. Azericenin resmi harflerinden birisidir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: Baxmax (Bakmak) fiilinin okunuşu Baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)… Bu sesin Türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan Arapçadaki Ha (ح) harfi ile olan farkı ortadan kalkmıştır (, ).
  • W: Kürtçede ve ayrıca Tatarca’da ve Türkmence’de kullanılır. Açık bir V harfidir. Klasik V sesinden kesinlikle farklıdır. V harfinde dudaklar birbirine değerken, bu seste (W harfinde) tıpkı U sesinde olduğu gibi dudakların birbirine değmesi söz konusu değildir. Arapçadaki Vav (و) ve batı dillerindeki w sesi başlıca örneklerdir. Örneğin: Dawul (Davul), Hawlu (Havlu),Yawaş (Yavaş).
  • Ê: Kürtçede ve ayrıca Gagavuzca'da kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir e sesidir. Bu harfe Kürtçe ve Zazaca kelimeler de yine yoğun olarak rastlanır. Türkçe’de sâdece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Ancak yine de dilimizdeki bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinmemiz mümkündür. Örneğin: Mêmur, Poêtika, Nêyzen, Têlif...
  • Î: Türkçe’de ve Kürtçede kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir i sesidir. Kullanımda İ harfindeki noktanın üzerine işâret koyulması çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer. Örneğin: Millî, Dînî, Çîdem, Dîdem, Îzan, Mîde...
  • Û: Kürtçede ve Türkçe’de kullanılır. Hafif uzatılarak okunan ince bir u sesidir. Doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. Örneğin: Sükûnet, Mûris, Mûzip, Sûni…
  • : (Küçük harf: veya ℓ̗ ) Kürt alfabesinde ڵ ve Kiril Latinizasyonunda Љ sesini karşılamak için üretilmiştir. Türkçede bu ayrımın gerçekleştiği çok az kelime bulunduğu için ince L sesi ayrıca için bir harf yoktur. Bunlar daha çok düzeltme işareti ile gösterilen sözcüklerde yer alırlar. Bu harfin yer aldığı kelimelerin tamamındaki L harfleri dilin ucunun damağa doğru çekilmesiyle çıkarılan ve normal L sesine göre biraz daha ince olan bir sesi gösterir: Ḽâℓ̗ , Rôℓ̗ ... Üzerinde işaret bulunan ڵ veya noktalı ڶ harfi Arapça Boşnak alfabesinde ve Sorani-Kürt alfabesinde ince L sesini göstermek için kullanılır.
  • Q: Kürtçede ve ayrıca Tatarca’da ve Azerice’de kullanılır. Anadolu Türkçesindeki gırtlağa yakın olarak çıkarılan kalın K harfini gösterir. Örneğin: Qomşu (Komşu)... Bazı Türki dillerde ise yine kalın K sesine yakın olarak gırtlaktan çıkarılan kalın bir G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Azeri Türkçesinin resmi harflerinden birisidir. Arapçadaki Kaf (ق) harfini karşılar. Örneğin: Qadın (Kadın) sözcüğünün okunuşu "Gadın" şeklindedir. Baştaki G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. (Kimi lehçelerde ise ve bu sese oldukça yakın olan kalın gırtlaksı bir K sesi olarak okunur ve söylenir.)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]