Emin (Abbasi)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Emin
Muhammed Emîn
Abbasi Halifesi
Hüküm süresi 809 - 813
Önce gelen Harun Reşid
Sonra gelen Memûn
Tam adı Ebû Abdullâh "Emîn" Muhammed bin Hârûn Reşîd
Doğum tarihi 787
Ölüm tarihi 1 Eylül 813
Hanedan Abbasi
Babası Hârûn Reşid
Annesi Zübeyde bint Cafer

Emin veya Muhammed Emîn Tam Adı: Ebû Abdullâh "Emîn" Muhammed bin Hârûn Reşîd (Arapça:أبو عبد الله محمد الأمين ) (d. 787 - ö. 1 Eylül, 813) altıncı Abbasi halifesidir. Babası Harun Reşid öldüğünde, 809'da, Abbasi Halifesi olmuş; kendi halifeliğini ilan etmiş olan kardeşi Memun ile bir iç savaştan sonra 813'te idam edilip öldürülmesine kadar, 809-813 döneminde dört yıl sekiz ay halifelik yapmıştır.

Halifelikten önceki yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Halifelikten önce Muhammed adıyla bilinen Emin, Harun Reşid'in Zübeyde bint Cafer adlı karısından olan oğludur. Zübeyde bint Cafer ikinci Abbası Halifesi olan Mansur'un küçük kızı idi ve bu nedenle Harun Reşid Muhammed Emin'i diğer erkek kardeşlerine tercih etmekteydi. Muhammed Emin daha beş yaşında iken babası Harun Reşid, ondan birkaç ay daha büyük olan erkek kardeşi (sonradan Memun olarak anılacak) Abdullah'a tercih ederek, vâris ve veliahd olarak seçti. Daha sonra Muhammed (Emin) ve biraz büyük kardeşi Abdullah (Memun) 12 yaşlarında iken Harun Reşid kendinden sonra halifeliğe Muhammed (Emin)'i ve o ölümünden sonra da Abdullah (Memun)'u halife olarak vâris olarak ilan etti. Abdullah (Memun)'u, Cafer Barmeki'yi hoca ve danışman olarak yanına vererek, genç yaşında Horasan ve Hamedan'ın doğusunda bulunan bütün Abbasi topraklarının valisi olarak tayin etti ve bu arazileri yarı bağımsız idare için Horasan merkezi Merv'e gönderdi.

Harun Reşid 802de büyük bir tantana ile Mekke'ye hacca gitti. Bu münasebetle arka arkaya halifeliğe varis seçtiği her oğluna da bir milyon altın dirhem hediye etti. Ayrıca devletin en yüksek memuru olan vezir şahitliği altında iki buyruk hazırlattı; bunlardan biri Muhammed (Emin)'in ve diğeri Abdullah (Memun)'in birinci ve ikinci vârisliğini belgelemek için hazırlanmıştı. Harun Reşid bu iki buyruğu bir resmi törenle Kabe'ye astırdı. Aynı sırada Irak ve Bizans sınırındaki Güney-Doğu Anadolu Abbasi topraklarının idaresini en küçük oğlu Kasım'a verdi ve Memun'dan sonraki halifenin de, Memun'un kabulune bağlı olarak, Kasım olmasını tavsiye ettiğini bildirdi.

Harun Reşid 804'de Abbasi ülkesinin doğu bölgelerine yaptığı bir gezi sırasında Abbasi ordusunu bütün harp teçhizatı ve zenginlikleri ile kendi ölünce Memun'a kalmasını vasiyet etti. Hem devlet başkenti Bağdad'daki ve hem de bütün Abbasi ülkesinde bunun bilinip ve kendi ölünce buna göre biat yemini verilmesini isteyen bir buyruk yayınladı. O zaman yaşayan kişiler ve sonraki tarihçiler Harun Reşid gibi büyük bir devlet adamının nasıl olup da ülkesinin bölünmesini öneren bu kararları verdiğine hala da şaşıp kalmaktadırlar.

