Büveyhîler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Büveyhi Hanedanı
آل بویه Āl-e Buye
Büveyhîler
934-1062
Büveyhîler Hanedanlığı haritası (Açık yeşil renkte gösterilen bölge). Komşu devletlerden Ziyarîler Hanedanlığı (Hazar Denizi'nin güneyinde lâcivert renkte gösterilen bölge), Aral Gölü güneyinde Harezmşahlar kavuniçi, Samanîler sarı, Azerbaycan'daki mahalli devletler koyu yeşil renkte gösterilmiş.
Büveyhîler Hanedanlığı haritası (Açık yeşil renkte gösterilen bölge). Komşu devletlerden Ziyarîler Hanedanlığı (Hazar Denizi'nin güneyinde lâcivert renkte gösterilen bölge), Aral Gölü güneyinde Harezmşahlar kavuniçi, Samanîler sarı, Azerbaycan'daki mahalli devletler koyu yeşil renkte gösterilmiş.
Başkent Şiraz
Yaygın diller Farsça, Arapça
Hükûmet Kalıtsal monarşi
Emir/Şehinşah  
• 934-949
İmâd üd-Devle
• 1048-1055
El-Melikü’r-Rahim
Tarihçe  
• Kuruluşu
934
• Âlâ üd-Devle kendini "Şehinşah" ilân etti. (978)
Büveyhiler en geniş sınırlarına ulaştı. (981)
• Dağılışı
1062
Öncüller
Ardıllar
Samanoğulları
Gazneli İmparatorluğu
İranlı halkların tarihi
Standard of Cyrus the Great.svg

Büveyhîler (Arapça: الدولة البويهية al-Dawla al-Buwayhīya, Farsça: آل بویه āl Būya; k. 945 - 1055), İran ve Irak'ta hakimiyet sağlayan Deylemi kökenli İrani ve Şii karakterli bir hanedan.[1][2][3] Deylemlilerin kurduğu en güçlü hanedan olarak sayılır.[4] Büveyhîler ilk önce Kuzey İran'a sahip olmuş daha sonra güneye çekilmişlerdir. Sasanilerin yıkılışından sonra İran'ın çoğunu ele geçiren ilk bağımsız İrani devlettir.

Kökenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Büveyhîler, Deylemlilerin kurduğu bir devlettir. Büveyhî adı, V. Behrâm soyundan geldiği iddia edilen Bûye (Büveyh) bin Fennâ Hüsrev'den gelmektedir.[5]

Kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Şiî bir devlet olan Büveyhîlerin egemenliği 932'den 1055'e kadar sürmüştür. Bu hanedana adını veren Ebu Suca Büveyh, savaşçı bir kabilenin başkanıdır. Oğullarından Ali Fars'ta, Hasan Rey'de ve Ahmet de Kirman'da bir Büveyh Beyliği kurmuştur. Büveyhoğulları zamanla batıya ilerleyerek Bağdat'ı egemenliği altına almıştır. Büveyhoğulları daha sonra Halife'yi emrine almıştır. Halife Büveyoğullarının başkanını vali (emirül ümera) atamıştır. Büveyhoğulları daha sonra da Halife'nin gözlerine mil çektirerek yerine başka bir halife getirmiştir. Artık Abbasi Halifeleri, Büveyhoğullarının kuklası olmuştur.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İmadüddevle devrinde, Şiraz (934), Ahvaz (938), Rey (942) ve Bağdat (945) kontrol altına alındı. Adudüddevle devrinde Umman (967), Kirman (968), Kuzey Irak (978), Diyarbakır yöresi- El Cezire (979) , Taberistan ve Cürcan (981) da Büveyhi topraklarına dahil oldu. [6]

