Mehdi (Abbasi)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Mehdî
Muhammed Mehdî
Abbasi Halifesi
Hüküm süresi 775 - 785
Önce gelen Mansûr
Sonra gelen Hâdî
Tam adı Muhammed el-Mehdî bin ʿAbd’Allâh el-Mansûr
Doğum tarihi 746
Ölüm tarihi 4 Ağustos 785
Hanedan Abbasi
Babası Mansûr
Mehdi halifeligi doneminde Kirman'da darp edilen Dirhem, 2.95g. gümüş

Mehdi veya Muhammed el-Mehdî bin Abdullâh Mansûr (Arapça: محمد بن منصورالمهدى ) (d. 746 - ö. 4 Ağustos, 785) üçüncü Abbasiler halifesidir. Babası Mansur öldüğünde, 775'te, Abbasi Halifesi olmuş ve 775-785 döneminde on yıl halifelik yapmıştır.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin halife olmasi[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Mansur'un 775'de olumu ile ilk halife Ebu'l Abbas Seffah'in verasetnamesindeki sartlar unutuldu. Seffah Mansur'dan sonra (ve ayni zamanda Mansur'un) kuzeni olan İsâ bin Mûsâ'nın halifeligi getirilmesini vasiyet etmişti. Fakat Mansur bu sartlara riayet etmemisti ve kendi oglunu olan Mehdi'nin kendinden sonra halife olmasini saglamisti. Isa bun Musa ise ondan sonra halife olacagi vaatleri ile kamndirilmis ve Mansur'dan sonra halife olmaktan feragat etmisti.

Mehdi 4 Ağustos 785'de olene kadar on yıl süren halifelik yapmistir.

Halifeligini daha onceden yumusak karakterli olmasi[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'den önceki Abbası halifeleri daha kabaca ve sertçe idareleri ile tanınmışlardır. Buna karşılık Mehdi'nin devlet idaresine yaklaşımı daha yumuşak, merhametli ve eliaçık idi. Buna bir gösterge halife olur olmaz ülkedeki hapisanelerde bulunan mahpusların, gayet ciddi suç işlemiş ve yola gelmeyeceği açık olan suçlular dışında, hepsine af ilan edip hapisten çıkartilmasıdır.

Halifeliginin basinda genel mizacına uygun olarak daha eliaçık politikalar uygulayabilmesine diğer önemli neden de gayet temkinli olan babasının devlet hazinesinde topladığı gayet yuksek bir meblağın bulunması idi. [1]

Fakat halifeliginin son yillarinda Iran Mani dinine inanan "zindik" adi verilenlere karsi gayet mantiga sigmayan zalim politikalar uygulamasi Mehdi'nin idarecigine ve hukumdarliga buyuk kara leke surmustur.

Imar hareketleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Halifeliği süresince yeni mimarı eserlerin yaratılmasına büyük katkısı olmuştur. Ülkedeki büyük eyalet merklezleri; diger büyük şehirlerinde ve Hicaz'da camiler ve diğer dinsel binalar yaptırmıştır.[2]

Halifelik döneminde ülkenin her taşra kentinde o taşra kentinde olan biten önemli olayları gözleyen ve bunlar hakkında Bağdad merkezine devamlı rapor sağlayan emin memurlardan oluşan bir bilgi toplama idaresi kurmuştur. Bu eminlerden alınan bilgilerle ülkenin taşra kentlerinin de genellikle bilinçli adaletle idare edilmesini sağlamaya çalışmıştır. Halifelik döneminde kentlerin savunma surlarının yapılıp tamir altında tutulmasına da önem vermiştir. Örneğin başkent Bağdad'ın doğu varoşu olan Ruşafa surlarını yaptırmıştır. Mehdi halifelik döneminde Bağdad'nın ülkenin ticaret merkezi olması da sağlanmıştır ve Bağdad hem doğudan hem de batıdan ülke içinden ve dış ülkelerden gelen malların alınıp satıldığı o zamsnki dünya içinde en önemli ticaret merkezlerinin başı olmuştu.[1]

Kultur[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin halifelik döneminde müzik, şiir, edebiyat ve felsefe konularında ulkede gelişmeler olmuştur. Bağdad halifelik sarayındaki alemler ve eğlenceler ile saraylıların çok sıkı olan ahlak kurallarinda ayrılıp yumusamalarına yol açmıştir. Devlet merkezlilerin davranışlarini kopya edip izleyen büyük şehirlilerin arasinda da siki ahlak kuralların daha yumuşak olarak uygulanmalarina neden olmustur.