Babası hayattayken Emin'in büyük israfçı harcamalar yaptığı ve kendi sarayında şairler ve cariyeler arasında biraz sefih hayat yaşamaya başladığı bildirilir. Tabari ve diğer tarihçiler onun hadımlara karşı bir yakınlık hisettiğinden bahsederler ve "sarayında 7000 zenci ve 4000 beyaz hadım bulunduğu" yazılır.[1][2]

Halifelik dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Emin'in halifelige gecmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Memun babasinin olumunden once Emin'e inanmamaktaydi. Babasi halife Harun Resid son olarak 809'da ulkesinin dogusuna Horasan'daki ayaklanmacialra karsi yaptigi son seferine Memun kendinin babasinin seferine istirak etmesini saglamisti. Halife Harun Resid bu dogu seferi sirasinda beklenmedik bir sekilde hayatini kaybederse kendine refaket eden askeri komutanlara Memun'un yaninda ordugahda kalmalari icin talimat vermisti. Emin devletin idare merkezi olan Bagda'da kalmisti. Ayrica Emin babasinin bu seferde olebilecegini tahmin ederek Tus'da bulunan ordu karargahinda bulunmak uzere bir ajan-temsilci tespit etmisti ve bu ajana halifenin olumu halinde yeni tahta gecirilecek varisin Emin olacagini gosteren devlet buyruk ve evraki verilmisti.

Beklendigi gibi bu sefer sirasinda 24 Mart 809'da Horasan'da Tus şehrinde Harun Resid vefat etti. Harun Resid olur olmez bu ajan bu evraki ortaya cikararak Emin'in halife olmasininin Tus'daki ordu tarafindan kabul edilmesini sagladi. [3] [4]

Bagdad'da bulunan Emin babasinin vesayetine uyularak Halife ilan edildi. Emin'in saraylilara, devlet idareceleri ve hatta Bagdad halki arasinda populerdi. Memun Horasan'in idare merkezi olan Merv'de kaldi ve buradan ayaklanmacilara karsi yapilmakta olan seferi devam ettirdi. Aynui zamanda Emin babasinin vesayetnamesinin tak zittini yaparak Tus'da bulunan ordunun butun harap aletlri dahil Bagda'da geri donmesi emrini gonderdi., Bunu duyan Memun Emin'e mesajlar gonderek Emin'in emrinin babasinin vesayetine uymadigini ve babasinin vesayetini uygulamak icin cok ciddi yeminler verdikleri ona bildirdi. [3] [4]

Harun Resid olmeden ordu kmutanlarina gayet acik bir talimat vermis ve onlarain kendi olumu halinde Memun yaninda Horasan';da kalmalarini istedigini bildimisti. Fakat Tus'daki ordu komutanlari olmus halifenin vermis oldugu ve oglu Memun'in yaninda kalma talimatlarini yerine getirmediler ve yeni halife Emin'in emirlerine uymak icin Bagdad'a gitmeye karar verdiler. Ordu Memun'un gecerli karsi isteklerini kebara atti ve Bagdad'a donmeye basladi. Ordunun Bagdad'a apartopar geri donusune bir neden de Emin'in geri donen orduya Bagdad'da ekstra ulufe verecegini bildirmesi idi. Gercekten de ordu Bagdad'a dondugu zaman her askere birbucuk yillik ucrete esit ekstra ulufe dagitildi.

Yeni halife Emin birden bu doguya merkezden yapilan mali destegi de kesti. Memun askersiz ve parasiz kalmis oldugu icin Merv'den askeri harekate girismesine imkan kalmadi. Tam bu sirada kendine "vezir" olarak verilmis ve eski bir Bermekîler ailesine yakinligi ile bilinen Fadil bin Sahl'a dayanamaya basladi. Memun'un veziri Fadil bin Sahl destekleyici ve isbirligi yapici politikasi ile Horasan'in yorel ileri gelen aile ve kisileri ile yakin uiiliskiler kurdu ve Horasanlilara serbestlik ve imtiyazalr sagladi.