Üç ayrı Büveyhîler Beyliği birleşince devlet güçlenmiştir. Devleti birleştiren Adudüddevle ölünce 983'te yeniden karışıklıklar ortaya çıkmıştır. İki kola ayrılan Büveyhoğullarından birine 1029'da Gazneli Mahmut son vermiştir. Adud al-Daula zamanında ülkede birçok cami ve hastane yapılmıştır. Bunlar Moğol istilaları sonucu yakılıp yıkılmıştır. Büveyhioğullarının Bağdat'taki Türk komutanları zaman zaman Büveyhoğullarına karşı ayaklanmıştır. Ayrıca ordudaki Türk ve Deylemlilerin mücadele etmesi de devleti zor duruma düşürmüştür. Bu nedenle Büveyhioğullarının diğer kolu da zayıflamaya başlamıştır. Büveyhioğullarının baskısından kurtulmak isteyen Abbasî Halifesi Kaimbiemrillah Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'den yardım istemiştir. Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a yaptığı seferde Büveyhioğuları ile savaşmış ve onları ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Büveyhioğulları hükümdarını esir alan Tuğrul Bey bu devlete son vermiştir. Büveyihoğulları zamanında birçok mimari eser de yapılmıştır. Büveyhioğulları bugünkü İran, Irak, Azerbaycan ve Türkiye topraklarının belli bir kısmına hakim olmuş bir hanedandır.

Büveyh Hükümdarları[değiştir | kaynağı değiştir]

Şiraz'daki bir pazar. Büveyhioğulları zamanında yapılmıştır.

Büyük Hükümdarlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Büveyh hükümdarları devleti genelde Fars, Jibal ve Irak'tan yönetmiştir. Ülke üçe bölünmüş olduğundan üç ayrı hükümdar tarafından yönetilmiştir.

Fars kolu

  • İmâdüddevle 934-949
  • Adudüddevle 949-983
  • Şerefüddevle 983-989
  • Samsâmüddevle 989-998
  • Behâüddevle 998-1012
  • Sultânüddevle 1012-1024
  • Ebû Kalicar 1024-1048
  • Abu Mansur Fülâd Sütûn 1048-1055

Selçuklular'a dahil olmuştur.

İran'da 10. yüzyıldan kalma bir süslü Büveyh tabağı

Rey kolu

  • Ruknüddevle 935-976
  • Fahrüddevle 976-980
  • Muayyadüddevle 980-983
  • Fahrüddevle (tekrar) 984-997
  • Mecdüddevle 997-1029

Gazneliler'e dahil olmuştur.

Irak kolu

  • Müizzüddevle 945-967
  • İzzüddevle 966-978
  • Adudüddevle 978-983
  • Samsâmüddevle 983-987
  • Şerefüddevle 987-989
  • Behâüddevle 989-1012
  • Sultânüddevle 1012-1021
  • Müşerrefüddevle 1021-1025
  • Celâlüddevle 1025-1044
  • Ebû Kalicar 1044-1048
  • El-Melikü’r-Rahim 1048-1055

Selçuklular'a dahil olmuştur.

Küçük Hükümdarlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı küçük bölgeleri yöneten Büveyh hükümdarlarıdır.

Basra Büveyhleri

  • Diyaüddevle 980'ler

Fars Büveyhlerine katılmıştır.

Hamedan Büveyhleri

  • Muayyadüddevle 976-983
  • Şamsüdevle 997-1021
  • Samaüddevle 1021-1024

Kerman Büveyhleri

  • Kavamüddevle 1012-1028

Fars Büveyhlerine katılmıştır.

Huzistan Büveyhleri

  • Tacüddevle 980'ler

Fars Büveyhlerine katılmıştır.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Britannica
  2. ^ Lokman I. Meho,Kelly L. Maglaughli (1968), The Kurds and Kurdistan: A Selective and Annotated Bibliography, ABC-CLIO, 1997, s. 47.
  3. ^ İlk Şii devleti Büveyhliler -caferilik.com
  4. ^ İslam Ansiklopedisi, cilt: 09; s. 265.
  5. ^ TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 6,  sayfa: 496
  6. ^ "ADUDÜDDEVLE - TDV İslâm Ansiklopedisi". TDV İslam Ansiklopedisi. Erişim tarihi: 14 Ağustos 2021.