Abbasiler

Vikipedi, özgür ansiklopedi

الخلافة العباسية الإسلامية Al Hilafa Al Abbasiya Al İslam Islam Abbasi Halifeliği İmparatorluk ← 750 – 1258 →   → Abbasi Halifeliği Başkent Bağdad Yönetim Halifelik Halife  - 721–754 As-Saffah  - 786–809 Harun Reşid  - 1261–1262 Mustansır  - 1242–1258 Mustasım Tarih  - Kuruluş tarihi 750  - Yıkılış tarihi 1258 Yüzölçüm 10.000.000 km² (3.861.022 sq mi) Nüfus  -  est. 50.000.000       Nüfus yoğunluğu 5 /km²  (12,9 /sq mi)

Abbasiler (Arapça: العبّاسيّون; al-'Abbāsīyūn, Farsça: عباسیان 'Abbāsīyān), Emevi hanedanından sonra iş başına geçerek İslam dünyasının halifeliğini elinde tutan hanedandır.

[değiştir] Tarih

Muhammed'in ölümünden (632) sonra, İslam dünyasını Hulefa-yı Raşidin denilen dört halife ve ardından da Emeviler (661-750) yönetti. Emeviler, Ali’nin öldürülmesiyle yönetimi ele geçirmişlerdi. Emevilerin iktidardan düşüşleri de aynı biçimde kanlı oldu. Muhammed'in amcası Abbas Bin Abdülmuttalip'ın soyundan gelen Abbasiler, Emevi yönetimine karşı ayaklanarak 750'de halifeliği ve iktidarı ele geçirdiler. Bu tarihten başlayarak Abbasiler 1258'e kadar İslam dünyasının büyük bölümüne egemen oldular.

İlk Abbasi halifesi Ebu'l-Abbas as-Saffah (750-754)) idi. 754'te kardeşi Mansur (754-775) onun yerine geçti. Bu iki halife döneminde orduda Türk ve İran kökenliler önemli görevler üstlendiler^{[kaynak belirtilmeli]}. Mansur, 762’de Bağdat kentini kurdurarak başkenti Şam’dan buraya taşıdı. Mansur'dan sonra sira ile Mehdi (775-785) ve Hadi (785-786) halife oldular. Abbasi Devleti Mansur'un torunu Harun Reşid (786-809) döneminde en geniş sınırlarına ulaştı^{[kaynak belirtilmeli]}. Harun Reşid, Binbir Gece Masalları’na konu olan görkemli saltanatını Bermeki ailesine borçluydu. Bu aileden Yahya Bermeki ve iki oğlu, vezir olarak Abbasi Devleti’ni 17 yıl boyunca fiilen yönettiler.

Harun Reşid'in Şarlman'ın elçilerini kabul etmesi

Harun Reşid’in oğulları Emin (809-813), Memun (813-833) ve Mutasım (833-842) babalarının politikalarını sürdürdüler. Annesi Türk olan Mutasım^{[kaynak belirtilmeli]}, Türklerden özel bir askeri güç kurmuştur^{[kaynak belirtilmeli]}, Türk unsurları yönetimde önemli görevlere getirmiştir. Daha sonra bu askeri gücün Bağdat’taki varlığı bazı huzursuzluklara neden olduğundan Samarra adıyla yeni bir kent kurdurarak devlet merkezini oraya taşıdı. 838 yılında Bizans üzerine bir sefer düzenleyen Mutasım, sınırları İznik kentinin yakınlarına kadar ilerletmiştir.

Yerine geçen oğlu Vâsık (842-847) döneminde Türk emirleri askeri işlerin yanı sıra yönetsel konularda daha etkili oldular. Vâsık'ın ölümünden sonra Abbasi Devleti parçalanma sürecine girdi. Abbasi toprakları üzerinde Samaniler, Karahanlılar, Fatımiler, Tolunoğulları ve Hamdaniler gibi bağımsız devletler kuruldu.

İran'da hüküm süren Büveyhiler, 945'te Bağdat'a egemen oldular. Bundan sonra Abbasi halifeleri Büveyhilerin izniyle başta kalabildiler. Halife Kâim'in (1031-1075) çağrısı üzerine Büyük Selçuklu Devleti Hükümdarı Tuğrul, 1031 yılında Büveyhileri Bağdat'tan çıkardı ve Abbasilere yeniden saygınlık kazandırdı.

