Veganlık

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Veganizm sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Vegan usüllerine göre hazırlanmış bir ıspanak yemeği. Vegan yemeklerde hayvansal yağ, süt ve süt ürünleri ya da hayvansal kaynaklı aroma gibi hiçbir hayvansal ürün kullanılmaz.

Veganlık ya da veganizm, hayvanların kullanılmasını desteklemeyen bir yaşam biçimidir. Hayvan sömürme yoluyla elde edilen gıdaları, giyecekleri ve diğer tüm yan ürünleri kullanmayı reddetmedir.[1] Bu akımın takipçilerine vegan denir. Kelime 1944 yılında The Vegan Society'nin kurucularından da olan Donald Watson tarafından ortaya atıldı.[2] Donald Waton veganlığı şu şekilde tanımlıyordu: “Veganlık hayvanlar alemine dair sömürü ve zulmün tüm biçimlerini dışlamanın ve yaşamı gözetmenin yoludur. Et, balık, kümes hayvanı, yumurta, bal, hayvansal süt ve türevlerini dışlayıp bitkiler aleminin ürünleriyle yaşamayı ve tamamen ya da kısmen hayvanlardan üretilen tüm ticari malların alternatiflerini kullanmak şeklinde pratiğe dökülür."[3]

Bazen "sıkı vejetaryenlik" diye de adlandırılan veganlık, en basit tanımıyla, hayvan kullanımını ve hayvansal herhangi bir ürünü tüketmeyi reddetmektir. Çoğu vegan, hayvanlardan türetilen, dolayısıyla üretilmesi için hayvanların kullanıldığı yiyecek ürünlerini tüketmediği gibi, yapımında deri, kemik, jelatin, yün vb. hayvansal maddelerin kullanıldığı yiyecek dışı maddeleri de kullanmaz. Hayvanlar üzerinde test edilen ve hayvansal ürün içeren kozmetik ürünleri de bunlara dahildir. Bunlara ek olarak veganlar, hayvanların kullanıldığı eğlence biçimlerine (sirk, hayvanat bahçesi, at yarışı vs.) katılmaz.

Proteini, yüksek olan ve kolestrol içermeyen soya eti veya tekstüre soya, soya fasülyesinden elde edilir.

Vegan sözcüğü ayrıca bu öğretiye bağlı kimselerin tüketebileceği ürünler için de kullanılır. Örneğin "Pilaki vegandır" denilebilir.

Felsefesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Etik Veganlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Veganlığın etik boyutu bireylere yalnızca tür mensupluğu üzerinden değer atamak anlamına gelen türcülük isimli ayrımcılık biçimi ile ilgilidir. Türcülüğe bakış açısı hayvan teorisindeki hayvan hakları paradigması ile faydacı (utilitarian) yaklaşım arasındaki temel bir ayrım üzerine kuruludur. Hayvan hakları teorisyenlerinden biri olan Tom Regan, hayvanların 'bir yaşamın öznesi' olmalarından dolayı haklara sahip olduklarını, çünkü inançlara ve arzulara, duygusal bir hayata, hafızaya ve amaçlara yönelik eyleme geçme yetisine sahip olduklarını ve bu sebeple de kendi içlerinde başkaları için ifade ettikleri anlamın ötesinde bir anlamları olduğunu öne sürer. Regan'a göre bir yaşamın öznesi olmaktan kaynaklanan haklar başka geçerli sebepler söz konusu olduğunda çiğnenebilir ancak hayvansal ürünler tüketmek -yani keyif, alışkanlık ya da çiftçilerin ekonomik çıkarları- hayvanlara zarar vermek için yeterli bir sebep olamaz.[4]

Hayvan Haklarına Abolisyonist Yaklaşım'ın kurucu teorisyeni olan Gary L. Francione, "tüm hissedebilir canlıların bir temel hakkı bulunur -başkalarının mülkü olarak muamele görmeme hakkı" düşüncesini öne sürer ve insan harici hayvanların içkin değerleri olduğunu düşünen herkes için tartışılmaz etik zeminin veganlık olması gerektiğini savunur.[5] Francione'a göre hayvan kullanımını tamamen ortadan kaldırma yönünde çalışma yapmak yerine hayvanlar için daha iyi koşulların tesis edilmesini savunmak, kurbanlarına işkence etmeden tecavüz edecek "bilinçli tecavüzcüler" için kampanya yapmaktan farksızdır. Hayvan refahı paradigması, hayvanların mülk statüsünü sorgulamamakta, aksine insanların hayvanları tüketmek konusunda kendilerini daha iyi hissetmelerinin önünü açmaktadır.[6]

