Fethi Okyar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Ali Fethi Okyar sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Ali Fethi Okyar
Türkiye Başbakanı
Görev süresi
22 Kasım 1924 – 3 Mart 1925
Devlet Başkanı Mustafa Kemal Atatürk
Yerine geldiği İsmet İnönü
Yerine gelen İsmet İnönü
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
Görev süresi
1 Kasım 1923 – 22 Kasım 1924
Yerine geldiği Mustafa Kemal Atatürk
Yerine gelen Kazım Özalp
TBMM İcra Vekilleri Heyeti Başkanı
Görev süresi
14 Ağustos 1923 – 29 Ekim 1923
Yerine geldiği Rauf Orbay
Yerine gelen İsmet İnönü
Türkiye Büyük Millet Meclisi
1., 2., 3., 5., 6. ve 7. dönem milletvekili
Seçim Bölgesi 1920 – İstanbul
1923 – İstanbul
1927 – Gümüşhane
1935 – Bolu
1939 – Bolu
1943 – Bolu
Kişi bilgileri
Doğum 29 Nisan 1880
Pirlepe, Osmanlı İmparatorluğu
Ölüm 7 Mayıs 1943 (63 yaşında)
İstanbul, Türkiye
Partisi Cumhuriyet Halk Fırkası
(1923-1943)
Serbest Cumhuriyet Fırkası
(1930)
Askeri hizmeti
Bağlılığı  Osmanlı İmparatorluğu
Branşı Osmanlı Ordusu
Hizmet yılları 1898-1914
Rütbesi Kaymakam
Çatışma/savaşları Balkan Savaşları

Ali Fethi Okyar (d. 29 Nisan 1880, Pirlepe - ö. 7 Mayıs 1943, İstanbul), Türk asker ve siyaset adamı. Cumhuriyeti kuran öncü kadro içinde yer almış, Başbakanlık ve TBMM Başkanlığı yapmış, Atatürk'ün talimatıyla kurulan muhalefet partisi Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı yönetmiştir. Yaşamı boyunca Mustafa Kemal Atatürk'ün en yakın kişisel arkadaşlarından biri olmuştur.

Gençlik yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

1880'de bugün Makedonya'da bulunan Pirlepe'de doğdu. 1898'de Harbiye Mektebi'ne girdi ve 1900'de Piyade Teğmen rütbesiyle mezun oldu. 1904'te Kurmay Yüzbaşı olarak Selanik'te bulunan 3'üncü Ordu emrine verildi. Burada İttihat ve Terakki Cemiyetine katılarak, 1908 Devrimi'ni hazırlayan kadro içinde yer aldı. 1908'de binbaşılığa yükseltilerek Selanik Jandarma Subay Okulu Komutanlığına getirildi.

12 Ocak 1909'da Paris Askeri Ataşesi oldu. 3 Temmuz 1911'de Arnavutluk Harekâtında İşkodra Müretteb Kuvvetler Kurmay heyetine atandı. 6 Ekim 1911'de Enver Bey ve Mustafa Kemal ile birlikte Trablusgarp'a gelerek savunma kuvvetlerinde görev aldı.

Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın II. Dönemi için 13 Nisan 1912'de yapılan seçimde Manastır Milletvekili oldu. Meclisin kapatılmasından sonra orduya dönerek 17 Kasım 1912'de Çanakkale Boğazı Müretteb Kuvvetler Kurmay Başkanlığına atandı. 13 Ekim 1913'te Sofya Elçisi oldu. Aynı dönemde askeri ataşe olarak Sofya'da bulunan Mustafa Kemal'le dostluğu burada pekişti. Meclis-i Mebusan'ın III. Döneminin son yılında 8 Aralık 1917'de İstanbul Milletvekili seçilerek elçilik görevinden ayrıldı.

İttahat ve Terakki'nin düşmesinden sonra 14 Ekim 1918'de kurulan Ahmet İzzet Paşa hükümetinde Dahiliye Nazırı oldu. 8 Kasım'da eski rejim ileri gelenlerinden Talat, Enver, Cemal ve Sait Halim Paşaların yurt dışına kaçışına İçişleri Bakanı olarak engel olamamakla suçlanması, Ahmet İzzet Paşa kabinesinin istifasına neden oldu. 1 Kasım - 21 Aralık 1918 tarihleri arasında Mustafa Kemal ile birlikte Minber gazetesini çıkardı. İttihatçı gizli örgüte mensup olduğu iddiasıyla 10 Mart 1919'da tutuklandı, 2 Haziran 1919'da Malta'ya sürgüne gönderildi. Malta sürgünlüğü 30 Mayıs 1921'de serbest bırakılmasıyla sona erdi.

Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

15 Ağustos 1921'de İstanbul Milletvekil olarak TBMM 1. Dönem'e katıldı. 10 Ekim 1921-4 Ekim 1922 arasında Dahiliye Vekilliği yaptı. TBMM 2. Dönem'de yeniden İstanbul Milletvekili seçildi. 14 Ağustos 1923'ten cumhuriyetin ilanına kadar İcra Vekilleri Heyeti Reisliği ve Dahiliye Vekilliği yaptı. Fethi Bey kabinesinin istifasına yol açan siyasi olaylar, 29 Ekim 1923'te bir anayasa değişikliği ile Cumhuriyet'in ilanına neden oldu.