9. yüzyılda Abbasi topraklarında de facto bağımsız ülkeler

Ne var ki Abbasiler eski askeri güçlerine ulaşamadılar ve Mustazhir dönemindeki Haçlı Seferleri karşı başarılı olamadılar. Büyük Selçuklu Devleti'nin parçalanmasıyla birlikte Abbasiler yeniden gücünü yitirdi. Cengiz Han'ın torunu Hulagu'nun yönetimindeki İlhanlılar 1258'de Bağdat'ı yakıp yıktılar, Halife Mustasım'ı ve yakaladıkları hanedan üyelerini öldürdüler. Böylece 508 yıllık Abbasi Devleti son buldu. İlhanlı hükümdarı Hulagu Han Bağdat'ta içlarinde on binlerce kitap olan kütüphaneleri yakıp yıktırmıştır. Geri kalan kitapları da Dicle nehrine attırmıştır. Eserlerin mürekkebi suya karışmış ve Dicle nehri günlerce bulanık akmıştır.

Halife Zâhir'in oğlu Ahmed Mısır'a kaçtı ve orada Memluk Sultanı Baybars’ın koruması altında halife ilan edildi (1261). Mısır Abbasi halifeliği, siyasal ve askeri yetkiden yoksun, yalnız dinsel otoritesi olan bir kurumdu. Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim 1517'de Mısır topraklarına girerek, halifenin yetkileri ile Kutsal Emanetler’i devraldı ve Mısır Abbasi halifeliğine son verdi.

Abbasilerde devlet örgütlenmesi, "Divan" adı verilen ve değişik alanlarda görevler üstlenen resmi kurullara dayanıyordu. maliyesinin ana gelir kaynağı ise toprak vergisiydi. Halktan toplanan zekât da önemli bir gelir kaynağıydı. Vergi gelirlerinin büyük bölümü orduya ve bayındırlık işlerine ayrılırdı. Halife Ömer döneminde kurulan divanı geliştirdiler. Divanı, devlet yönetiminde en etkili kurum haline getirdiler. Devlet ve memleket sorunları, önce divanda görüşülerek divanın önerdiği çözümleri uygularlardı.

[değiştir] Abbasi Sanatı

Abbasiler Dönemi'nden bir Kur'an sayfası. Sayfada Hac suresinden bazı ayetler bulunmaktadır.

Samara Ulu Camii minaresi.

İslam dininin sanata getirdiği en büyük yenilik cami mimarisidir. İslamlıkta her sınıf halkın ayrım gözetilmeden ön saflarda namaz kılabilmesi safların geniş tutulması istediği uyandırmış, bu nedenle kiliselerin aksine camilerde enine mekan tercih edilmiştir. Plan formunun ihtiyaçtan doğması gibi, mihrap, minber, minare türünden mimari ögeler de İslamlığın gelişmesine paralel olarak zamanla ihtiyaçtan doğmuşlardır.

Abbasilerden önceki İslam şehirciliği konusundaki bilgilerimiz çok kısıtlıdır. Bu konuda bilinen ilk örnek, 762-765 yıllarında Abbasi halifesi Mansur’un kurdurduğu Bağdad şehridir. Kaynaklardan edinilen bilgilere göre ilk Bağdad şehiri daire planlıydı ve iç içe iki sur duvarı dıştan bir hendekle çevrelenmişti^{[kaynak belirtilmeli]}. Şehrin dört kapısına bulundukları yöndeki komşu şehirlerin adı verilmişti. Haç planlı saray ve yanındaki cami şehrin merkezinde yer alıyordu. 766 yılında yapılan Bağdad Ulu Camii kerpiç duvarlı, ahşap sütunlu ve düz damlı basit bir yapıydı. Halife Harun Reşid, 808’de yapıyı planını değiştirtmeden tuğla duvarlı olarak yeniden yaptırmıştır. Bağdat 892’de Abbasilerin başkenti olunca, artan nüfus nedeniyle camiye aynı planda ikinci bir bölüm eklenmiştir. Ancak, Bağdad şehrinin bu dönem yapılarından günümüze, ilk camiye ait basit bir mihraptan başka hiçbir şey gelmemiştir.

Samarra, Dicle kenarında Bağdad’ın yakınındadır. Bağdad’ın dairesel ve düzenli planı burada yerini araziye uydurulmuş, uzun bir plana bırakmıştır[kaynak belirtilmeli]. Dicle kıvrımlarına paralel olarak uzanan şehrin büyük bölümü kazılarla ortaya çıkarılmıştır. Buluntular, Abbasi cami, saray, türbe ve ev mimarisi ile zengin süsleme sanatı hakkında bilgi vermektedir. Samarra, 836 yılında Halife Mutasım tarafından abbasi hizmetindeki Türk birlikleri için “ordugah şehri” olarak kurdurulmuş.

