Sözlük

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çok ciltli Latince bir sözlük (Graz Üniversitesi Kütüphanesi'nden)

Sözlük (Eski: Lügât), bir dilin veya dillerin kelime haznesini (sözvarlığını), söyleyiş ve yazılış şekilleriyle veren, sözcüğün kökünü esas alarak, bunların başka unsurlarla kurdukları sözleri ve anlamlarını, değişik kullanışlarını gösteren yazılı eserdir. Eski dilde lügat, kamus denir. Leksikoloji sözcükbilimidir. Sözlükçüye leksikografır denir. Lügatça, sadece bir kitapta geçen terimleri anlatır (glossary).

Sözlükler sözcüklerin anlamlarını veya farklı dillerde ki anlamlarını açıklayabilir. Sözlüklerde bir sözcüğün birden fazla anlamının olduğu durumlar olabilir, fakat genelde ana anlamı ilk başta gösterilir. Birçok sözlük sözcük ile ilgili; okunuşu, dilbilgisi, türemiş sözcükleri, tarihi, etimolojisi, resim, kullanım bilgisi, deyim veya cümle içinde kullanımı hakkında bilgiler de verebilir. Sözlükler genelde kitap halinde bulunmaktadırlar.Sözlükler tek dilli veya çok dilli olabilir. Genel veya özel alanlarla ilgili sözlükler hazırlanabilir. Türleri şöyledir: Ansiklopedik, kavramsal, örnekli, tekdilli, çokdilli, lehçeli, aşanlamlı, karşıtanlamlı, kökenbilimsel, argo, terimler, deyimler, atasözleri, mesleki terimler, karşılaştırmalı.

Sözlüklerde madde başlarını a-be-ce sırası takip eder. Arap harfli eski sözlüklerde madde başı Arapça sözcüğün üç harfli kökünün son harfi esas alınarak sıralanırdı. XIV.-XV.yüzyıllar arasında yaşamış olan el-Kamûsü-ı-Muhît (Okyanus Sözlüğü) adlı eseri Türkçeye çeviren Mütercim Asım bu sistemi kullandı.

İlk sözlük olarak İskenderiye Müzesi kütüphanecisi Bizanslı Aristophanes’in hazırladığı eser kabul edilir. İslam dünyasında en önemli sözlük X. yüzyılda yaşayan Fârâblı İsmail Cevheri’nin Sihâh adlı Arapça eseri. Vankulu Lügatı diye bilinen Müteferrika’nın bastığı ilk kitap da bir Sihâh çevirisidir. Türk kültüründe ilk sözlük ise Kâşgarlı Mahmud’un Türkçe’den Arapça’ya Divânu Lügati't-Türk’üdür.

Türk sözlükleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk sözlük Divânu Lügati't-Türk'tür. 1073'deki bu sözlükten sonra yapılan çalışmalar Mukaddimetül Edeb, Codex Cumanicus, Kitabül İdrak, İbn Mühenna Lügatı, Muhakemetül Lügateyn, Abuşka Lügati, Senglah, Lügatı Çağatay, Türkii Osmani, Ahterii Kebir, Vankulu Lügatı, Tuhfei Vehbi adıyla Arapça/Farsça/Türkçe karışımlı idi. Türkçe hazırlanan ilk sözlük Lehçetül Lügat (Esat Mehmet Efendi, 1732) oldu. Bundan sonra basılı sözlükler gelişti: Burhanı Katı, el Okyanusul Basit, Lehçei Osmani, Kitabü Maaniül Lehçe, Lügatı Naci, Kamusu Türki, Hayat Büyük Türk Sözlüğü, Temel Türkçe Sözlük, Mükemmel Osmanlı Lügatı, Resimli Kamusu Osmani, Yeni Türkçe Lügat, Resimli Yeni Türkçe Lügatı, Yeni Türk Lügatı, Büyük Türk Lügatı, Türkçe Sözlük (TDK), Ferhengi Ziya, Meydan Larousse, Okyanus, Öztürkçe Sözlük, Büyük Türkçe Sözlük, Temel Türkçe Sözlük adlarıyla yayınlandı. Bu genel sözlükler dışında özel terimler sözlükleri yayınlandı: Tarama sözlüğü, Derleme Sözlüğü, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Medeni Hukuk Terimleri Sözlüğü, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, Yazın Terimleri Sözlüğü gibi değişik bilim dallarına ait sözlükler yayınlandı. Yabancı dil sözlükleri olarak hem Türkçeden yabancı dile, hem yabancı dilden Türkçeye birçok sözlük basılmıştır. Bunların en eskisi Redhouse Sözlüğü'dür. Osmanlıca-Türkçe sözlüklerin en tanınmışı Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (Ferit Devellioğlu)dur. Özdeişler toplumca saygı duyulan evrensel özellikler taşıyan insanların söyledikleri güzel sözlerdendir.Özdeyişler. görüşleri ve düşünceleri kısa yoldan anlatmamızı sağlar.