Emin ise Memun'in, Rey'den mali islerine bakan devlet memurlarini Memun aleyhine cevirmeye calisti. Ayni zamanda Emin 810'da Bagdad'da kendi oglu olan Musa'yi, vefat etmis babasi Harun Resid'in buyruklari ve veasyetnamesine aykiri olarak, veliaht olarak ilan etti. Emin Horasan'da bulunan Memun'a bir ileti gondererek yeni veliahtin Emin'in oglu olan Musa olmasini Memun'un kabul ettigini bildirmesini istedi, Hemen de Memeun'un Iran uzerinde Bagdad'a geri donmesi icin emir verdi. Fakat Memun'un annesi Iranli idi ve Irand'da kendine buyuk bir deste=k bulmaktaydi. Buna dayanarak Memun Musa'nin helifelige veliahtligini kabul etmedi; Rsey'de bulunan mali devlet idarecisini gorevinden atip kendi adamina bu goreve getirdi ve Bagdad'da donmeyi reddetti. [3] [4]

Emin buna karsit olarak babasinin vesayetname buyruklarinin bulundugu ve Kabe duvarina asilmis b=ulunan iki resmi belge seklindeki babasinin veraset buytujkarini Mekke'den Bagdad'a getirtti ve bunlari sanki bir merasimle yirtip yirtip parcalara bolup tahrip etti.

Emin'in kardesine karsi askeri hucumu ve Rey Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Emin, kardesi Memun'a karsi Iran halkini ayaklandirmak icin Iran'a ajanlar ve paralar gondermeye basladi. Fakat Memun Iran sinirlarina gayet siki gozculer koyarak bu ajanlarin cogunu yakalatabildi ve getirdikleri paralar de eline gecti. Memun Emin'den Bagdad'da bulunan ailesinin ve sahsi servetinin Bagdad'dan Iran'a gondermesini istedi. Ama Emin bu istegi reddedip Memun'un ailesininin ve servetinin Bagdad'da kalmasini sagladi. [3] [4]

Mart 811'de halife Emin Bagdad'dan "Ali bin Isa bin Musa" komutasinda 50.000 kisilik bir orduyu Iran'a kardesi Memun uzerine gonderdi. Ali ordusu ile pek az direnis gorerek Rey'e kadar ilerlerdi. Bu sehir yakinlarinda bu ordu Memun'un gayet yetenekli generali olan "Tahir bin Huseyin " komutasindaki Iran ve Horasan'dan topladigi askerden olusan cok daha kucuk ordusu ile savasa tutustu. Emin'in Arap asilli komutani Ali bu Iranlilardan olusan ve vbir Iran asilli generel olan Tahir tarafindan komuta edilen orduyu kucumsemisti. Suriye'den gelmekyet olan takviye guclerini beklemeden hemen muharebeye giristi. "Rey Muharebesi" iki komutanin teketek karsilasip dogusmesi ile basladi. Bu teketek carpisma sirasinda Memun'un genarali Tahir'in her iki kolu ile de gayet iyi silah kullandigi sohretini bilmeyen Emin'in generali Ali, Tahir'in sol elini kullanarak yaptigi bir atagi hic beklemiyordu ve Tahir'in soldan atagi Ali'nin olumune neden oldu. Bundan hemen sonra Memun'un Tahir komutanligi altindaki ordusu hemen taaruza gecti ve komutanalarini kaybeden Emin'in ordusu bu taaruza karsi koyamadi ve panige kapilip hezimete ugradi. [3] [4]

Bundan sonra Halife Emin Ahmed bin Mazyad ve Abdullah bin Humayd adli komutanlar altinda her birinde 20.000 kisi bulunan iki orduyu doguya Iran'a gonderdi. Fakat Memun'un generalinin ajanlari bu iki orduyu bibirine dusurmeye basladilar ve iki ordu Tahir'in uzerine gidecegine kendi aralarinda savasa basladilar.

Memun'un halife olmayi ilani ve Tahir komutasinda Memun ordusunun ilerlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu savasta galibiyetten sonra Memun kendini Iran'da halife ilan etti. Horasan ve Tabarsitan'da onun halifeligi kabul edildi ve adina hutbeler okutuldu.