Samara Ulu Camii, öteki adıyla Mütevekkiliye Camii, İslam dünyasının en büyük cami yapılarından biridir. 150.000 kişi burada bir arada namaz kılabiliyordu. Basit mimarisi, ilk İslam cami planının anıtsal ölçüler içinde tekrarından ibarettir. Yapımında tuğla ve kerpiç kullanılan caminin ilginç bir minaresi vardır. Kare tabana oturan dev boyutlu bu anıtsal minareye geniş bir rampa ile çıkılır. Bu minare formu, yine Samarra’da Ebu Dulaf Camii’nde tekrarlanmış ve bir daha kullanılmamıştır.

Samarra’ın ikinci büyük camii olan Ebu Dulaf Camii, 860 yılında yapılmıştır^{[kaynak belirtilmeli]}. Kalıntılar daha gelişmiş bir mimarinin varlığını ortaya koymaktadır. Harem bölümü, kemerli duvarlarla birbirinden ayrılan neflerden oluşmuş ve üzeri düz bir çatıyla örtülmüştü.

Samarra’nın saray ve evlerinde kullanılan çeşitli süsleme arasında mermer tozu ve alçı karışımıyla yapılan “ıtuk” kabartmalar önemli bir yer tutar. Bu kabartmalarda iki farklı teknik kullanılmıştır: Dik kesim ve eğri kesim. Dik kesimde motifler yaş sıva üzerine dikine olarak oyulmakta, böylece ışık-gölge kesin çizgilerle birbirinden ayrılarak kuvvetli bir kontrast etkisi sağlanmaktadır. Eğik kesimde ise daha yumuşak bir plastik etki söz konusudur. Eğik kesim, Türklerin İslam sanatına belki de ilk katkısıdır^{[kaynak belirtilmeli]}. Bu teknik daha önceleri Orta Asya sanatında Türkler tarafından kullanılmıştır. Dik kesimde daha natüralist, eğik kesimde ise daha stilize bir üslup görülür.

[değiştir] Ayrıca bakınız

• Halifeler listesi

Arap tarihi

İslâm İmparatorlukları Hulefa-i Raşidin 632-661 Emevi İmparatorluğu 661-750 Abbasi İmparatorluğu 750-1258 Fatimi İmparatorluğu 909–1171 Meşrik Tolunoğulları 868-905 Hamdaniler 890-1004 Ikşidiler 935-969 Ukayliler 990-1096 Zengiler 1127-1250 Eyyubiler 1171-1246 Bahri Memlûk 1250-1382 Burci Memlûk 1382–1517 Mağrib Saadiler 750–1258 Muhallabiler 771-793 Rustamiler 776-909 İdrisiler 788-985 Aglebiler 800-909 Murabıtlar 1073-1147 Muvahhidler 1147-1269 Hafsiler 1229-1574 Mariniler 1258-1420 Vattasiler 1420-1547  g • t • d

İran tarihi

Devletler Öncül-Elami medeniyeti(3200–2700 M.Ö.) Jiroft medeniyeti(3000–5th c. M.Ö.) Elami hanedanları(2700–539 M.Ö.) Manna Devleti(10th–7th c. M.Ö.) Medler (Medyen)(728–550 M.Ö.) Ahamenişler (Persler)(648–330 M.Ö.) Selevkoslar (Selefkiler)(330–150 M.Ö.) Arşaklılar (Partlar)(250 M.Ö.– 226 M.S.) Sasanîler(226–650) Müslümanlar'ın fetihleri(637–651) Emeviler(661-750) Abbasiler(750-1258) Tahiriler Hanedanı(821–873) Alavi Hanedanı(864–928) Seferî Hanedanı(861–1003) Samani Hanedanı(875–999) Ziyari Hanedanı(928–1043) Büveyhoğulları Hanedanı(934–1055) Gazneliler(963–1187) Gurlular Hanedanı(1149–1212) Büyük Selçuklular(1037–1194) İl-Denizliler(1136-1225) Harezmşahlar(1077–1231) İlhanlılar(1256–1353) Muzaffariler Hanedanı(1314–1393) Çobanîler Hanedanı(1337–1357) Celayirîler hanedanı(1339–1432) Timur İmparatorluğu(1370–1506) Karakoyunlular(1407–1468) Akkoyunlular(1378–1508) Safevi Hanedanı(1501–1722/1736) Hotakiler Hanedanı(1722–1729) Afşar Hanedanı(1736–1802) Zend Hanedanı(1750–1794) Kaçar Hanedanı(1781–1925) Pehlevi Hanedanı(1925–1979) İran İslam Devrimi(1979) Geçici Hükümet(1979–1980) İran İslam Cumhuriyeti(1980– )  g • t • d

[değiştir] Bağdat Abbasileri soy ağacı