Cumhuriyetin ilanından hemen sonra, 1 Kasım 1923'te TBMM Başkanı seçildi. 1 Kasım 1924'te yine Başkan seçildi. Ancak aynı ay içinde Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşaların liderliğinde bir grup milletvekilinin Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adıyla muhalif bir parti kurmaları üzerine 22 Kasım 1924'te İsmet Paşa yerine Başbakanlığa getirildi. Bu atamada, sertlik yanlısı olarak tanınan İsmet Paşa'ya karşılık Fethi Bey'in ılımlı ve uzlaşmacı kimliği rol oynadı. Ancak üç ay sonra Doğu'da Şeyh Said İsyanı'nın patlak vermesi üzerine uzlaşma politikası iflas etti. 2 Mart 1925'te hükümet istifa etti, İsmet Paşa yeniden başbakan oldu. Aynı gün ilan edilen Takrir-i Sükûn Kanunu ile ülke çapında muhalefet susturuldu. Terakkiperver Fırka kapatıldı. Fethi Bey Paris Büyükelçiliğine atanmayı isteyerek Türkiye'den uzaklaştı.

9 Ağustos 1930'da Atatürk'ün talimatıyla büyükelçilikten istifa ederek Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurdu ve partinin genel başkanı oldu. Gümüşhane Milletvekili olarak tekrar Meclise girmesi sağlandı. Muvazaa amacıyla kurulan partinin, İzmir Mitingi'nden sonra irtica yanlısı bir harekete dönüşmeye başladığı suçlaması üzerine, kendi isteği ve Atatürk'ün talimatıyla 17 Kasım 1930'da partisini feshetti. Tekrar yurt dışına gitti.

31 Mart 1934'te Londra Büyükelçiliğine atandı. İkinci Dünya Savaşı öncesinde Türkiye ile İngiltere arasında gerçekleşen diplomatik ve askeri yakınlaşmada önemli bir rol oynadı; Montreux Antlaşması'nın mimarları arasında bulundu. 1937 yılında Trakya Manevraları'na katılarak yabancı heyetlere eşlik etti. Atatürk'ün ölümünden kısa bir süre sonra, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün eski hasımlarıyla barışma politikası uyarınca 4 Ocak 1939'da Bolu Milletvekilliğine atandı; büyükelçilik görevinden ayrılarak yurda döndü. Aynı yıl seçilen 8. Meclis'e de Bolu Milletvekili olarak girdi. 2. Refik Saydam Kabinesinde Adalet Bakanı oldu ve bu görevini 12 Mart 1941'e kadar sürdürdü.

7 Mayıs 1943'te İstanbul'da vefat etti. Mezarı Zincirlikuyu Mezarlığı'ndadır.

Kişiliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Mustafa Kemal Atatürk, Ali Fethi Okyar ve Okyar'ın kızı ile Yalova'da, 13 Ağustos 1930.

Fethi Okyar diplomatik yetenekleri ve ılımlı, akılcı kişiliğiyle her dönemde saygı topladı. İngiltere ve Amerika'da uygulandığı şekliyle, millet iradesine dayanan demokratik, liberal ve pragmatik bir siyasi görüşü savundu.

İttihat ve Terakki içinde önemli görevler üstlendiği halde parti üst yönetiminin yolsuzluk ve cinnetlerinden uzak durdu; bu sayede İttihat ve Terakki'nin çöküşünden sonra da saygınlığını koruyabildi. Yakın arkadaşı Rauf Bey'ın aksine, siyasi kariyeri boyunca Mustafa Kemal'e ters düşmemeyi başardı. Uzun süre İsmet İnönü'nün başlıca rakibi olarak görüldüğü halde 1938'den sonra onunla barıştı ve yeniden üst düzey siyasi mevkilere getirildi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Siyasi görevi
Önce gelen:
Mustafa Kemal Atatürk
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı
1 Kasım 1923 - 22 Kasım 1924
Sonra gelen:
Kazım Özalp
Önce gelen:
Rauf Orbay
TBMM İcra Vekilleri Heyeti Başkanı
14 Ağustos 1923 - 27 Ekim 1923
Sonra gelen:
İsmet İnönü
Önce gelen:
İsmet İnönü
Türkiye Başbakanı
22 Kasım 1924 - 3 Mart 1925
Sonra gelen:
İsmet İnönü
Önce gelen:
Kazım Özalp
Türkiye Millî Savunma Bakanı
22 Kasım 1924 - 3 Mart 1925
Sonra gelen:
Recep Peker
Önce gelen:
Tevfik Fikret Sılay
Türkiye Adalet Bakanı
27 Mayıs 1939 - 13 Mart 1941
Sonra gelen:
Hasan Safyettin Menemencioğlu