Çerkesya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Çerkesya - Çerkezistan
Адыгэ Хэку - آدیه حَقُو - Adığe Heku
Адыгей - Adığey
Çerkesya Konfederasyonu
1427-1864
Çerkesya - Çerkezistan bayrağı
Bayrak
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Slogan
"Псэм ипэ напэ"
("Candan önce onur gelir")
Çerkes Çekiç Hacı - Xabze Hacı
Klassenzeichen Tempest.PNG
1750 yılında Çerkesya sınırları.
1750 yılında Çerkesya sınırları.
Başkent

Şencır

Soçi (Çerkesçe: Шъачэ, Şaçe)
43°35′07″K 39°43′13″D / 43.58528°K 39.72028°D / 43.58528; 39.72028
Yönetim merkezi Adige Xase
Resmî diller Çerkes lehçeleri;
Batı Çerkes dilleri
Doğu Çerkes dilleri

Yaygın diller Çerkesçe, Ubıhça, Abazaca
Etnik gruplar
Çerkesler, Karaçaylar, Balkarlar, Abazinler
Resmî din
Antik Çerkes dini, Musevilik, Ortodoks Hristiyanlık, Sünni İslam
Hükûmet Konfederasyon, Oligarşik Cumhuriyet
Tarihçe  
• Kuruluşu
1427
14??
• İnal'ın ölümü ile devletin prensliklere bölünmesi
1453
• Rus-Çerkes Savaşı başlangıcı
1763
1829
1864
• Dağılışı
1864
Öncüller
Ardıllar
Altın Orda Devleti
Rusya İmparatorluğu
Bu madde Çerkesler ile ilgilidir
Çerkesler
Circassian flag.svg

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler · Çemguylar
Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar · Natuhaylar
Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler

Dil ve lehçeleri
Çerkesçe · Adigece · Kabardeyce · Şapsığ lehçesi
Besleney lehçesi · Alfabe · Ubıhça
Abhaz-Adige dil ailesi · Bjeduğ lehçesi

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım

Bazı Çerkesler
Şarandıqo · İnal · Sefer Bey Zanuko · Hacı Kızbeç
Murat Kumpilov

Çerkesya ya da Çerkezistan (AdıgeceАдыгэ Хэку[1], Adığe Heku ya da Адыгей, Adığey; RusçaЧерке́сия, Çerkesiya; Gürcüceჩერქეზეთი, Cherkezeti; Arapçaشيركاسيا, Sherkesia;[2]), Kuzey Kafkasya ve Karadeniz'in kuzeydoğu kıyısında yer alan bir bölge ve tarihsel bir ülkedir. Bu Çerkes halkının anavatanıdır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Antik dönemlerde (M.Ö 4. yüzyıl) Çerkesya'da Grekler (Yunanlar) ve Sind-Meot kabileleri yaşıyordu. Sindler, Sindika devletini kurarak tarihteki en eski Çerkes devletlerinden biri oldular. Bu devletin çatısı altında bölgedeki Grekler, Sindler-Meotlar ve Alanlar kaynaşarak Çerkes halkını oluşturdular.[3]

Sindlerden ilk kez, MÖ 5. yüzyılda yaşayan Grek şairi Hipponaks, daha sonra da Herodot söz etmektedir. Strabon da, Karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunan Sind kenti Aborake'den söz eder. Sindika'ya ilişkin bilgiler Grek belgelerinden ve arkeolojik buluntulardan öğrenilmiştir, bu sebeple ortada fazla detay yoktur. Sindika Devleti'nin ne zaman kurulmuş olduğunu tam olarak bilinmiyor ancak Sindlerin, Karadeniz kıyısındaki Grek kolonilerinin kurulmasından önce bir devletlerinin ve Greklerle ticari ilişkilerinin bulunduğu biliniyor. Sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da biliniyor.[4][5][6][7][8]

Çerkesler bundan sonra uzun süre birlik kuramadılar. Eskiden Sind krallığında yaşayan ve sınırları Ukrayna'dan Osetya'ya kadar uzanan Çerkesler, Moğol ve Altın Ordu saldırılarıyla dağlara çekildiler.