Hac ve Hicaz'a gosterdigi itina[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi Hicaz'da Mekke ve Medine'de bulunan camileri büyültmüş ve daha güzelleştirilmeleri için büyük fonlar sağlamıştır. Hicaz'a giden hac kervanları için menzillerde, özel geniş, emniyetli ve büyük çeşmelerle hacılara devamlı su sağlayan, kervansaraylar yaptırmıştır.

Mehdi saray mensupları ile Kudüs'e ve Hicaz'a yapmış olduğu "hac(?)" gezilerinin muhteşemliği ile isim yapmıştır. Bu geziler için ta Mekke'ya kadar ülkedeki yüksek dağlardan özel olarak kar ve buz getirildiği bildirilmiştir. Mehdi Hicaz'da bulunsn kutsal şehirlere olan hac yollarını onartmis ve bu hac yolu üzerinde su kuyu ve çeşmeler ve hanlar ve büyük menzillerde kervansaraylar yaptırmıştır. [1]

Mekke'deki Kabe için halifelerin her yıl çok kıymetli ve ağır kumaşlardan örtüler yaptırmaları adet olmuştu. Mehdi dönemine kadar her sene hazirlalan yillik ortu eskiden konulanlar ortuler alinmadan eski ortulerin uzerine konulmakta idi. Mehdi döneminde bu yil beyil ustustune konulmus olan ortulerin ağırlıkları o kadar çok olmuştu ki Kabenin binasının çökme ihtimali ortaya çıkmıştı. Halife Mehdi döneminde bu eski örtüler Kabe üzerinden kaldırılmış ve Kabe binası önarılmıştır. Bundan sonra her yıl sadece bir örtü yapılıp Kabe'nin örtülmesi ve ertesi yıl için örtü gelince önceki yılki örtünün kaldırıldıktan sonra yenisinin konulması geleneği ortaya çıkmıştır.

Saraylilarin yasami[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'ye kadar ve Mehdi dahil Abbasi halifeleri icin başkent Bağdad'da halife muhafızları 500 "Ensar"'dan, yani Medine şehrinde yerleşik kışilerden, oluşmaktaydı. Bu Ensar muhafiz birliği komutsnlsri ve subaylarina malikaneler ve araziler verilmekte idi. Mehdi'den sonraki Abbası halifeleri döneminde bu Ensar muhafızları birliği kurulması yontemi ortadan kaybolmuş ve merkezi halife muhafızları Türk asıllı askerlerden oluşmaya başlamıştır.[1]

Mehdi'nin vezirligini yapmis olan Yakub'un sarayda yasamasi diger sarayilariin saray yasamlari hakkinda iyi bir gosterge olabilir. Yakup daha onceki halife olan Mansur doneminde Ali'ye bagli bir Sii olddugu ihbar edilmis ve bu nedenle halife Mansur tarafindan hapse atilmisti. Mehdi halife olunca Yakup'u affedip hapisden cikartmisti. Halife Mehdi yaninda calismaya baslayan Yakup cok gecmeden kendini Mehdi'ye sevdirmistir. Yakup Mehdi'nin her aksam tertip ettigi ickili ziyafetlerde Mehdi'nin en iyi arkadasi olmustur. Bununla birlikte Abbasi ulkesinde bir merkezi idareci olarak inanilmayacak kadar buyuk politika gucunu elinde toplamistir. Fakat bu kadar yuksek mevkilere erismesi saraylilar arasinda kiskanclik dogurmus ve onu cekemeyenler Halife'nin kulagina Yakup'un Ali'ye inanan bir Sii oldugunu duyurmuslardir. Mehdi cok begendigi Yakub'u sinanmak icin ozel bir sinama uygulamis ve Yakup bu sinamayi gecmistir.[1]

