Mansur (Abbasi)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Mansûr
Ebu Cafer Mansur Abdullah
İslam Halifesi
Hüküm süresi 754 - 775
Önce gelen Seffah
Sonra gelen Mehdi
Tam adı Ebu Cafer Mansûr Abdullah bin Muhammed İmam
Doğum tarihi 7 Ekim 714
Ölüm tarihi 775
Hanedan Abbâsîler
Babası Muhammed bin Ali bin Abdullah bin Abbas bin Abdulmuttalib bin Haşim

Mansûr ya da Ebû Câʿfer el Mansûr veya Ebu Cafer Mansur Abdullâh bin Muhammed İmâm (d. 714 - ö. 775 Mekke) [1]; Arapça: أبو جعفر "المنصور" عبد الله بن محمد الإمام‎; Ebū Câʿfer el-Manṣūr ʿAbd Allāh bin Muḥammed el-İmām). İkinci Abbasi halifesidir. 754 ile 775 döneminde arasında halifelik yapmıştır.[2].

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mansur, Hicaz göçü sonrası Humeyme kasabasında, Abbasi ailesinin evinde 714 tarihinde dünyaya geldi. 14. yüzyılda "Ravd el-Kurtas" adlı bir Faslı tarafından yazılmış bir tarihnameye göre annesi Salama adlı Berberî asıllı bir kadın köle idi.[3] [4]

Mansur Emevîlere karşı yapılan savaşlarda isim yaptı. Son Emevî halifesi II. Mervan'i sonuna kadar destekleyen Emevi generali İbn-i Hubeyra'nin kalesini pekiştirdiği Vasit şehrinin Abbasi ordusu tarafından kuşatılması sırasında önemli rol oynadı. İbni Hubeyra'nın Abbasiler tarafından ödül ve af vaatleri ile kandırılan kendi adamları tarafından öldürülmesinde büyük katkısı olmuştu.

764'de ilk Abbasi halifesi olan kardeşi Ebu'l Abbas Seffah öldüğünde, Hicaz'da iken Abbasi halifesi oldu ancak amcası Abdullah bin Ali hariç herkes ona biat etti.[5] Amcasını öldürttükten sonra 775'te ölümüne kadar halifelik yaptı.

Abdullah bin Ali'nin Öldürülmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ebu'l Abbas Seffah vefat etmeden bir süre önce Mansur'u veliaht ilân etti. Ancak vefat ettiği sırada Mansur Mekke'deydi. Mekke'de halk Mansur'a biat etse de Abdullah bin Ali Şam'da halkı toplayarak Seffah'ın II. Mervan'a sefer düzenlediği zamanlarda komutanlara "İçinizden kim sefere giderse onu kendime veliaht yapacağım." dediğini ve bu teklifi sadece kendisinin kabul ettiğini, bu yüzden de yeni halifenin kendisi olması gerektiğini anlattı. Yanındaki bazı kişiler de onu tasdik etti. Böylece Şam halkı ona biat etmiş oldu.

Abdullah bin Ali'nin Şam'da isyan etmesi üzerine Mansur, Ebu Müslim'i onun üzerine gönderdi. Abdullah'ın sağlam bir mevkiye konuşlandığını öğrenen Ebu Müslim, onu oradan çıkartmak için ona bir mektup yazdı. "Ben sizinle savaşmak için emir almadım. Halife beni Şam'a vali tayin etti. Bunun için gidiyorum." cümleleri yazılan mektubu öğrenen Suriyeli askerler, "Ebu Müslim Şam'a gidince bizim ailelerimize zarar verir. Burada durmak yerine Şam'a gidip kendimizi orada savunalım." düşüncesiyle bulundukları mevkiden çıktılar. Abdullah bunu kabul etmediyse de askerlerini ikna edemedi. Böylece, Abdullah'ın çıktığı mevkiye Ebu Müslim konuşlanmış oldu. 5 ay süren savaş sonunda Abdullah'ın ordusu yenildi ve kendisi de bir grup askeri ve kölesiyle Basra'da yaşayan kardeşlerinin yanına kaçtı.