1427 yılında bir Çerkes soylusu olan İnal, amacının o dönemde pek çok devlete bölünmüş Çerkesyayı ve Çerkesleri tek devlet altında birleştirmek olduğunu açıkladı. İlk başta İnal Taman yarımadasında toprak sahibiydi. Kendisine bir ordu kurup 1400'lü[9] yıllarda Orta Kafkasya'ya geçti ve Kabardey Prensliğini kurdu.[10] Shora Nogmov'a göre Çerkes asiller, Cenevizlileri Çerkesya'dan atan İnal'ın yükselişini engellemeye çalıştılar fakat Mzymta Nehri yakınındaki bir savaş sonucu 30 Çerkes lordu İnal tarafından mağlup edildi. On tanesi idam edilirken, geri kalanı İnal'a bağlılık yemini etti. Etkili genişlemeler sonucu, İnal tüm Çerkes diyarının tamamını[11] veya büyük bir kısmını[12] tek devlet altında birleştirmeyi başardı. Çerkeslerin en büyük kurumu kabul edilen ve Xabze'nin bekçisi olan Xase Meclisi tarafından prens seçildi. Devleti 70 bölgeye ayıran İnal, her bölgeye bir yönetici atadı. İnal tarafından kurulan bu yeni Çerkes devletinin başkenti Şencır şehri oldu. Ardından, İnal Çerkes topraklarında sorun yaratan Kırım Tatar boyları ile savaşa girerek onları Ten Nehrine kadar sürdü. [11]

Abhazlar ile birleşmek isteyen İnal'ın "Tek Çerkes Devleti" politikasını benimseyen Abhaz sülaleleri Şaş'e (Çaçba) ve Aşe (Açba), olası bir savaşta İnal'ın yanında olacaklarını açıkladılar. Abhazya lideri İnal'a karşı çıktı ve savaş açtı. Savaşı kazanan İnal, resmen Abhazya'yı fethetti ve Abhaz halkı İnal'ın hükümdarlığını tanıdı. Bu sıralar Abhazya'yı fethetmek isteyen Megreller, işgale başlamıştı. Megrellere saldırarak Abhazya topraklarından atan İnal, Abhazya'da hükümdarlığını kesinleştirmiş oldu.[13][14][15]

İnal, çlmeden önce topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1453 yılında zehirlenerek öldü. Bu sebeple Çerkes boy-prenslikleri oluştu. Bunlardan bazıları, Temruk tarafından kurulan Çemguy, Beslan tarafından kurulan Besleney, Kabarta tarafından kurulan Kabardiya, Zanoko tarafından kurulan Şapsuğ ve Hattı tarafından kurulan Hatukay.

Çerkesler bunun ardından uzun süre siyasi birlik sağlayamadı, Batı Çerkesya'da on kabile vardı. Doğu Çerkesya'da ise Kabardey ve Besleney devletleri bulunuyordu. 1550'lü yıllarda prens Temruk Rus Çarı IV. İvan ile Osmanlı ve Fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler Hristiyandı ve İslam yayılmaya başlamamıştı.[16] Rusya ardından bölgeyi yanlız bıraktı.