Mani dinine inanmakla itham edilenlerin ayiklanip oldurulmeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Mehdi, halifeliginin son yillarinda ozellikle Iran'da bulunan Mani dinine inanan "zindik"lara karsi cok buyuk nefret gostermeye ve onlari cok zalim olarak cezalandirmaya basladi. Bu tip politika halife Mehdi ve onun yerine gecen oglu Halife Hadi'in hukumet donemini bir yuzkarasi olarak hic unutulmamaistir.

Bu mantiksiz zalim tutumuna su bir ornek olarak verilmistir. Tasrali bir devlet memuru Mehdi'ye Horasan'da yaptigi askeri seferde ona yoldaslik etmisti. Mehdi onun hizmetinden cok memnun oldu ve onu taltif etti. Halifenin bir tasra memuruna gosterdigi teveccuh halifenin Bagdad'daki sarayinda calismakta olan Rabi adli bir sarayliyi cok kiskandirdi. Rabi de yine halifenin kulagini kazandi ve bu kisinin oglunun Mani dinine inanan bir "zindik" oldugunu iddia etti. Mehdi bu kisinin oglunu huzuruna cagirip Kuran-i Kerim hakkinda bilgisi hakkinda sorular sorup onu imtihandan gecirdi. Bu gencin Kuran muhtevasi hakkinda bilgisinin cok eksik oldugu ortaya cikti. Mehdi bu bilgi noksanligini "zindiklik" ithamina delil olarak sayip tasra memurunun oglunu idam ettirdi. Memurun da devlet gorevinden uzaklastirip onun yerine sarayali Rabi'yi getirdi.[1]

Halife Mehdi'nin Horasan'da bulundugu donemde ve sonra gittigi Halep'de guya Mani dinine inanan Zindik Iranlilara karsi gayet ciddi ve Islama dini kitaplari tarafindan gerekmeyen "zindik avciligi" denilebilecek tedbirler uygulanmaya baslandi. Mehdi'ye yapilan hic inanlimasi imkansiz ihbar ve jurnallar itham edilenlerin hic yargisiz, hatta sorusturmasiz, idam edilmelerine yol acmaya basladi. Bir ornek olarak gencliginde sair olan, 90 yasinda ve kor olan bir ihtiyarin gencliginde yazdigi hicivleri hoslanmadiklarini unutmayanlar, onu "zindiktir" diye Mehdi'ye jurnal etmisler ve Mehdi'de bir dakika bile dusunmeden bu 90'lik kor ihtiyarin idam edilmesini emretmmistir. [1]

Bundan sonra (hicri 167'de) Bagdat'a donen Mehdi orada bir devlet dairesi ihdas ettirmis ve bu devlet dairesinin basina "Sahib az-Zanadika" adi verilen yuksek rutbeli bir burokrat koyarak Zindikligin ortadan kaldirilmasi gorevini vermistir. Bu devlet dairesi, tipki yuzyillar sonra Ispanya Katolik Engizisyon Mahkemesi gibi, "zindik" oldugu ihbar edilenleri, Musluman inanclari olanlardan ayirma gorevini yuklendi. Zindik olmakla itham edilenler yakalayanarak hemen idam edilmeye baaslandilar. Bu daire sanki bir "zindik avciligi" ugrasina girdi. Mehdi'nin bu politikasinin binlerce kurban verdigi bildirilmektedir.[1]

Orta Asya'da kutsal bir kisi oldugunu ilan Mokanna'nin isyani[değiştir | kaynağı değiştir]