Rey Muharebesi'nden sonra Memun'un generali Tahir bin Huseyin Emin ordusunun kacan gruplarini yakin takiple Bagdad'a yurumek istemkteydi. Fakat Bagda ve Suriye'den Emin ordusuna yetismemis takviye ordusu gayet yetebneklei generalleri Abdurrahman bin Caballa konmutasinda biu ilerleyi durdurma karalisi idi. Abdurahman Hamedan sehrinin kalesi onunde bu direnisi yyapmaya kara verdi. Tahir ordusyla Hamedan kapisina gelmisti ki Abdurrahaman ordusuyla gayet cuclu bir kaleden huruc harekatina gecti ve Tahir'i sehirden uzaklastirdi. Ama Abdurrahman yine korunakli Hamedan kalesine cekildi. Iki defa daha Tahir ordusuyala Hamedan sehir cuvaralrina hucum etti; geri pouskurtuldu ve Abdurrahman kaleye geri cekildi. Taji'in Hamedan'i kusatip abluka etmesi sehir halkini gayet zora sokmustu. Abdurrahman sehirde erazakin sona ermekte oldugunu ve sehir halkinin kebndi gucunu hic sevmedigini anladi ve baris icinde geri cekilme icin Tahir ile muzakerelere giristi ve Hamedan'dan catismasiz ayrildi. [3] [4]

Tahir Hamedan'a bile girmeden yine Bagdad uzerine yurumeye basladi. Tahir'in ordusu yolda Esadabad Geciti adli bir dag gecidine geldiginde hic beklenmiyen bir sekilde Emin ordusu ve Abdurrahaman bin Cabala'nin tuzagina dustuler. Tahir'in piyade ordusu cok disiplinli olup bu tuzaga karsi koydu. Tajhir';in suvaei birligi bir suvari taaruzuna gecti. Bu suvarai taaruzunbub ortaya cikardigi karmasalik sirasina Emin ordusu komutani Abdulkrahman atindan dusurulup olduruldu. Komutanlarini kaybeden Emin'in ordusu yenik dusup geri cekilmek zorunda kaldi.[3] [4]

Suriye'de Emin'e karsi isyan[değiştir | kaynağı değiştir]

Bagdad'da ayaklanma[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahir'in Bagdat uzerine yuruyusu-[değiştir | kaynağı değiştir]

Menun'un ordusu komutani Tahir Bagdad uzerine yuruyusune guneyden devam etmekteydi. Fakat once Muhammed bin Yezid El-Mukhallebi liderligi altinda Ahvaz halki direnise basladi. Tahir bu orduyu elemine etmek icin Ahvaz onunde uyeni bir carpismaya giristi ve bu caroismadan galip ayrildi. Sonra Bahreyn ve sonra da Hicaz'in kuztini eline gecirdi. Guneu Irak'da buluna Basra ve Kufe sehirleri Memun'a biat ettiklerini bildirip sehir kapilarini onun ordusuna actilar. Tahir Bagdad'a yakinlarina geldi ve Bagdad kapisi onunde gelmeden Halife iki degisik gunde Emin tarfindan uzerine gonderilen iki degisik orduyu da yenik dusurdu. [3] [4]

Tam bu sirada Hicaz'da Mekke'de Davud bin Isa Mekke halkina verdigi vaazlarda Halife Emin'in babasi Harun'a verdigi yemini tutmadigini ve babasinin Kabe uerine astirdigi vasiyet buyruklarini oradan kacirip tahrip ettigini hatirlatatak Mekke (ve diger Hica) mumunlerinden Memun'a biat etmelerini sagladi. Bundan sonra Davud bin Isa Merv'e giderek Memun'un huzuruna cikip durumu anlatip Hicaz halkinin kendini halife kabul ettihinisahasen olan bildirdi. Bundan memnun olan Memun Davud bin Isa'yi Mekke ve Medine ile birlikte Hicaz'in valisi olarak atadi. [3]

Bagdad kusatmasi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tahir ordusu ile Agusto 812'de Bagdad kapilarina geldi; sehri kusatti. Kendi karargahinAnbar Kapisi onunde kurdu. Iran'dan Harthama bin Ayan komutasind bir takviye ordus ayni zamanda Bagdad onune gelmisti ve bu ordu Nahr Bin'de karagah kurdu. Tahi'in ordusunun bir kismi ise Zuheyr bin Musayyab El-Dabbi komutasinda Kasr Rakkat Kalvadha onunde karagah kurdu. Siperler kazildi ve basta manciniklar ile kustama aletleri duvar onlerien getirlldi. Bu Baffa kusatmasi Agustos 812'den 24/25 Ekim 813'e kadar 1 yil 2 ay kadar surdu. [3] [4]