1714 yılında I. Petro Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. II. Katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, Terek Irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.[17]

1763 yılında Rus İmparatorluğu Çerkesya işgalini başlattı ve Rus-Çerkes Savaşı başladı. Savaş, 101 yıl sonra, Çerkes Sürgün ve Soykırımının da başlangıç tarihi olarak kabul edilen 21 Mayıs 1864 tarihinde 2.000 yaralı Çerkes atlısı ile son donanımlı 100.000 Rus askeri arasındaki savaştan sonra hiç bir çaresi kalmayan Çerkes liderlerin sadıklık yemini etmesinin ardından sona ermiştir.[18] Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki Kozaklar Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.[19]

Rus İmparatorluğuna teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. Osmanlı gemileri tarafından Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler,[20] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü[21] ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise Kuban Nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[18]

[değiştir | kaynağı değiştir]

13. yüzyıldan beri bilinen Çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. Bir görüşe göre ‘Çerkes’ ismi antik çağda Yunanların bugünkü Novorossiysk (Tsemez) ve Gelencik arasında yaşayan yerel bir kabileye verdikleri ‘Kerket’ adından gelmektedir. Başka bir görüşe göre, Çerkes adını onlara Orta çağ’da komşu olan Türk halkları vermiştir. Bir diğer görüşe göre ise kökeni Farsçadır.

Kafkasya’ya yakın coğrafyadaki dillerde isim ‘Çerkes’ olarak yerleşmiştir. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir (Almanca: Tscherkessen, İngilizce: Circassian, Fransızca: Circassien). Çerkesler kendilerine "Adığe" adını verirler. Komşu halklardan Abazalar (Abhazlar) Çerkesleri Azıhua, Osetler de Kaşgon/Kasgon olarak adlandırır.

Rusçada önceleri Çerkes adı altında bütün Adığe grupları tanımlanırken, Sovyetler Birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. Adığey’de yaşayan Çerkesler ‘Adıgeyli’ (adıgeyetsı), Karaçay-Çerkesya'da yaşayanlar ‘Çerkes’ (çerkesı), Kabardey-Balkarya'da yaşayanlar ‘Kabardey’ (kabardintsı), Şapsığ Ulusal Bölgesinde ‘Şapsığ’ (şapsugi) adlarıyla Adığelerin alt etnik grupları ilan edildi. Rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre ‘Çerkes’ aslında etnik değil, sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’ndeki Çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. Dolayısıyla Rusçada 1920’lerden önceki ve sonraki ‘Çerkes’ terimi farklı anlamlara gelmektedir. Son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

Türkiye’de ise farklı bir karışıklık söz konusudur. Çerkesler dışında Anadolu’da Kafkas göçmeni olarak Abaza, Oset, Çeçen, Karaçay, Dağıstanlı Avar-Lezgi halkları da yaşamaktadır. Yaklaşık 150 yıl önce Osmanlı topraklarına gelen Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin büyük çoğunluğunun Çerkes olması; kıyafet, gelenek görenek, dans ve müzik vs. kültür öğelerinin benzerliği gibi nedenlerle diğer Kafkas halkları da bu coğrafyada Çerkes olarak adlandırılmıştır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde bu dış algı zamanla içselleştirilmiş ve seçkinler tarafından da siyasi olarak formüle edilmiştir. 1990’larda başlayan bilgilenme ve yeniden kimliklenme sürecinde bu terminoloji de değişmeye ve yerli yerine oturmaya başlamıştır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin Osmanlı topraklarına sürgünü

Çerkesya sınırları Kırım'dan başlayarak zorlu Kafkas Dağları'na kadar uzanır. Batıda sınırlar Kırım ve Taman Yarımadası'ndan ve Karadeniz'den Terek ırmağına kadar yani bugünkü Kabardino-Balkarya ve Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye Çerkesya denir. Aslında Çerkesya'nın tam olarak belli bir sınırı yoktur ama Çerkeslerin tarihi bölgelerine bakacak olursak bugünkü Krasnodar Krayı, Rostov Oblastı'nın güney yamaçları, Stravropol Krayı, Karaçay-Çerkesya, Kabardino-Balkarya, Kırım, Adıge Cumhuriyeti ve Ukrayna topraklarına denk gelmektedir. Çerkesler özellikle 1. yüzyılda ve 12. yüzyıllarda çok güçlenmiş ve bu toprakların tümüne ve büyük bir bölümününe egemen olmuştur ki Moğol ve Altın Orda devletini saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla bugünkü yerlerine yani Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir.

