Irak Türkmenleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Irak Türkmenleri
Toplam nüfus

3.000.000 (2013 Irak Planlama Bakanlığı açıklaması)[1]

Diller
Irak Türkçesi
Din
İslam
Sünnilik (Hanefilik), Şiilik (Caferîlik)
İlgili etnik gruplar
Türk halkları, Suriye Türkleri, Türkiye Türkmenleri

Irak Türkmenleri veya Irak Türkleri, Irak'ın kuzey bölgelerinde yaşayan ve genellikle Türkçe ve Arapça konuşan etnik gruptur.

Türkmen halk dansçıları.
Geleneksel Türk kostümlü Irak Türkmen kızı

Türkmen Adı[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'nden ayrılmış, Irak adı ile kurulan devletin vatandaşları olarak varlıklarını sürdüren Türklerden, uzun yıllar "Türkler" diye söz edilmiştir. Mustafa Kemal Harbiye Mektebi öğrencisiyken "Bayat Türkleri" demiştir.

Ancak Lozan Konferansı sıralarında İngiliz heyeti "Türkmenler" olarak ifade etmişlerdir.[11] Buna karşılık olarak Türk delegesi başkanı İsmet İnönü Türkmen ile Türk'ün eş anlamlı olduğu ve Türkiye Türkleri'nin de Türkmen olduklarını savunmuştur.[11]

1923 Lozan ve 1926 Ankara antlaşmalarında "Musul Türkleri" denilmiştir.

1959 yılında Abdülkerim Kasım'ın yönetimi ele geçirdikten sonra Irak'ta yaşayan Türkler'e "Türkmen" denilmeye başlamıştır.[11]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

1785 yılından kalma William Guthrie yapımı bir harita "Turcomania" (Türkmeneli) yazısı

Türkmenler sadece Kafkasya’ya değil, birçok coğrafyaya yayılmışlardır. Afganistan’ın Herat, Lakay, Ak Çah, Ândhui, Devletabad ve Maruçak bölgelerinde Türkmen boyları bulunmaktadır.[12]

Ayrıca J. H. Kramers, "12. yüzyılda Kerkük civarının, başkenti Erbil olan Türk beyliği Begtekinlilerin idaresinde" olduğunu İslam Ansiklopedisi'nde belirtmek suretiyle, bölgedeki Türk varlığının Osmanlı Devleti'nden önceye dayandığını vurgulamaktadır.[kaynak belirtilmeli]

İngiliz İşgali ve Türkmenler[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı'nın sonunda, toprakları İngiliz işgaline uğrayan Musul, Kerkük ve Erbil Türkmenlerinin ileri gelenleri, istilacı güçlere karşı mücadele etmek için, hemen harekete geçmişlerdi.

Anadolu toprakları üzerinde yürütülen Millî Mücadele'ye paralel olarak başlayan, bölgedeki hareketler, gücünü yine Anadolu'dan alıyordu. İlk olarak, İngilizlerin, halkı Osmanlı Devleti aleyhine kışkırtmalarını önlemek için, acil biçimde önlemler alınmaya başlandı. İngilizlerin bölgedeki siyasi hâkimleri, para vererek elde ettikleri bazı aşiret reislerini yanlarına çekmek için büyük gayret gösteriyorlardı. Buna karşılık, Türklerin ileri gelen liderleri, İngilizlerin bu gayretlerini boşa çıkarmak için, olağanüstü çaba harcıyorlardı. Bunların arasında Erbil Türklerinin çok sevilen ve sayılan din alimi Küçük Molla Efendi'nin (1867-1943), halkı İngilizlere karşı mücadeleye davet eden ve işgalcilerin propagandalarına karşı uyanık olmaya yönelik konuşma ve sohbetleri, büyük etki yapıyordu.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmeneli

Irak Türkmenleri, Irak'ın kuzeyinden itibaren Telafer, Musul, Erbil, Altunköprü, Kerkük, Tuzhurmatu, Kifri, Kara Tepe, Hanekin, Mendeli ve Bağdat'ın güney doğusunda bulunan Bedre'ye kadar uzanan bir şerit üzerinde yerleşmektedir.

Irak’ta Türk/Türkmen nüfusu 2.000.000 ila 3.000.000 civarında belirtilmiştir.[13][14] 600.000 civarı bir nüfus rakamından söz eden kaynaklar da vardır.

1958 yılında Bağdat'ta yayınlanan "The Iraqi Revolution 14th July Celebrations Committee" adlı kaynakta ve 1987'de Londra'da Inquiry Dergisi'nde yayınlanan "The Forgotteen Minority: The Turkomans of Iraq" adlı makalede 1957 yılında yapılan sayımda Irak' ta 567.000 Türkmen'in yaşadığı belirtilmiştir. Bu kaynaklara göre Irak'ın % 8,94'i Türkmen’dir. Daha sonra Irak'ta yayınlanan resmi kaynaklar ise Türkmenleri % 2 olarak göstermiştir.

