Rus-Çerkes Savaşı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Rus-Çerkes Savaşı

Rus-Adığe Savaşı

Rusya'nın Kafkasya'yı işgali
Kafkas Savaşı
Circassian Warrior.jpg
Çerkes Askeri
Tarih1764 - 21 Mayıs 1864
BölgeÇerkesya, Kuzeybatı Kafkasya, bugün Krasnodar Krayı, ve Adıge Cumhuriyeti, Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti, Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti ve Abhazya
SebepSıcak denizlere inme politikası, İslam düşmanlığı, Çerkesleri Kafkasya'dan atmak
SonuçPek çok Rus ordusu Çerkes güçleri tarafından dağıtıldı.[1] Ruslar, özellikle 21 Mayıs 1864 tarihinde şiddetlenmek üzere Çerkes Soykırımı'nı başlattılar.
Coğrafi
Değişiklikler
Çerkesya'nın Rusya'ya ilhakı
Taraflar
Rus İmparatorluğu Rus İmparatorluğu
Odishi flag.svg Megrelya Prensliği
Banner of Guria.svg Guria Prensliği

Circassian flag.svg Çerkesya Konfederasyonu

Diğer:

Coat of Arms of the Principality of Abkhazia.svg Çerkes ordularına katılan Abhaz isyancılar

Gözlemciler:
Flag of the United Kingdom.svg Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı (Çerkeslerle diplomatik ilişkiler)
Flag of France.svg İkinci Fransız İmparatorluğu (Çerkeslerle diplomatik ilişkiler)

Flag of the Ottoman Empire.svg Osmanlı İmparatorluğu (Çerkeslerle diplomatik ilişkiler)
Komutanlar ve liderler

Rusya I. Nikolay
Rusya I. Alexandr
Rusya II. Katerina

Rusya II. Aleksandr (Rusya)
Rusya Aleksey Petrovich Yermolov

Rusya Mihail Semyonovich Vorontsov

Rusya Aleksandr Baryatinskiy

Rusya İvan Paskevich

Rusya Nikolai Evdokimov

Circassian flag.svg Dığujıqo Kızbeç

Circassian flag.svg Sefer Bey Zanuqo

Circassian flag.svg Karandıko Berzeg Hace

Circassian flag.svg Canbolat Bolotoqo

Circassian flag.svg Keysin Keytiqo

Circassian flag.svg Kundeyt Şebez-Giray

Circassian flag.svg Karamırza Soqur

Circassian flag.svg Bomet Misost

Circassian flag.svg Hawudıqo Mansur

Circassian flag.svg Şirıxhuqo Dığuj

Circassian flag.svg Berzeg Dzepş

Circassian flag.svg Baletoqo Aytek

Circassian flag.svg Hatoxhuşoqo Jambolet

Circassian flag.svg Hatoxşoka Muhamed Aşe

Circassian flag.svg Janxoet Kuşuk

Circassian flag.svg Ajgeriy Kuşukupş

Circassian flag.svg Biş Hasan Effendi

Circassian flag.svg İbrahim Effendi

Coat of Arms of the Principality of Abkhazia.svg Copua İsmail

Coat of Arms of the Principality of Abkhazia.svg İsmail Barakay

Coat of Arms of the Principality of Abkhazia.svg İpa Dziaş
Güçler
200,000[2] 20,000[3]
Kayıplar

Çeşitli kaynaklara göre

96.000[4] 121.026‬[5]
1.000.000-2.500.000 Çerkes zorunlu göçe tabi tutuldu. Bunların sadece yarısı kıyıyı görebildi, yarısı yol sırasında öldü. Buna karşı çıkan sayısız Çerkes, Ruslar tarafından işkenceye maruz kaldı, öldürüldü.[6] Göçe zorlanan Çerkesler, Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli bölgelerine yerleştirildi.