Çerkes Tarihinin Kronolojisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes tarihi kronolojisi, 1427 ile 1864 tarihleri arasında varolan Çerkesya'nın 2005 yılına kadar olan tarihi kronolojisini içermektedir.

Yerleşim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin anavatanı Osmanlı kaynaklarında Çerkezistan, Batılı ve Rusça kaynaklarda ise Çerkesya olarak adlandırılan, Kuzey Kafkasya’nın batı ve orta bölgesidir. Çarlık Rusyası’nın 1800’lerin başından itibaren bölgeyi işgali ve kolonizasyonuyla birlikte Çerkesya’nın etnik haritası da değişmiştir. 1864’te savaşın bitmesi ve Çerkeslerin Osmanlı topraklarına sürgün edilmesiyle ülkenin büyük bölümünde Çerkes yerleşimlerinin varlığı sona ermiştir.

Çerkesler bugün Kafkasya’da, 1920’lerde Sovyetler Birliği’yle birlikte kurulan ve tarihi Çerkesya’nın küçük bir bölümünü kaplayan üç idari birimde (Adıgey, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetleri) yaşıyorlar. Ayrıca Krasnodar Krayı’nda (Lazarevsk ve Tuapse) ve Kuzey Osetya sınırları içindeki Mozdok’ta az sayıda Çerkes bulunuyor.

Türkiye’de 600 civarında Çerkes yerleşimi Trakya, Doğu ve Güneydoğu bölgeleri hariç bütün Anadolu’ya dağılmıştır. En yoğun Çerkes yerleşimi Sinop, Samsun, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, K.Maraş, Adana hattı ile orta batı Anadolu’da ve Marmara bölgesinde (Eskişehir, Bilecik, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Yalova, Sakarya, Düzce) bulunmaktadır.

1863-65 yıllarında yoğun olarak yerleştirildikleri Balkanlar’ı 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı sırasında terk etmek zorunda kaldıkları için bugün Balkanlar’da Çerkes yerleşimi yoktur. Kosova’da kalan son Çerkes topluluğu da 1998 yılında Kafkasya’ya dönmüştür. Türkiye dışında, eski Osmanlı toprakları olan Suriye, Ürdün ve İsrail’de Çerkesler yaşamaktadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Çerkeslerin 1891 yılındaki nüfusu 161.950 kişidir. Günümüzde Rusya dışında Çerkes kabul edilen yakın halklar ise Rusya'da Çerkeslerden ayrı tutulmuştur (Nah-Dağıstan dillerini konuşanlar hariç): Ubıhlar 25.000 (1867), Abhazlar 60.000 (1886) {Abazinler yer almamış}, Balkarlar (Балкары) 3.000 (1875), Karaçaylar (Карачаевцы) 25.000 (1891), Osetler (Осетины) 164.490 (1886)[22]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeybatı Kafkas dilleri (Абазэ-Адыгэбзэхэр): Abaza dilleri (абазэбзэхэр) ile Adığe dilleri (адыгэбзэхэр)
Nart destanlarının kahramanı Sosruko (Batı Саусырыкъо Doğu Сосрыкъуэ)

Evliya Çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan Çerkesçeyi "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" demiştir.[23]

Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede (Doğu Çerkesçesinden Kabardey ile Batı Çerkesçesinden Çemguy ve Şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey.[24] Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.[25]

14 Mart 1853 tarihinde Abzehlerden Vımar/Wumar Bırsey (Бырсэй Умар, Бэрсей Умар, Rusça: ru:Умар Хапхалович Берсей 1807—1870) tarafından Tiflis'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (Адыгэбзэ псэлъалъэр) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart Çerkes Dili Günü ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.[24][26][27]

Eskiden Ubıhça konuşmuş olan Ubıhların da anadili haline haline gelen Çerkesçe, Çerkes Ermenileri ile Çerkes Rumları (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi[28][29], Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.[24]

Sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme, vb'dir.[24] Anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur.[24] Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan Nart destanları ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705 tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır.[24] Yaklaşık üç asırlık Koç'as destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Adigey Cumhuriyeti'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)

Çerkeslerde geleneksel din (диныр) geçmişte animizm olsa da, günümüzde Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamı Müslümandır.[30]

Mitoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin geleneksel inançları örfî habze kuralları çerçevesinde animizm ve büyüye dayanırdı. Çerkesler suya, ateşe, bitkilere, ormanlara, kayalara, gök gürültüsüne ve yıldırımlara tapmışlardır. İbadet, dans ve müzik eşliğindeki tapınma eylemlerini, tapınak olarak kullanılan kutsal korularda yaparlardı. Töreni thamate/thamade adı verilen yaşlı bir bilge-rahip yönetir, törene huaho denilen, anlamı olmayan sözler ve yakarışlardan oluşan dua ve dilek şarkıları eşlik ederdi. Böylece hastalıklardan ve yeni doğan bebekleri nazardan korumak amaçlanırdı.[31] Çerkeslerin mitolojik inançlarına Nart destanlarında[32][33] rastlanmaktadır. Çerkeslerin baş tanrısı Tha için «büyük tanrı» anlamında Thaşho adı da kullanılır. Bu baş tanrı dışında yardımcı diğer tanrılar şöyledir:[34] yaşam/ruhlar tanrısı, bereket/tarım ürünleri tanrısı, gök tanrısı, çiftçilerin koruyucu tanrısı, sığırların koruyucusu olan tanrı,atlıların koruyucu tanrısı, avcıların muhatap olduğu ormanların koruyucu tanrısı, çobanların muhatap olduğu koyunların koruyucu tanrısı, Tlepş/Лъэпшъ demirci ve ateş tanrısı ve tıbbın kruyucusu, denizlerin su tanrıçası, ırmakların su tanrıçası, bahçelerin koruyucusu olan tanrıça, Тлохумишх ile Шеберис Созерис'e yakarırken adları geçen tanrılar, öküz pulluklarının koruyucusu olan tanrı, gök tanrısı[34]

Musevilik[değiştir | kaynağı değiştir]

8. yüzyılda Bizans'tan kaçan yaklaşık 20 bin Yahudinin (джуртхэр Curtḫer) Kafkasya'ya yerleşmesi ve Türk kökenli Musevi Hazar Kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucu bazı Çerkes kabileleri geçmişte Museviliği seçmiştir.[31]

Hristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Kafkasya’da Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan Kabardey topluluk yaşamaktadır.[30] Günümüzde Kuzey Osetya'nın üç köyünde ve Stavropol Krayının bir köyünde Hıristiyan Çerkesler bulunmaktadır.[35]

İslam[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamına yakını Sünni Hanefi Müslümandır (мыслимэн). Çerkesler 16-17. yüzyıllardan itibaren Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla görece geç Müslüman olan bir toplumdur. Kırım Hanlığı’nın Çerkeslerle ilişkileri sonucu İslamiyet 16. yüzyılda Kabardey bölgesinden Hatujuka Adil Girey’in ve Molla İshak Abuk’un yardımları ile girmiştir. Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla yayılmaya başladığı anlaşılan Müslümanlık 17–19. yüzyıllarda güçlenmiştir. Ferah Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti tarafından Kafkasya bölgesine muhafız olarak gönderilmesinden sonra, İslamiyet’in yine Osmanlıdan gelen Çerkes asıllı hocalar vasıtası ile tanıtılmasına hız verilmiştir.[35]