Ancak Irak Türkmen Cephesi resmi internet sitesindeki ifadesine göre Irak'ta en az 2 milyon Türkmen'in yaşadığını iddia etmektedir.[15] Irak'ta yaşayan Türkler 1920'den itibaren kendilerine karşı uygulanan Kuzey Irak'taki asimilasyon politikalar ve Sünni - Şii mezhep anlaşmazlığı sebeplerinden dolayı siyasi olarak birlik gösterememektedirler.[kaynak belirtilmeli]

Irak Planlama Bakanlığı'ndan alınan 2013 verilerine göre, Türkmenler Sünni ve Şiilerin bir karışımı ve Irak'taki Araplar ve Kürtlerden sonra üçüncü büyük etnisite. 2013 nüfusu yaklaşık 34.7 milyon olan Irak'ta Türkmen nüfus 3 milyonu buluyor. Irak nüfusunun % 8,64 ünü oluşturmaktadır.[16]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Irak Türkmenleri, Türkiye'nin Anadolu bölgesi ile yakın kültürel ve dilsel bağları paylaşıyor.[17]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Iraklı Türkmenler çoğunlukla Müslüman'dır. Özellikle, Iraklı Türkmenlerin çoğunluğu Sünni Müslümanlar'dır (yaklaşık %60 - %70) ancak Şii İslam'ı uygulayan önemli sayıda Türkmen vardır (yaklaşık %30 ila %40).[18] Ancak, Türkmenler çoğunlukla laiktir ve Türkiye Cumhuriyeti'nde uygulanan laikçi yorumu içselleştirmişlerdir.[18]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Arapça ve Türkçe yazılmış bir Türkmen köy işareti
Arapça ve Türkçe yazılmış bir Türkmen köy işareti

Iraklı Türkmenler genellikle "Türkmen" olarak adlandırılan kendi Türk lehçelerini konuşuyorlar. Bu diyalekt, 1534'ten itibaren Osmanlı Türkçesinden etkilenmiştir; daha sonra'da, Safevî Devleti tarafından 1624'te Bağdat’ın kısa sürede ele geçirilmesi sırasında da Farsça’dan etkilenmiştir.[19] Bu bölge 1640 yılında Osmanlılara döndüğünde, Türk çeşitleri Osmanlı Türkçesi'nden etkilenmeye devam etti; üstelikle, bölgedeki Arapça ve Kürtçe gibi diğer diller de lehçelerini etkiledi.[19]

Irak Türkmen lehçesi özellikle Türkiye'nin güneydoğusundaki Diyarbakır ve Urfa lehçelerine çok yakındır.[20] Üstelik, İstanbul Türkçesi uzun zamandır lehçeleri üzerinde derin bir tarihsel etkiye sahip olan prestij lehçesi olmuştur. Bazı dilbilimcilere göre, Irak Türkmen lehçesi Balkanlar'daki ve Anadolu'daki Yörük kabilelerinin kullandığı Güney Azeri lehçesine benziyor.[21] Ancak, Irak Türkmen gramer kuralları Güney Azeri ve Afşar türleri gibi Irano-Türkiç çeşitlerinden keskin farklılıklar göstermektedir.[20]

1997'de Irak Türkmenler Türk alfabesini resmi yazılı dil olarak benimsedi.[22][23] Ayrıca, 2005 yılında toplum liderleri, tüm Irak Türkmen okullarında Türk alfabesini kullanmaya karar verdiler.[24]