Rus-Çerkes Savaşı (1763–1864), Rus İmparatorluğu ve Çerkesya Konfederasyonu arasındaki 101 yıllık savaşın adı. Kafkas Savaşı'nın (1817-1864) Çerkesler ve Ruslar arasındaki batı cephesine verilen isimdir. Kimi kaynaklara göre savaş daha önce başlamış olmasına rağmen, çok bilgi olmadığı gerekçesiyle savaşın başlangıç noktası Rusların Çerkes sınırına kaleler inşaat etmeye başladığı 1763 yılı olarak kabul edilir.[7] Savaş, 101 yıl sonra, Çerkes Sürgün ve Soykırımının da başlangıç tarihi olarak kabul edilen 21 Mayıs 1864 tarihinde 2.000 yaralı Çerkes atlısı ile son donanımlı 100.000 Rus askeri arasındaki savaştan sonra hiç bir çaresi kalmayan Çerkes liderlerin sadıklık yemini etmesinin ardından sona ermiştir.[7] Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki Kozaklar Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.[8]

Rus İmparatorluğuna teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. Osmanlı gemileri tarafından Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler,[7][9] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise Kuban Nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[7][9]

Savaştan önce Rus-Çerkes ilişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya, 1700

Çerkesya, 1860'lı yıllara kadar Çerkeslerin yaşadığı bölgeye verilen isimdir. Çerkesler uzun süre siyasi birlik sağlayamadı, Batı Çerkesya'da on kabile vardı. Doğu Çerkesya'da ise Kabardey ve Besleney devletleri bulunuyordu. 1550'lü yıllarda prens Temruk (Prens İnal'ın oğlu) Rus Çarı IV. İvan ile Osmanlı ve Fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler Hristiyandı ve İslam yayılmaya başlamamıştı.[10] Rusya ardından bölgeyi yanlız bıraktı.

Savaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkezler'in direniş sırasında 1840 yılında Kafkasya kıyılarını işgalcilerden boşaltmak amacıyla bir Şapsığ köyünde inşa edilmiş bir Rus askeri yerleşkesine yaptığı taarruz.

1714 yılında I. Petro Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. II. Katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, Terek Irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.[8]

15 Çerkes prensi, Osmanlı ve Kırım desteği ile Ruslarla savaşmak isterken, 13 prens ise Rusya ile diplomasi yapmak istiyordu. Rusya 1763’de Terek Irmağı kıyısına büyük bir kışla kurdu. 1763’de küçük çaplı savaşlar yapıldı. Rusya’nın yıkım gücünü bilen Çerkes prensleri, diplomatik ilişkiler kurmaya çalıştılar. 1764’de prens Keysin Keytiqo ve şövalye Kundeyt Şebez-Giray Petersburg’da II. Katerina ile görüştüler. Katerina’ya “Mezdeug’deki askeri yığınağın kabul edilemez olduğunu, bölgenin çok eski dönemlerden beri Adigelerin olduğunu, durumun düşmanlık ve çatışma yaratacağını” bildirdiler.

II. Katerina, diplomasiyi reddetti ve elçiler geri gönderildi. Bunun ardından Çerkes Yüce Meclisi (Xase) toplandı ve savaşın kaçınılmaz olduğu kararını aldı. Savaş resmi olarak 1764’de başladı ve 1764 yılından itibaren sayısız çatışma yaşandı. 1769 yılında, Rus ordusu Fransız kökenli General De-Medem komutasında, Kalmuk Hanı Ubaşi’nin 20.000 atlı süvarisinin desteğiyle Çerkeslere karşı savaştı. Kalmukların Rus tarafında olması tüm Kafkasya'ya bir şok olmuştu. Çerkesler sayıca az olmalarına rağmen, savaşmamayı onursuzluk olarak nitelendirerek savaştılar. En seçkin prensler bu savaşta öldü. Çok büyük kayıplar veren Çerkes ordusu savaşarak geri çekildi. Savaştan sonra da Medem Meşikho tepesi civarına büyük bir ordu yığdı.

1758 yılında İmam Mansur Çeçenistan lideri konumuna geldi ve Ruslara karşı cihat ilan etti.

General De-Medem'in elçilere Doğu Çerkesya'nın Rus toprağı olduğu mesajını iletmesinin ardından Çerkes diplomatlar, teslim olmayacaklarını açıkladılar. Nartsane bölgesinde 1769 haziran ayında büyük bir savaş gerçekleşti. İki tarafın da üstünlük sağlayamamasına rağmen, Bomet Misost Rus ordusuna çok büyük kayıplar yaşattı. Misost'un ölümüne kadar Rus ordusu zafer yaşamadı.

