Kazaklar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kazak Türkleri sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
Kazaklar
Toplam nüfus
15 milyon
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Kazakistan Kazakistan 11.244.547 (2014)[1]
Çin Çin 1.500.000[2]
Özbekistan Özbekistan 800.000[3]
Rusya Rusya 647.732[4]
Afganistan Afganistan 440.000
Moğolistan Moğolistan 201.526[5]
Kırgızistan Kırgızistan 33.200[6]
Amerika Birleşik Devletleri ABD 24.636[7]
Türkiye Türkiye 10.000[8]
Kanada Kanada 9.600[9]
İran İran 3.000 - 4.000'den 15.000'e[10][11]
Ukrayna Ukrayna 5.526[12]
Birleşik Arap Emirlikleri Birleşik Arap Emirlikleri 5.000[13]
Çek Cumhuriyeti Çek Cumhuriyeti 4.821[14]
Avusturya Avusturya 1,685[15]
Beyaz Rusya Beyaz Rusya 1.355[16]
Almanya Almanya 1.000[17]
Diller
Kazakça
Din
Çoğunluk; İslam (Sünni)
Azınlık olarak; Hıristiyanlık[4][18][19][20][21]

Kazaklar, (Kazakça: Қазақтар, UFA: [qɑzɑqtɑr]), Kazakistan'da yaşayan Türk halkı. XV. yy'da Kuzey Türkistandan, Deşti Kıpçaktan Kıpçak Türklerinin güneye göçüşü sırasında bir kısımları ayrılıp bu göçe iştirak etmemiş ve bu sebep ile Kazak ismiyle anılır olmuşlardır. Dilleri Kazakçadır.

Kırgızca, Nogayca, Karakalpakça, Başkurtça ve Tatarca ile akraba olan ve Kıpçak bölümüne giren Kazakça'yı konuşurlar.

Kazaklar Kazakistan, Türkiye, Moğolistan, Özbekistan, Kırgızistan, Afganistan, Çin, Rusya, Türkmenistan ve AB'de de yaşar. Çin'de Kazakların çoğunluğu 1.110.800 Kazak, kuzey Sincan-İli Kazak Özerk İli (Çin'deki en büyük özerk bölge) ve Mori ile Barköl ilçelerinde yaşamaktadır.

Abay Kunanbayoğlu, Muhtar Avezov, Şekerim Kudayberdioğlu, Mağcan Cumabayulı gibi şairler, yazarlar ve düşünürler yetiştirmiştir.

Ruslar tarafından "Kırgızlar" denilen Kazaklar (Buhara)
Kazak kültürünü resmeden bir pul

13. yüzyılda Altınorda Hanlığı topraklarının doğu kanadını oluşturan Deşt-i Kıpçak ahalisinde yaşayan ve Moğol istilasından etkilenmiş Türk boyları bir araya gelerek Kazak Hanlığı etrafında toplandılar. Söz konusu hanlığın yapılanmasında bazı Kırgız boyları ile kadim Kıpçak boylarının ardılları rol oynadı.

Kazaklar; Kırgızlar, Kıpçaklar, Nogaylar gibi boyların birleşimi ile ortaya çıkmış bir Türk Uruğu 14. yüzyıldan sonra yeni bir boy olarak Orta Asya arenasında yerini almıştır. Orta Asya'da Ruslar ile ilk teması kuran Türk topluluğu Kazaklar olmuştur.

Kazaklarda Türklük Bilinci[değiştir | kaynağı değiştir]

Kazaklar, Asya'nın ortasında Türk Dünyasının göbeğinde yer almaktadır. Gerek Doğu Türkistan'ın kuzeyindeki Altay bölgesi, gerek Moğolistan'ı batısındaki Altay ve Bayan-Ölgey bölgesi, gerek Altay Cumhuriyetinin sahası Kazak Türkleri ile meskundur. Kazak Türkleri, Türk toplulukları arasında en çok soykırıma uğramış bir halktır. Bu sebeple de Orta Asya Birliği fikri Kazakistan'da ortaya çıkmıştır. Sultanmhamut Toraygırov'un Kazak Türkçesindeki bir şiirde Türklük bilinci şöyle belirtilmiştir.