Son yıllarda, Türkiye'den uydu televizyon ve medya popülerliği de Türkmen lehçesinin standart Modern Türkçeye standardizasyonuna yol açmıştır. Sonuç olarak, Türk kültürü ile bağlantılı ergenlerin standart Türkçe tercih edilen dili haline gelmektedir.[25]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Triana, María (2017), Managing Diversity in Organizations: A Global Perspective, Taylor & Francis, s. 168, ISBN 1-317-42368-2, Turkmen, Iraqi citizens of Turkish origin, are the third largest ethnic group in Iraq after Arabs and Kurds, and they are said to number about 3 million of Iraq's 34.7 million citizens according to the Iraqi Ministry of Planning. 
  2. ^ Knights 2004, 262.
  3. ^ Taylor 2004, 28.
  4. ^ Güçlü 2007, 79.
  5. ^ Betts 2013, 86.
  6. ^ Anderson & Stansfield 2011, 58
  7. ^ Iraq: Making Ethnic Peace After Saddam. A Conversation with Kanan Makiya and Patrick ClawsonŞablon:Oq
  8. ^ Iraqi Turkmen Human Rights Research Foundation: Summary Violation of the human rights of the Iraqi Turkmen since the Establishment of the Iraqi State. Date: January 27, 2007. No: Rep.9-A2707. Table of Content: General Information: Population, page 3Şablon:Oq
  9. ^ Zubaida Omar: British Inquiry Magazine. February 1987, page 37.
  10. ^ Issue 2. — Endangered community: the Turkoman identity in Iraq (author: Tarik H. Oğuzlu), page 313. // Journal of Muslim Minority Affairs. Volume 24. London: Carfax Publishing, October 2004, 413 pages.Şablon:Oq
  11. ^ a b c Suphi Saatçi, Tarihten Günümüze Irak Türkmenleri, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003, ISBN 975-437-455-4, s. 16.
  12. ^ Nadir Devlet, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, Çağ Yayınları, Ek Cilt, İstanbul 1993, sayfa 434.
  13. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; UNPO isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  14. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; MINORITY isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  15. ^ Irak Türkmen Cephesi Resmî İnternet Sitesi
  16. ^ [1]
  17. ^ BBC (June 18, 2004). "Who's who in Iraq: Turkmen". Erişim tarihi: 2011-11-23. The predominantly Muslim Turkmen are an ethnic group with close cultural and linguistic ties to Anatolia in Turkey. 
  18. ^ a b Oğuzlu, Tarik H. (2004), "Endangered community:The Turkoman identity in Iraq", Journal of Muslim Minority Affairs, Routledge, 24 (2), s. 313 
  19. ^ a b Bulut, Christiane (2000), "Optative constructions in Iraqi Turkmen", Göksel, Aslı; Kerslake, Celia (eds.) (Edl.), Studies on Turkish and Turkic Languages, Otto Harrassowitz Verlag, ISBN 3-447-04293-1 
  20. ^ a b Johanson, Lars (2001), Discoveries on the Turkic Linguistic Map (PDF), Stockholm: Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul, ss. 15–16, The modern Turkish influence was strong until Arabic became the new offıcial language in the 1930s. A certain diglossia Turkish vs. Iraqi Turkic is still observable. Turkish as a prestige language has exerted profound influence on Iraqi Turkic. Thus, the syntax differs sharply from neighboring Irano-Turkic varieties. 
  21. ^ Boeschoten, Hendrik (1998), "Speakers of Turkic Languages", Johanson, Lars; Csató, Éva Ágnes (Edl.), The Turkic Languages, Routledge, s. 5 
  22. ^ Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı. "Declaration of Principles of the (Iraqi?) Turkman Congress". 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2011-11-25. 
  23. ^ Nissman, David (5 March 1999), "The Iraqi Turkomans: Who They Are and What They Want", Iraq Report, Radio Free Europe/Radio Liberty, 2 (9) 
  24. ^ Shanks, Kelsey (2016), Education and Ethno-Politics: Defending Identity in Iraq, Routledge, s. 57, ISBN 1-317-52043-2 
  25. ^ Shanks 2016, 58.

İlgili Kitaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Suphi Saatçi, Tarihten Günümüze Irak Türkmenleri, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2003, ISBN 975-437-455-4.
  • Bilâl N. Şimşir, Türk - Irak İlişkilerinde Türkmenler, Bilgi Yayınları, Ankara, Eylül 2004, ISBN 975-22-0102-4.
  • Irak Türkmenlerinin dünü ve Türkçesi, Dicle Üniv. Fen-Ed. Fak. Çag. Türk Lehç. ve Ed. Bölümü Ögr. Gör., Dr. Mehmet Hazar
  • A. Borjakov, M. Sarıhanov, M. Söyegov, B. Hojayev, S. Arnazarov (2000), Türkmen Dilinin Grammatikası (Morfologiya), Mahmudgulu Adındaki Dil ve Edebiyat Enstitüsü, Ruh Neşriyatı, “Türk Dil Kurumu tarafından basılmıştır.” Ankara.
  • Altan Çetin (2002), “Irak Türkmenleri Tarihi” (Abdullatif Benderoğlu’nun Târihu’t-Turkmân fi’l- Irak, Bağdat 1972, adlı eserinden tercümedir), Nüsha, Yıl: 11, Sayı: 6, Yaz, s. 144-148.
  • Ebulgazi Bahadır Han (1996), Şecere-i Terākime (Türkmenlerin Soy Kütüğü), Hazırlayan: Zuhal Kargı Ölmez, Simurg yayınları, Ankara, s. 210.
  • Nadir Devlet (1993), Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, Çağ Yayınları, Ek Cilt, İstanbul.
  • Oğuz Ünal (1980), Türkiye Tarihine Giriş, Horasan’dan Anadolu’ya, Töre Devlet Yayınevi, Ankara.
  • V. Bartold (1958), Târihu’t-Turk fî Asyâ el-Vusta, Kahire.
  • Osman S. A. Ismail, "Mu'tasim and the Turks," BSOAS 29 (1966): 12-24
  • Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates, (London: Longman Group, 1986), 158-77.
  • Helmut Tollner, Die türkischen Garden am Kalifenhof von Samarra, (Bonn, 1971).


Kaynak hatası: <ref> "q" adında grup ana etiketi bulunuyor, ancak <references group="q"/> etiketinin karşılığı bulunamadı ya da kapatma </ref> eksik. (Bkz: Kaynak gösterme)