Aynı esnada, Batıda Ruslar Kırım ile savaşıyordu. 1769 yılında Kırım Hanı, Azak Kalesini ele geçirdi.[11][12]

1771-1772 yıllarında prens Karamırza Soqur komutasındaki Çerkes ordusu birçok Kozak köyüne ve Rus kışlasına saldırı düzenledi.[8][12]

Rus general Tekkeli, 1787 yılında Abaza, Besleney, Çemguy ve Hatukuay kabilelerine saldırarak 300 köy yaktı. Bunun ardından Çerkesler barış sağlamak amacıyla Tatarhan Kurığoqo ve Sidak Jankat liderliğindeki bir elçi grubunu St. Petersburg'a gönderdi. Rus çarı, savaşın durmayacağını ve Çerkeslerin artık özgür olmadığını söyleyerek elçileri geri yolladı.[12]

1772 yılında general De-Medem, 12 Çerkes prensini diploması amacıyla davet etti. Ancak prensler geldiğinde hepsini esir aldı.[8][12] Çerkes ordusu 25.000 süvari ile De-Medem’in kışlasını kuşattı. De- Medem bunun ardından esirleri serbest bırakmak zorunda kaldı. Çeçenlerin de savaşa dahil olmasıyla Çerkesler ve Çeçenler kurulan kalelere sık sık saldırılar düzenliyorlardı. Azak ve Astrahan arası tamamen Rus ordusunun kışlası haline gelmişti. Bu bölgelere Kozak orduları yerleştirildi. 1792’de Karadeniz kıyısında da yığınak başladı. Çerkesler bu yığınaklara sık sık saldırıyorlardı. Rusların amacı Çerkesleri abluka altına alıp, bölgeyle tüm ilişkilerini kopartmaktı.[8]

10 Ekim 1779 tarihinde 3.000 kişilik Kabardey, Hatukuay, Çemguy ve Besleney kuvvetleri 10.000 kişilik Rus ordusu ile savaştı ve Rus ordusuna büyük kayıplar verdirdi.[12]

1799 yılında Gürcistan'ın Rusya’ya ilhak olmasının ardından savaş yayıldı ve cephe genişledi. Bunun ardından Kabardeyler savaşta birçok seçkin insanlarını ve birçok sivili kaybettiler ve 25 yıl boyunca Rusya’ya karşı büyük bir direniş gösterildi. Çerkesleri bitirmek isteyen general Bulgakov, Astrahan’dan veba mikrobu getirdi. Bu, binlerce Çerkesi öldürdü. 1804 yılında general Glazenap komutasındaki Rus ordusu ile yapılan savaşta Çerkesler büyük zarar gördü. Rusya, 1806 yılında Güney Kafkasya bölgesini tamamen ele geçirdi. Rusya buna ek olarak Kuzey Kafkasyayı da tamamen işgal etmek istiyordu.

1805-1807 yıllarında Bulgakov’un ordusu 280’den fazla köyü yaktı. Küçük Kabardey’de 1810 yılında sadece 300 aile kalmıştı. 1763 yılında 350.000 olan Kabardey nüfusu 1817’de sadece 37.000 kadardı.[13]

1786-1790 arasında Rus ordusu Kuban nehrini geçerek birçok Çerkes köyüne saldırdı. General Bibikov’un ordusu Çerkeslere yenildi.

Osmanlı-Rus savaşı (1787-1792) sırasında Ruslar üç kere Çerkes topraklarını geçerek Anapa'yı ele geçirmeye çalıştı. Bu, Çerkesler tarafından yok edilen Rus orduları için bir kabusa dönüştü.

General Bursak 1800-1811 arasında Bjeduğ, Natuhay, Şapsığ ve Abzeh köylerine saldırarak sivilleri esir aldı.

Kozak komutanı Ataman ve general M. G. Vlasov 1822 yılında Kuban’ı geçip 17 köyü yaktı.