Abdullah, kardeşlerinin yanına sığınınca, kardeşleri yeni Halifeye giderek onu bağışlaması için ricada bulundu. Mansur onların ricasını kabul etti ve Abdullah'ı affettiğine dair bir ferman imzaladı -fermanı İbni Mukaffa'ya yazdırmıştır- ancak Abdullah'ı gözü önünde görmeden fermanın Abdullah'a verilmemesini söyledi. Kardeşleri, Abdullah'ı getirdi ancak Halife, sözünü tutmayıp onları hapsettirdi ve bir kısmını öldürttü. Ancak Abdullah'ı hapse attı.[6]

Abdullah'ı kesin olarak ortadan kaldırmak isteyen Halife, onu Ebü’l-Ezher Mühelleb'e teslim etti. Mühelleb, onu bir eve hapsettikten sonra boğar, ardından da yanında getirdiği cariyesini onun yanına yatırır ve ikisine zina etmiş gibi poz verdirir. Ardından kadı İbn Allâm'ı çağırır ve bu görüntüyü gösterir. Kadı da recmedilmelerine hükmeder ve ev ikisi üzerine yıkılır.

Bir rivayete göre de Mühelleb, cariyesini yatağa yerleştirdikten sonra evi başlarına yıkar. Ardından şehrin kadısına olayı gösterip doğal bir afet sonucu öldükleri izlenimi verir. Böylece Abdullah’ın bir başkasının cariyesi ile yatarken öldüğü imajı yaratılır ve onun ölümü hak eden rezil bir kişi olduğu resmen tescil ettirir. Mühelleb, yaşananları daha sonra itiraf eder ve öldürdüğü cariyesi için “Ondan başka öldürdüğüm hiç kimse için yüreğim sızlamamıştı.” der.[7]

Hükümdarlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

754-762 döneminde Dhu el-Hiccah'dan devleti idare ettirmiştir. 763' de Bağdat'ta "Medinet-as-Selam" adlı bir saray ve saray bölgesi inşa ettirdi. Bundan sonra Abbasi halifelerinin başkenti olduğu dönemlerde Bağdat'ta baş yerleşkeleri oldu. [8]

755'de Ebu Müslim Horasani öldürülmesine ön ayak olduğu iddia edilmektedir. Ebu Müslim Horasani, 749-750 döneminde 3. Fitne yani İslam İç Savaşı'nda Emevîlere karşı Abbasi güçlerine liderlik etmiş, sadık bir kişiydi. Mansur'un sadık olarak emrinde olsa da İran ve Maveraünnehir'in şüphesiz gerçek tek hakimiydi. Ebu Müslim suikasti imparatorluğun bir iktidar mücadelesi engel olmak için yapılmış gibi görünüyordu.[9]

Seffah'in vasiyetine göre halefi olması gereken İsa bin Musa bin Muhammed bin Ali yerine Mehdi'yi atadı ve onun için halktan güven istedi ve elde etti.

Çok cimri olduğu ve kardeşi gibi kan döktüğü iddia edilir . Bu yüzden Davaniki lakabı ile de bilinir.

Şii imamlarından olan İmam Cafer-i Sadık onun döneminde birkaç kez hapse atılmıştır ve sonra zehirlenerek öldürülmüştür. Bir çok Şii de onun döneminde öldürüldüğü için Şiiler tarafından sevilmez. Öldürdüklerinin kafalarından müze yaptırdığı iddia edilir.[10]

Bazı kaynaklara göre ise fıkıh ilmi kurucularından Ebu Hanife'nin, Mansur tarafından hapse atıldığı ve işkence gördüğü bildirilir. İmam Malik, kuzeni olduğu halde onun tarafından kırbaçlatıldığı da rivayet edilir.[11]

Obur olduğundan ve çok yediği için öldüğünden bahsedilir.[12].