Kiril Latin Sözcüğü Sözcüğüne Aktarım
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын

Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
Ер Түрік Ұрпағымын Даңқы Кеткен
Бір Кезде Европаңды Ті Тіреткен
Кіргені Есік, Шыққаны Тесік Болып
Күнбатыс, Күншығысқа Әмірі Жеткен
Кешегі Хан Шынғыстың Ұрпағына
Талай Царь, Талай Князь Тәжім Еткен
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
(С. Торайғыров)

Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın

Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
Er Türik Urpağımın Dañqı Ketken
Bir Kezde Evropañdı Ti Tiretken
Kirgeni Esik, Şıqqanı Tesik Bolıp
Künbatıs, Künşığısqa Ämiri Jetken
Keşegi Khan Şınğıstıñ Urpağına
Talay Carʹ, Talay Knyazʹ Täjim Etken
Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
(S. Torayğırov)

Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm

Uranıma Alaş denilen adı almaktayım
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak
Ben niye Kazaklıktan sakınayım
Yiğit Türk neslindenim ki şanı bilinir
Bir geçmiş zamanda Avrupayı tirtir titretmişti
Kirgeni esik şıqqanı tesik bolıp
Batıdan doğuya egemenliği ulaşmıştır
Keşegi xan Şıngıstıng urpağına
Talay tsar' talay knyaz' tæjim etken
Men Qazaq Qazaqpın dep maktanamın
Uranğa alaş degen attı alamın
Süygenim Qazaq ömiri, özim Qazaq
Men nere Qazaqtıqtan saktanamın
(Sultanmahmut Toraygırov 1893-1920)[22]

Kazak sözünün anlamı[değiştir | kaynağı değiştir]

"Kazak" kelimesinin anlamı konusunda ilk defa araştırmalar, Rusyada 18. yüzyıl ortasından itibaren yayın görmeye başlamış. Bu tarihten itibaren 2,5 yüzyıl geçmiş, konuyu tarihçilerden başka her çeşit ilim dallarına mensup olan kişiler araştırarak kendi görüşlerini öne sürmüşlerdir. Şimdiki zamanda "Kazak" kelimesine ilişkin araştırma yapan veya fikrini belirten araştırmacıların ve bilim adamlarının eserlerini toplamak işi bile çetin ve zor olmuş. Ama bunların içinde sadece tarihçilerin ve toplum bilimleri uzmanlarının fikirleri önem taşır. "Kazak" kelimesini araştırırken tarihçiler Kazak milletinin tarih sahnesine çıkışı ve tam ayrı bir millet olarak kuruluş tarihi hakkında kendi bilgilerini eklemiştir. Dolaysıyla burada konu 3 meseleye değinecek.

Konu hakkında ilk fikirlerini söyleyen G.F.Miller, İ.P.Rychkov, V.N.Tatişev, İ.G.Georgiy, İ.G. Andreyev, N.M.Karamzin[kaynak belirtilmeli]. Bu bilim adamlarının tarihi eserleri 18 yy. 50y. - 19 yy. 30 y. kadar bir peryot içerisinde Rusyada yayınlamış ve ilmi çevrelerde itibar kazanmıştır. Bunlarin Kazak sözünün anlamıyla ilgili ilmi görüşlerinde bile hata ve noksanlar ziyade. Mesela P.İ. Rıçkov yanlış bir yol ile giderek milletin adını "kırgız kaysak" şeklinde anlatmış ve "kırgız" ve "kaysak" sözlerinin anlamını bulmaya çaba harcamış. Rıçkova göre "kırgız" evsiz, bozkırda gezen kişi demek imiş, "kazak" tek başına serbest, toplumdan ayrılmış kişi anlamına geliyormuş. Kazakların soyunun ise Alataw kırgızlarından çıktığı tartışma kabül etmez diyor.[kaynak belirtilmeli]

Efsanelerde kazakların atası Kazak Han olarak kabul edilir. O da, Alaş Han’ın oğludur. Kazak Han'ın üç oğlu vardır:

  1. Bakarıs: Neslinden gelenler Uluğ Cüz’ü oluştururlar. (‘Sol Kazakları’ veya ‘Büyük Otağ’.)
  2. Akarıs: Soyundan gelenler Orta Cüz’ü oluştururlar. (‘Orta Kazakları’ veya ‘Orta Otağ’.)
  3. Yanarıs: Soyu Küçük Cüz adıyla anılmıştır. (‘Sağ Kazakları’ veya ‘Küçük Otağ’.)[23]

V.N. Tatişev ise "Kazak" sözünü kaçaklar olarak anlatmış. Kazak kelimesi Türkiye'de yiğit,cesur manalarına gelir. Ayrıca ilk anlaşılan anlam olarak da kalın giyim akla gelir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2014.
  2. ^ The Kazak Ethnic Group
  3. ^ CIA estimates
  4. ^ a b Russia National Census 2010
  5. ^ Mongolia National Census 2010 Provision Results. National Statistical Office of Mongolia 15 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Moğolca)
  6. ^ In 2009 National Statistical Committee of Kyrgyzstan. National Census 2009 8 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  7. ^ "Place of birth for the foreign-born population in the United States, Universe: Foreign-born population excluding population born at sea, 2014 American Community Survey 5-Year Estimates". United States Census Bureau. 13 Eylül 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160913074939/http://factfinder.census.gov:80/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_5YR_B05006&prodType=table. Erişim tarihi: 16 Temmuz 2013. 
  8. ^ "Казахское общество Турции готово стать объединительным мостом в крепнущей дружбе двух братских народов - лидер общины Камиль Джезер". 8 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160308080113/http://inform.kz/rus/article/2207298. Erişim tarihi: 18 March 2015. 
  9. ^ "2011 National Household Survey: Data tables". 13 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160513204131/http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105411&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF. Erişim tarihi: 16 Temmuz 2013. 
  10. ^ "Казахи "ядерного" Ирана". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160304075522/http://news.iran.ru/news/32852/. Erişim tarihi: 18 Mart 2015. 
  11. ^ ""Казахи доказали, что являются неотъемлемой частью иранского общества и могут служить одним из мостов, связующих две страны" - представитель диаспоры Тойжан Бабык". 11 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160311062137/http://inform.kz/rus/article/2250506. Erişim tarihi: 18 Mart 2015. 
  12. ^ Ukrainian population census 2001 17 Ocak 2012[Tarih uyuşmuyor] tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.: Distribution of population by nationality. Retrieved on 23 April 2009 [ölü/kırık bağlantı]Şablon:Cbignore
  13. ^ "UAE´s population – by nationality". BQ Magazine. 12 Nisan 2015. 9 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150909074350/http://www.bqdoha.com:80/2015/04/uae-population-by-nationality. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2015. 
  14. ^ "Number of foreigners". Czech Statistical Office. 14 Kasım 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161114075914/https://www.czso.cz/csu/cizinci/number-of-foreigners-data. Erişim tarihi: 2015-07-22. 
  15. ^ "Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland". Statistik Austria. http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/. Erişim tarihi: 18 Mart 2015. 
  16. ^ population census 2009 3 Şubat 2012 tarihinde WebCite sitesinde arşivlendi: National composition of the population.
  17. ^ "Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland". 22 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170122192847/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/. 
  18. ^ "The Kazak Ethnic Group". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160304003309/http://www.china.org.cn/english/features/EthnicGroups/136924.htm. Erişim tarihi: 18 March 2015. 
  19. ^ Kazakhstan population census 2009
  20. ^ "Religion and expressive culture – Kazakhs". Everyculture.com. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160304082429/http://www.everyculture.com/Russia-Eurasia-China/Kazakhs-Religion-and-Expressive-Culture.html. Erişim tarihi: 5 February 2012. 
  21. ^ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World’s Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. August 9, 2012. Retrieved 4 September 2013
  22. ^ Edebiyat 6, Jalpı bilim beretin mekteptin 6-sınıbına arnalgan okuvlık. Atamura yayınevi. Almatı 2006, s. 85
  23. ^ Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]