Kabardeyler 1822 yılına kadar savaştı. Ancak gücün kırılması sonucu bir kısmı batıya, bir kısmı ise doğuya Şamil'in ordusuna katıldı.

Ruslar 1828’de Anapa’yı tekrar kuşattı. Osmanlılar Çerkeslerden yardım istedi ve savaş iki ay sürdü. Anapa Rusların eline geçti. Rusya’nın Kafkasya orduları komutanı general G. A. Emanuel Anapa bunun ardından 6 Natuhay köyünü ve birçok Şapsığ köyünü yerle bir etti. Daha sonra Kuban’ı geçip 210 köyü daha yaktı. Kışlık erzaklarını yakıp sığırlarını çaldı.

14 Eylül 1829’da Adriapol anlaşması yapıldı. Bu anlaşmaya göre Osmanlı Kafkasya’yı Rusya’ya vermekteydi. Alman ekonomist Karl Marx, bu olayı

Osmanlı kendisine ait olmayanı nasıl Rusya’ya verebilir ki? Ey dünya, ey insanlık! Özgürlüğün anlamını Kafkas dağlılarından öğrenin. Özgür yaşamak isteyenlerin neler başarabileceğini görün. Uluslar onlardan ders alsın!

—Karl Marx, [12]

şeklinde yorumlamıştı.[12]

Çerkesler Adriapol anlaşmasını tanımadı. Çerkes elçileri İngiltere, Fransa ve Osmanlı topraklarına gönderildi. Elçilerin görevi yaşanan vahşet ve yıkımı anlatmaktı. Bu sırada 1. Nikolay Çerkeslerin tamamen ortadan kaldırılması için emirler çıkarmaktaydı.

Rusya Çerkeslerin bölge ile bağlantısını kesip ablukaya almıştı. 1831’de general Bergman karadan ve denizden kuşatarak Gelincik, Gagra, Ptsinda ve Bambari’yi aldı. Ancak Çerkes-Abhaz güçleri bu toprakları geri almayı başardışar. Hawudıqo Mansur, Şirıxhuqo Dığuj, Dığujıqo Kızbeç önderliğindeki süvari ordusu Rus ordusunu dağıttı. Dığujıqo Kızbeç 1834’de Abıne bölgesinde büyük bir savaş yaptı. Çerkes ordusu küçük bir güçle kendisinden çok daha kalabalık olan 12.000 kişilik Rus ordusunu yendi. Rusya büyük kayıplar verse de, Karadeniz kıyısında Aleksandır Velyaminov, Golovin, Lazarev ve Novaçin kalelerini kurmayı başardı. 1840’da Çerkes komutanlarından Berzeg Dzepş, Hawundıqo Mansur, Baletoqo Aytek ve Hatoxhuşoqo Jambolet bu limanlara saldırdılar ve Rusların iç bölgelere girmelerini önlediler.[12]

1839’da Hacı Berzeg Dzepş (Ubıh) ve Copua İsmail (Abhaz) ordularını birleştirip Rusların Karadeniz’deki liman kalelerine saldırdılar ve Rusları yenilgiye uğrattılar. General Arayevski Petersburg’dan yardım istedi. 1840’da yeni bir topçu ordusu Karadenize yanaştı. Bu ordu Abhazya’da büyük bir yıkım yaptı birçok köyü yaktı. Aynı yıl Hacı Berzeg’in kardeşinin oğlu Karandıqo Berzeg 2000 kişilik süvari ordusuyla, Abhazya’daki Rus ordusuna karşı savaştı. Yıkımı durdurdu. Yine aynı yıl Athara ve Gagra kalelerini Ruslardan geri aldı. Üstünlük Ruslar ve Abhaz-Ubıhlar arasında senelerce el değiştirip durdu. 1857’de Ubıhler ve Abhazlar deniz kıyısındaki Rus ordularını yenilgiye uğrattılar.[14]