19. yüzyılda İslamiyet Kabardeyler dışında Çerkes kabileleri arasında pek yaygın olmadığı gibi, Çerkes toplumunda müslüman ulema sınıfı da henüz oluşmamıştı. Din adamları Çerkesler arasında sayı ve sosyal etki açısından önemli bir tabaka meydana getirmemişlerdi ve o dönemde Dağıstan ve Çeçenistan’da olduğu gibi toplumsal güce sahip değillerdi.[36]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://aheku.org/ (Rusça)
  2. ^ http://www.circassianews.com/ (Arapça)
  3. ^ Древнее царство Синдика, 2007
  4. ^ Генрих Ананенко,Сыд фэдагъа Синдикэр?,Адыгэ макъ gazetesi,07.01.1992.
  5. ^ V.Diakov-S.Kovalev,İlkçağ Tarihi,Ankara,1987,s.345-355,506-514.
  6. ^ General İsmail Berkok,Tarihte Kafkasya,İstanbul,1958,s.135-136.
  7. ^ Turabi Saltık,Sindika Krallığı,Jineps,Ocak 2007,s.5.
  8. ^ Tamara V.Polovinkina,Çerkesya,Gönül Yaram,Ankara,2007,s.21-45.
  9. ^ Shora Nogma has 1427 (per Richmond, Northwest Caucasus, kindle@610). In a later book (Circassian Genocide kindle @47) Richmond reports the legend that Inal reunited the princedoms after they were driven into the mountains by the Mongols. In a footnote (@2271) he says that Inal was a royal title among the Oguz Turks
  10. ^ Cole, Jeffrey E. (2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, LLC. OCLC 939825134.
  11. ^ a b http://www.cherkessia.net/news_detail.php?id=5729
  12. ^ https://books.google.se/books?id=eE2pDLgibVoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=prince%20inal&f=false
  13. ^ http://www.cherkessia.net/news_detail.php?id=5729
  14. ^ Papaskʻiri, Zurab, 1950- (2010). Абхазия : история без фальсификации. Izd-vo Sukhumskogo Gos. Universiteta. ISBN 9941016526. OCLC 726221839.
  15. ^ The 200-year Mingrelia-Abkhazian war and the defeat of the Principality of Mingrelia by the Abkhazians of XVII-XVIII cc.
  16. ^ Shenfield 1999:150
  17. ^ Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  18. ^ a b Henze 1992
  19. ^ Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  20. ^ Shenfield 1999
  21. ^ Der Kaukasuskrieg und seine Folgen, 87-88
  22. ^ “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи”, Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar
  23. ^ Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde b,r "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi
  24. ^ a b c d e f Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı
  25. ^ circassian.us : Biz Çerkesler
  26. ^ Marite Jılase (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Vımar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız & Wumar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız Адыгэ псалъэ/Adge Psatle, 13 Mart 2008
  27. ^ Tiflis'te 'Çerkes Kılavuzu'nun tanıtımı yapıldı
  28. ^ Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края. Краснодар, 2008 (Rusça)
  29. ^ Владимир Колесов. Черкесские (горские) греки. Красная книга, Краснодар (Rusça)
  30. ^ a b http://www.cerkesarastirmalari.org/org/cerkesler
  31. ^ a b Övür, Ayşe (2006). Çerkes mitolojisinin temel unsurları: Tanrılar ve Çerkesler. Toplumsal Tarih, Sayı 155, Kasım 2006
  32. ^ Balkar Selçuk. Nart Mitolojileri - Sözlükçe
  33. ^ ХьадэгъалIэ Аскэр (yazan) Hapi Cevdet Yıldız (çeviren). Adıge Yiğitlik Destanı: Nartlar II-III
  34. ^ a b ДУБРОВИН Н.ЧЕРКЕСЫ (АДИГЕ). Военный сборник, № 3.1870
  35. ^ a b Nahit Serbes (Tletseruk). Çerkeslerde inanç ve hoşgörü
  36. ^ Tavkul, Ufuk (1998). İslamiyetin XIX. yüzyılda Kafkasya halklarının toplumsal yapılarına tesirleri. Kırım Dergisi, 7 (25), 1998, 43-46.