Türkçe Sözlük Kaynakçası[değiştir | kaynağı değiştir]

a. Türkçe Sözlükler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • AYVERDİ, İlhan (- yönetiminde) (2006) Asırlar Boyu Tarihi Seyri içinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük, 3 cilt, 2. Baskı, İstanbul* Kubbealtı İktisadi İşletmeleri.
  • ÇELİKKANAT, Didar (2006) Pratik Türkçe Sözlük, İstanbul* Gün Yayıncılık
  • DOĞAN, D.Mehmet (2011) Büyük Türkçe Sözlük, 23. baskı, Ankara* Yazar yayınları
  • HANÇERLİOĞLU, Orhan (1992) Türk Dili Sözlüğü, İstanbul* Remzi Kitabevi
  • Hayat Büyük Türkçe Sözlüğü (1969) İstanbul* Hayat Yayınları.
  • PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali (2000) Türkçe Sözlük, İstanbul* Doğan Kitapçılık.
  • PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali (2007) Türkçe Sözlük, 6. baskı, İstanbul* Can Yayınları.
  • TUĞLACI, Pars (Prof. Dr.) (1995) Okyanus Ansiklopedik Türkçe Sözlük, 5 cilt, 8. basım, Ankara-İstanbul-İzmir* ABC Yayınları.
  • Türkçe Sözlük (2005) 2 cilt, Genişletilmiş 2. baskı, Ankara* Dil Derneği Yayınları
  • Türkçe Sözlük (2005) 10. baskı, Ankara* Türk Dil Kurumu Yayınları

b. Türkçe Eşanlamlı ve Karşıtanlamlılar Sözlükleri[değiştir | kaynağı değiştir]

]] (1987) Türkçede Anlamdaş ve Karşıt Kelimeler Sözlüğü, 3. Baskı, İstanbul* İnkılâp Kitabevi

  • YALIM Özcan (1998) Türkçe’de Yakın ve Karşıt Anlamlılar Sözlüğü, Ankara* İmge Yayınevi
  • YALIM, Ülkü, Özcan YALIM (1983) Türkçede Eş ve Karşıt Anlamlar Sözlüğü, Ankara* Bilgi Yayınevi.

c. Deyimler Sözlüğü[değiştir | kaynağı değiştir]

  • AKSOY, Ömer Asım (1984) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 3 cilt, Ankara* TDK Yayınları.
  • ÇELİKKANAT, Didar (2006) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İstanbul* Gün Yayıncılık
  • VARIM, Gamze Varım; SALMAN, Yurdanur; KESER, Salman (1992, ikinci baskı* 2003) Ortak Kültür Sözlüğü. Yabancı Sözcük, Terim, Deyim, Özdeyiş ve Atasözleri, Tümzamanlar Yayınları
  • YURTBAŞI, Metin (1994), Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, Özdemir Yayıncılık, Ankara, 6+378 s

d. Söyleyiş Sözlükleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • ERGENÇ, İclâl (2002) Konuşma Dili ve Türkiye Türkçesinin Söyleyiş Sözlüğü, İstanbul* Multilingual Yayınları.

e. Dilbilgisi, Dilbilim Terimleri Sözlüğü[değiştir | kaynağı değiştir]