1858’de Şeyh Şamil teslim olduktan sonra, Petersburg’da yeni bir savaş stratejisi geliştirildi. Kuzey batı Kafkasya’da “ayrım yapmayan” bir savaş yapılması kararlaştırıldı. 1859 Ocak ayında general Loris-Melikov komutasındaki Rus ordusu Abhazya’ya girdi. İnsan ve hayvanları öldürdüler, tarlaları ve evleri yaktılar. 1860 yılında Psıhu kıyısında general Garganov komutasında büyük bir Kozak ve Rus ordusu Ubıh-Abhaz ordusu ile savaşmaya başladı. Ubıh ve Abhazlar büyük bir direnişle karşılık verdiler ama buna rağmen sayıca üstün olan Rus ordusu savaşı kazandı.[15]

13 Haziran 1861 tarihinde Şaçe (Soçi) şehrinde Abzah, Şapsığ ve Ubıh Çerkesleri "Büyük Özgürlük Meclisi" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne Karandıko Berzeg Hace (Къэрэндыкъо Бэрзэдж Хьаджэ) getirildi. Askeri komutanlardan İsmail Barakay, İpa Dziaş, Biş Hasan Efendi ve İbrahim Efendi de Meclis üyelerindendi.

Meclis kendi içinden bir yürütme organı (hükümet) çıkardı. Ülkede 12 yönetim birimi (eyalet) oluşturuldu, yöneticiler atandı, yasalar çıkarılmaya ve vergi alınmaya başlandı. Her 100 ailenin 5 atlı askeri donatması esasına dayanan düzenli bir ordu oluşturulması kararı alındı ve modern bir yargı sistemi de kuruldu.

Oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, İmam Şamil'in Çeçenya ve Dağıstan'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i (İslami teokratik) devlet biçiminin aksine, laik ve demokratik ilkelere dayanıyordu. Bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

Meclis, Ağustos 1861'de İngiltere'nin Sohum'daki (Abhazya) konsolosluğuna Çerkeslerin politik durumunu ve isteklerini açıklayan bir deklerasyon sundu. Söz konusu deklerasyonda Çerkesya'yı kuşatıp yok etmek amacıyla harekete geçen Rus birlikleri ile çarpışmak üzere 15.000 (aslında 5 bin) kişilik bir Adıge Süvari Ordusu oluşturulduğu açıklanıyor; Çerkesya Devleti'nin tanınması ve kendilerine yardım edilmesi isteniyordu.

Meclis Hükümeti 1861-1864 yılları boyunca Çerkesya bağımsızlığını ve varlığını korumak için silâhlı direnişin yanında, Osmanlı, İngiliz ve Fransız devlet makamları katında destek, tanınma ve Ruslarla da uzlaşma amaçlı çalışmalar yürüttü.

Meclis binası Temmuz 1862'de Kutais Valisi tarafından bir çıkartma birliği tarafından yakıldı. Bundan sonra Meclis toplantıları, Meclis Başkanı Karandıko Berzeg Hace'nin köyü olan Mutıhua'da (Мутыхуа'da, şimdiki ‘Plastunki’ köyünde) yapılmaya başlandı.

Kbaade’de 1864 Mayıs ayında 2.000 yaralı ve yorgun Çerkes atlısından oluşan Çerkes ordusu ile Kozak atlıları, piyadeler ve topçulardan oluşan tam donanımlı 100.000 kişilik Rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı.[6][16] Çerkes savaşçılar, teslim olmayı akıllarından bile geçirmeyeceklerini söyleyerek Rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu.[6][17] Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. Savaşta 2.000 Çerkes atlısının tamamı öldü. Rus ordusu Çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 Mayıs 1864 resmi olarak savaşın bitişi oldu.[6] Bu savaşın yaşandığı yer günümüzde Krasnaya Polyana olarak bilinir.[12] "Krasnaya Polyana" kızıl çayır anlamına gelir. Adını tepeden nehire akan Çerkes kanından alır.[6] Nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır. Kbaade savaşının ardından Çerkes sürgün ve soykırımı başlamış oldu.[6][12][18]

Çerkeslerin Ruslara boyun eğmeleri ve Çerkesya'nın Ruslarca istilâ edilmesi sonucu, Büyük Özgürlük Meclisi çalışmalarına ara vererek dağıldı.[19] Çerkesya, Rusların eline geçti. Tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve Rusların nefret anlamında uçan orman haydutları olarak adlandırdığı Hak'uçlar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve Ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; koca bir istilâ ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler. Sonunda Çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.