Döneminde, İslam Edebiyatı çok gelişmiştir. Abbasiler İran halkı üzerinde Emevîler kadar baskıcı olmamıştır. Her ne kadar Emevi halifesi Hişam bin Abdülmelik, Fars pratiklerini benimsemiş olsa da Mansur döneminden önce Fars edebiyatına İslam dünyasında gerçek anlamıyla değer verilmemişti. Mansur'un Fars milliyetçiliği üzerindeki sansürü gevşetmesi Farsî akademisyenler arasında Shu'ubiya'nın ortaya çıkmasını sağladı. Shu'ubiya Araplar'dan daha üstün bir noktada olan Farsça sanat ve kültürü ile inançların ifade edildiği edebi bir akımdı ve bu hareket sekizinci yüzyılda Arap-Fars diyaloglarının ortaya çıkmasını hızlandırdı.[9]

Fars dönüşümünün en önemli faydası Arap olmayan birçok milletin Müslümanlığı kabul etmesi oldu. Emevîler Müslüman olmayanlardan cizye vergisi topluyordu, ama bu Müslüman sayısını artırmıyordu. Buna karşın Abbasiler döneminde bu sayı arttı ve El Mansur döneminde ülkedeki nüfusun 8%'i Müslüman iken bu oran Mansur döneminin sonuna kadar 15%'e çıktı. Mansur, ayrıca Bağdat'da Hikmetler Evi'ni yaptırdı.[9]

Mansur 7 Ekim 775 yılında Mekke yolunda hacca giderken vefat etti. Emevîler mezarını bulamasın diye yol boyunca yüzlerce mezar arasında bir yere defnedildi. Yerine oğlu El Mehdi geçti.[9]


Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

*İngilizce Wikipedia "Al-Mansur" maddesi
  1. ^ Al-Souyouti, Tarikh Al-Kholafa'a (The History of Caliphs)
  2. ^ Stanley Lane-Poole, The Coins of the Eastern Khaleefahs in the British Museum
  3. ^ World's Great Men of Color vol. II
  4. ^ G.R. Hawting "Mansur" (2007) Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Mansur, al-. (İngilizce) Erişme:20.04.2007
  5. ^ Hakkı Dursun Yıldız, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi (Cilt III, say. 63)
  6. ^ Hakkı Dursun Yıldız, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi (Cilt III, say. 65, 66, 67, 68)
  7. ^ Hüseyin Güneş, Kutsal Değerlerin Siyasete Alet Edilmesi Bağlamında Abdullah b. Ali İsyanı (sayf. 99)
  8. ^ Şablon:Dergi kaynak
  9. ^ a b c d * Ingilizce Wikipedia "Al-Mansur" maddesi (İngilizce) (Erişme:19.6.2010)
  10. ^ Tarikh al-Tabari Cilt 10, say.446.
  11. ^ (Ya'qubi, Cilt.III, say.86; Muruj al-dhahab, Cilt.III, say.268-270.)
  12. ^ (The Political History of Islam, Cilt II, say.57)


Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
  • Üçok, Bahriye (1979 1.Basım:1968) İslam Tarihi Emeviler-Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi.
  • Muir, William (1924), The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall Chapter LXII, Abu Ja'far al-Mansur [1](İngilizce) (Erişim:19.6.2010)
  • al-Masudi (İng. çev. Paul Lunde ve Caroline Stone) (1989), The Meadows of Gold, The Abbasids, Londra:Kegan Paul (İngilizce)
  • Tabari (Farsca'dan Fransizca'ya eviren: Hermann Zotenberg), (2001), La Chronique. Histoire des prophètes et des rois, Cilt. II,, Paris: Actes Sud / Sindbad, coll. «Thésaurus»,‎ (ISBN 978-2-7427-3318-7) (Fransızca).
Mansur (Abbasi)
Doğumu: 712 Ölümü: 775
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Seffah
İslam Halifesi
754–775
Sonra gelen
Mehdî