  • ALTINÖRS, Atakan (2000) Dil Felsefesi Sözlüğü, İstanbul* Paradigma Yayınları.
  • BENGİ-ÖNER, Işın (2001) Çeviribilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul* Sel Yayıncılık
  • GÖĞÜŞ, Beşir (1998) Anlatım Terimleri Sözlüğü, Ankara* Dil Derneği Yayınları.
  • HATİBOĞLU, Vecihe (Prof. Dr.) (1982) Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, 4. Baskı, Ankara* DTCF Yayınları.
  • HENGİRMEN, Mehmet (1999) Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Ankara* Engin Yayınları.
  • KOÇ, Nurettin (1992) Açıklamalı Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul* İnkılâp Kitabevi.
  • KORKMAZ, Zeynep (Prof. Dr.) (1992) Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara* TDK Yayınları.
  • POPOVİÇ, Anton (1987) Yazın Çevirisi Terimleri Sözlüğü, Hazırlayan* Suat Karantay, Yurdanur Salman, İstanbul* Metis Yayınları.
  • TOPALOĞLU, Ahmet (Prof. Dr.) (1989) Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, İstanbul* Ötüken Yayınları.
  • VARDAR Berke (-yönetiminde), (2002) Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul* Multilingual Yayınları.

f. Yazın Terimleri Sözlüğü[değiştir | kaynağı değiştir]

  • AKALIN, L. Sami (Dr.) (1994) Edebiyat Terimleri Sözlüğü, 6. baskı, İstanbul* Varlık Yayınları.
  • GENCAN, Tahir Nejat, Haydar EDİSKUN, Baha DÜRER, Enver Naci GÖKŞEN (1974) Yazın Terimleri Sözlüğü, Ankara* TDK Yayınları
  • ÖZDEMİR, Emin (1990) Edebiyat Bilgileri Sözlüğü, İstanbul* Remzi Kitabevi.
  • ÖZKIRIMLI, Atilla (1984) Türk Edebiyatı Ansiklopedisi, 4 cilt, 3. baskı, İstanbul* Cem Yayınevi
  • ÖZKIRIMLI, Atilla (1991) Açıklamalı Edebiyat Terimleri Sözlüğü, İstanbul* Altın Kitaplar.
  • YÖRÜK,Yaşar (1987) Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Ankara.
  • Muallim Naci Istılahat-ı Edebiye
  • Recaizade Mahmut Ekrem Talim-i Edebiyat

Kaynak*GÜNAY, V. Doğan (2007) Sözcükbilime Giriş, İstanbul* Multilingual Yayınları

Ayrıca internette[değiştir | kaynağı değiştir]

  • PARLATIR, İsmail, Prof. Dr., “Türkiye Türkçesinin Tarihi Sözlükleri” http*//www.akmb.gov.tr/turkce/books/turkkong4-4/tk4-4-46-parlat.htm (son ulaşım* 09 Eylül 2006);
  • ÇÖGENLİ, Sadi, Prof. Dr., “Eski Harflerle Basılmış Türkçe Sözlükler Katalogu” http*//www.academical.org/dergi/MAKALE/s7eskiharflerlebasilmis.htm (son ulaşım* 09 Eylül 2006)

Türk Diyalektleri Sözlük Kaynakçası[değiştir | kaynağı değiştir]

  • MONGUŞ, D.A., (2005) Tuvaca Türkçe Sözlük, Kızıl (Tıva Cumhuriyeti), Tuva Sosyal Araştırmalar Enstitüsü yayını.[1]

Büyük sözlüklerin listesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Katalanca[değiştir | kaynağı değiştir]

Çince[değiştir | kaynağı değiştir]

İngilizce[değiştir | kaynağı değiştir]

Red House

Fransızca[değiştir | kaynağı değiştir]

Almanca[değiştir | kaynağı değiştir]

İtalyanca[değiştir | kaynağı değiştir]

Japonca[değiştir | kaynağı değiştir]

Portekizce[değiştir | kaynağı değiştir]

Rumence[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusça[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İspanyolca[değiştir | kaynağı değiştir]

İsveççe[değiştir | kaynağı değiştir]

Yayımcılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]