Halk kusatmadan buyuk zarar gordu. Emin etrafi surlarla kapli ve korunakli olan Bagdad sarayina cekilmisti. Sehrin hapishanelerinden bosalan mahpuslar da halk uzerine hucum ettiler. Fakat Emin'in ordusu cok cetin olarak direnis gosterdi. Bir vakit Emin'in Semarkend-i adli bir genareleri emrindeki manciniklari sandalalrla Dicle Nehri karsiina gecirip oradan kusatmacilari mancinik atislarina tuttu ama bu hucunm sehir sakinlerien de buyuk zaralar vermisti. Sehrin sokaklarinda gayet cetin soka savaslari yapildi. Ozellikle "Semasiye Kapisi" onunde, Darb-il Hicara mevkinde ve Emin'in Kasr Halig adli sarayi onunde kusatici Memun gucleri ile direnen Emin gucleri arasinda cok cetin catismalar oldu. Semasiya Kapisi onundeki catismada oradaki Memun ordusu komutani bircok mevziyi kaybedip muharebede yenik dusup geri cekiimek uzereyken Tahir'in takviyelerle son dakikada yetismesi ile Memun ordusu ancak galip gelininmisti. Eylul 813'de Tahir'in ordusu Sray'in onune kadar ilerlemisti ve saray hucunma gecti. Artik dehir muharebesinde Memun'un gucleri karsi galip gelme imhani bulunmadigini anlayan Halife Emin bir baris icin Tahir'e basvurdu. Tahir, Emin'in halifelik simgeleri olan Muhammed'e ait Hırka-i Saâdet'i, bir asa, bir muhurlu yuzuk ve diger bazi esyalari teslim ederse sehirden hucuma ugramadan bariscil bir cikis yapmasina izin verilebilecegini bildirdi. Ama Emin'e kesin cevap verebilmek icin bir muddet beklemesi bildirdi. Fakat Emin'in psikolojoi ve morali gayet bozuk oldugu icin bekleyecek durumda degildi. Halifelik simgelerinin yanina alarak bir sandal ile Dicle Nehri uzerinden sarayindan kacmaya giristi. Bu Tahir'in ordusu mensuplataio tarafindan goruldu ve HalifeEmin'in sandalki kovalanip Rmin yakalandi. Sarayinda general Tahir onune getirildi ve bu saray odasinda kafasi kesilerek idam edildi. Emin'in kesik kellesi sehirn Anbar Kapisi onundae halka teshir edildi. [3] [4]

Boylece zaten Rey Muharebesi'nden sonra kendini Abbasi Halifesi ilan eden Menun hic kuskusuz Abbasi halifesi oldu. Tarihdi Muhammed bin Carir al-Tabari general Tahir'in Merv'de bulunan Halife Memun Emin'in yakalannmasi; udami ve Bagdad'da sulh halinin oratay ciktigiuni bildirine bmektubu eserine eklemistir ve bu mektupla birlikte halifelik simgelerinin de Memun'a gonderildigini yazmistir. Emin'in sarayinda oda hapsinde tuttugu Memun'un karisi ve iki oglu da Merv'e gonderilmistir. Halife Emin'in kendine veliaht olarak sectigi oglu Musa da esir alinmis ve o da Merv'e gonderilmistir. [3] [4]


Emin'in karakteri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Bernard Lewis, (1972) Race and Colour in Islam (Torchbooks) Londra:Joanna Cotler Books ISBN 0061315907 (İngilizce)
  2. ^ Bernard Lewis, Islam, Race et esclavage au Proche-Orient, Paris:Gallimard, Quatro ISBN 2-07-077426-0 (Fransızca) say. 331.
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Muhammad ibn Jarir al-Tabari (İng. çev. M. Fishbein) (1989) The History of al-Tabari Cilt XXXI The War Between Brothers Albany:SUNY. (İngilizce)
  4. ^ a b c d e f g h i j k Muir, William (1924), ''The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [1] Chapter LXV, Al-Amin at Bagdad; Al-Ma'mun at Merv (İngilizce)

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Emin (Abbasi)
Doğumu: 787 Ölümü: 813
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Hârûn er-Reşîd
İslam Halifesi
809 - 813
Sonra gelen
Me'mûn