Uluslararası Fonetik Alfabe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Uluslararası Fonetik Alfabesi sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Uluslararası Fonetik Alfabe

Uluslararası Fonetik Alfabe (sesçil alfabe, sesçil abece, İngilizce: International Phonetic Alphabet, IPA) seslerin kâğıt üzerinde gösterilebilmesi için oluşturulmuş standart alfabedir. Tüm dillerdeki konuşma seslerini bir örnek biçimde kodlayabilmek için oluşturulmuş işaretler ve simgeler sistemidir. Bu sistemden en çok dilbilimde ve sözlüklerin hazırlanmasında yararlanılır.

Dillerin doğru telaffuz edilmesini sağlamak, tutarsız ve keyfi yazımlarla çok sayıda transkripsiyon (yazı çevirimi) sisteminin doğurduğu karışıklıkları önlemek amacıyla geliştirilmiş alfabedir. Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi olarak da bilinir. IPA'nın bir amacı da bir sözcüğü diğerlerinden ayırmaya yarayan her ses için ayrı bir sembol geliştirmektir.

IPA'da temel olarak Latin harfleri kullanılır. Bunun dışında başka alfabelerden harf alınmış (örneğin Yunan Alfabesi), bunlar Latin harflerine uyacak biçimde değiştirilmiştir. İnce ses ayırımları ve genizsilleşen ünlülerle sesin uzunluk, vurgu ve titreşimi, harflerin üstüne veya altına konan çeşitli işaretlerle belirtilir.

IPA dar ve geniş yazı çevrimlerinde kullanılabilir. Mesela anadili İngilizce olanlar tek bir /t/ sesi ayırt ederler. Bu sebeple geniş yazı çevriminde bu sese karşılık tek bir sembol yeterlidir. Ama /t/'nin “tap”, “pat” ve “stem” gibi sözcüklerdeki söylenişlerinin birbirinden biraz farklı olduğunu belirtmek için dar yazıçevrimi yani /t/'nin altına veya üstüne belli işaretler koymak gerekir.

Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi umulduğu kadar başarılı olamamıştır. ABD'de Avrupa'ya nazaran daha az kullanılmıştır. Latin alfabesinin yanı sıra çok sayıda özel işarete yer verdiği için basım ve daktilo etme güçlüğü vardır. Daktilo güçlüğünü engellemek için X-SAMPA geliştirilmiştir. Yer kazanmak ve kolaylık sağlamak gayesiyle IPA işaretleri ekseriyetle değiştirilerek veya birbirlerinin yerine kullanılır.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

X-ışınları ile çekilmiş bir görüntü, çeşitli ünlü seslerin söylenimi sırasında ağzın hareketleri.

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünsüzler
Eklemleme noktası → Dudaksıl Taçsıl Damaksıl Köksel Gırtlaksıl
Çift
dudaksıl
Dişsil
dudaksıl
Dişsil Dişyuvasıl Damaksıl
dişyuvasıl
Ön
damaksıl
Damaksıl Art
damaksıl
Küçükdilsel Boğazsıl Gırtlak kapaksıl
Eklemleme biçimi ↓
Genizsil    m    ɱ    n    ɳ    ɲ    ŋ    ɴ  
Patlamalı p b t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ  
Sürtünmeli ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ
Yarı-ünsüz    β̞    ʋ    ɹ    ɻ    j    ɰ      
Yuvarlanmalı    ʙ    r        ʀ    я*  
Çarpmalı    ⱱ̟        ɾ    ɽ      ɢ̆      ʡ̯  
Yanal sürtünmeli ɬ ɮ *    *    *       
Yanal    l    ɭ    ʎ    ʟ  
Yanal çarpmalı      ɺ    ɺ̢*    ʎ̯    ʟ̆    
Notlar;
  • Çift olarak yazılan sembollerden sağdaki ([ɦ] hariç) tonlu ünsüzleri gösterir.
  • * ile işaretlenen harfler resmî değildir.
  • ile işaretlenen harfer yeni eklenmiştir.