Endulus ve Mehdi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hindistan[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadi'nin veliaht secmesi ve kucuk oglu Harun[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin olumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarihciler arasinda Mehdi'nin olumu tartismalidir. Cok tarihcinin bildirdigine gore Mehdi ordus ile sefer sirasinda midesine duskun olan Mehdi bir armut yemisdir. Bu armut bir sarayli kole kiz tarafindan rakibi diger bir kole kizi elemine etmek ozel olarak zehirli olarak hazirlanmisti. Mehdi bu armuttan zehirlenerek askeri kampta olmustur. Bazi digertarihciler Mehdi'nin ordugah yakinlarinda atli olarak ava ciktigini ve bir harabeyi gecmekte iken atini idare edemeyip basini bir tas kapinin tepesine vurmus ve bundan dolayi beyin kanamasi gecirerek oldugunu yazmaktadirlar. Oldugunde yasi daha 43 idi ve 10 yil kadar halifelik tahtinda kalmisti.[1]

Ulkede bulunan Emevilerin olmus olan Abbasi halifelerini gomulmus cesetlerini cikartip cenazelerine hakeret etmelerindne korkuldugu icin ilk Abbasi halifelerinin nereye gomuldukleri ve mezarlarinin yerleri acikca bilinmemekte ve sakli tutulmakta idi. Mehdi'nin cenazesinin de askeri kampa yakin bir yerde gizli olarak gomuldugu sanilmaktadir. Bagdat'a Mehdi'nin olumu gizlice iletilmis ve kendisine refakat eden orduya Mehdi'nin olumu haberi verilmemistir. Ancak ordu Bagdata geri dondugunde Mehdi'nin olimiden haberadar olmustur. [1]

Mehdi 785'de öldüğü zaman Harun Reşid Bağdad'da bulunmaktaydı ve Hadi ise Tabaristan'da isyan eden eyalet valisinin birliklerini kovalamakla meşguldu. Mehdi olmeden once Harun Resid'e halifelik mühürünü ve diğer alametlerini hemen Tabaristan'a, ağabeyi ve yeni halife Hsdi'ye gönderme haberini gondermisti. Fakat Bagdat'ta bulunan askerler ayaklanip Hadi'ye biat etmemek istediklerini bilidirdiler. Mehdi'nin karisi Hayruzan küçük oğlu Harun Reşid'i ve vezir Yahya Bermaki'yi bu sorunu çözmeye memur etti. Cok yetenekli olan Yahya Bermaki bu sorunun cozumune Harun Resid'i karistirmadan askerlerin liderleri ile gorusup onlara bahsisli para vermeyi taahut etti. Boylece askeri ayaklanam sona erip Hadi dorduncu Abbasi halifesi olarak tahta cikti. [1]

Mehdi'nin karekteri[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i j k Muir, William (1924), ''The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [1] Chapter LXIII, Al-Mehdi, son of Al-Mansur (İngilizce)
  2. ^ Tarihçi ibni Esir Musul'da bulunan büyük caminin avlusunda bulunan bir taş kitabede bu camiyi Mehdi'nin genişlettiğinin bildirildiğini yazmıştır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
  • Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler- Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
  • Muir, William (1924), ''The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [2] Chapter LXIII, Al-Mehdi, son of Al-Mansur (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • al-Masudi (İng. çev. Paul Lunde ve Caroline Stone) (1989), The Meadows of Gold, The Abbasids, Londra:Kegan Paul 1989 (İngilizce)
  • Muhammad ibn Jarir al-Tabari (İng. çev. C.E. Bosworth) (1989) "The History of al-Tabari" volume XXX "The 'Abbasid Caliphate in Equilibrium" Albany:SUNY. (İngilizce)
  • (Abbasside) Fransızca Wikipedia Al-Mahdi (Abbasside) maddesi (Fransızca) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • [3] İngilizce Wikipedia Al-Mahdi maddesi (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
Mehdi (Abbasi)
Doğumu:  ? Ölümü: 785
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Mansûr
İslam Halifesi
775 - 785
Sonra gelen
Hâdî