Bu madde Çerkesler ile ilgilidir
Çerkesler
Circassian flag.svg

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler · Çemguylar
Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar · Natuhaylar
Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler

Dil ve lehçeleri
Çerkesçe · Adigece · Kabardeyce · Şapsığ lehçesi
Besleney lehçesi · Alfabe · Ubıhça
Abhaz-Adige dil ailesi · Bjeduğ lehçesi

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım

Bazı Çerkesler
Şarandıqo · İnal · Sefer Bey Zanuko · Hacı Kızbeç
Murat Kumpilov

Sürgün ve Soykırım[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı Çerkes kabilelerinin soykırımdan etkilenişi.

Kabileler Soykırımdan önce Soykırımdan sonra Hayatta kalan oranı Öldürülen veya sürgün edilen oranı
Kabartaylar En az 500.000 35.000 7.000% 93.000%
Şapsığlar En az 300.000 1.983 0.661% 99.339%
Abzehler En az 260.000 14.660 5.648% 94.362%
Natuhaylar En az 240.000 175 0.073% 99.927%
Çemguylar En az 80.000 3.140 3.925% 96.075%
Bjeduğlar En az 60.000 15.263 25.438% 74.561%
Memhığlar En az 8.000 1.204 15.050% 84.950%
Ademıylar En az 3.000 230 7.667% 92.333%
Ubıhlar En az 74.000 0 0.000% 100.000%
Janeler En az 100.000 0 0.000% 100.000%
Hatıkuaylar En az 100.000 0 0.000% 100.000%
Deniz kenarında yedi yıl boyunca atılmış insan kemikleri vardı. Kargalar erkek sakallarından ve kadın saçlarından yuvalarını kurarlardı. Deniz yedi yıl boyunca karpuz gibi insan kafataslarını atıyordu. Benim orada gördüklerimi düşmanımın bile görmesini istemem.

—Çerkes Soykırımına tanıklık eden yaşlı bir Çerkes, [20]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ История земли черкесов (адыгов) за последние 5 веков.
  2. ^ Mackie 1856:291
  3. ^ Mackie 1856:292
  4. ^ Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края. Краснодар, 2008
    (Rusça)
  5. ^ Grigori F. Krivosheev Россия и СССР в войнах XX в. Потери вооружённых сил. Олма-Пресс, 2001.: Вооружённые конфликты на Северном Кавказе (1920—2000 гг.). p.568
  6. ^ a b c d e f Forge of Tlepsh, 2018
  7. ^ a b c d Henze 1992
  8. ^ a b c d e Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  9. ^ a b Shenfield 1999
  10. ^ Shenfield 1999:150
  11. ^ King, Ghost of Freedom, p93-94
  12. ^ a b c d e f g h i j http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/tarih/098_tarihsel_mucadele_surecinde_cerkesler.htm
  13. ^ Richmond, sayfa 56
  14. ^ Tornike, 2014 94-95
  15. ^ Neumann 1840
  16. ^ Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
  17. ^ CircassianMinsterls, 2015
  18. ^ King, Ghost of Freedom, p. 47–49.
  19. ^ Anzor, Nıbe. Çerkes Meclisi'nin 150. Kuruluşu. 
  20. ^ diaspora.gov.ge : Çerkezler, Litera 2011, Kafkaslar: Özgürlük İçin Mücadele

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Henze, Paul B. 1992. "Circassian resistance to Russia." In Marie Bennigsen Broxup, ed., The North Caucasus Barrier: The Russian Advance Towards The Muslim World. London: C Hurst & Co, 266 pp. (Also New York: St. Martin's Press, 252 pp.) Part of it can be found here. Retrieved 11 March 2007.
  • Richmond, Walter (2008). The Northwest Caucasus: Past, Present, Future. Routledge. ISBN 978-0-415-77615-8. 27 Eylül 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi: Chapter 4 (excerpt)  Bilinmeyen parametre |url-status= görmezden gelindi (yardım)
  • Tsutsiev, Arthur, Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus, 2014

Daha fazla okuma[değiştir | kaynağı değiştir]