Faydacı yaklaşımın temsilcisi olan Peter Singer ise etik boyutta kararlar verirken hayvanların çektikleri acıyı göz ardı etmemiz için hiçbir mantıklı sebep olmadığını öne sürer, hissedebilirliğin "başkalarının çıkarlarını gözetirken göz önünde bulundurulabilecek tek kriter" olduğunu öne süren Singer, yaşamak için zorunlu olmadığı müddetçe hayvanların öldürülmesini reddetmemiz gerektiğini savunur.[7] Buna rağmen Singer "Paris İstisnası" olarak bilinen senaryoyu da destekler, buna göre eğer vegan yiyecek bulamadığınız bir restorandaysanız vejetaryen de beslenebilirsiniz.[8]

Singer'ın "Paris İstisnası" ismini taktığı senaryo, hayvan hareketinde Peter Singer ve PeTA tarafıdnan öncülüğü yapılan hayvan korumacılık ya yeni refahçılık olarak bilinen ve adım adım gerçekleştirilecek olan hayvan refahı reformlarını savunan hareketle, Tom Regan ve Francione tarafından savunulan ve hayvan refahı reformlarının yalnıza toplumu hayvan kullanımı konusunda iyi hissettirmeye yaradığını ve etik açıdan problemli olduğunu savunan abolisyonizm arasındaki bölünmenin de temelindeki görüş farklılığını yansıtır.[9] Farm Santuary derneğinin başında bulunan ve bir hayvan korumacı olan Bruce Friedrich, 2006 yılında veganlığın katı bir şekilde savunulmasına karşı insanları ellerinden geldiği kadarını yapmak konusunda cesaretlendirmemiz gerektiğini savunmuştur. Friedrich'e göre katı bir şekilde veganlığı savunmak kişisel ahlaki saflığa odaklanmak anlamına gelir ve bu veganlığa karşıdır çünkü hayvanları incitir.[10] Francione'a göre ise, bu insan hakları söz konusu olduğunda insanlara verilen zararlar tam olarak ortadan kaldırılamayacağı için, elimizden gelen durumlarda bile insan haklarını savunmaktan vazgeçemiz gerektiğini öne sürmekten farksızdır. Karışıklık ya da rahatsızlık yaratmamak için bir şeyin hayvansal ürün içerip içermediğini sormaktan çekinmek, rahatımızın hayvanlarla ilgili etik yükümlülüğümüzden daha önemli olduğu görüşünü savunmaktır. Bu görüşünü hayvan korumacı görüşün kendi tezleriyle kendisini çürütmekte olduğunu öne sürerek nihayete eriştirir.[11]

Çevreci Veganlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Çevreci veganlık hayvan haklarından ziyade hayvansal ürünlerin üretiminin çevreye vermekte olduğu zararlar üzerine odaklanmakta olan veganlık biçimidir. Örneğin Sea Shepherd örgütünden Paul Watson 2010 yılında Sea Shepherd gemilerinde çevresel sebeplerle vegan yiyeceklerin servis edildiğini şu şekilde ifade eder: "Okyanuslarda yakalanan balıkların %40'ı başta endüstriyel olmak üzere hayvancılıkta besin olarak kullanılıyor -tavuklar ve domuzlar denizlerdeki bir numaralı yırtıcı hayvan haline geldi."[12]

Kasım 2006'da Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün raporunda hayvasal tarım ile çevresel yıkım arasında kurulan bağ ortaya konmuştur. Raporda, başta inek, tavuk ve domuz üretimi olmak üzere hayvancılığın hava, toprak, su, bioçeşitlilik ve iklim değişikliğine olumsuz etkileri olduğu ortaya konmuştur. [13] Rapora göre karbon dioksit salınımlarının %9'u, metan salınımının %37'si, nitrous oksit salınımının %65'i ve amonyak salınımının %68'i hayvancılık kaynaklıdır. 2010 Temmuz ayında Birleşmiş Milletler Çevre Programı dünyayı açlık ve iklim değişikliğinden korumak için vegan beslenmeye geçişin gerekli olduğunu açıklamıştır.[14]

Bob Torres ve Jenna Torres, Vegan Freak isimli kitaplarında hayvan haklarındansa iklim değişikliği ve diğer çevresel sorunlara odaklanan veganları şu şekilde eleştirmektedir: "Yalnızca çevresel sebeplerle vegan olmak, Auscwitz'e giden trenler karbon salınımını arttırdığı için Yahudi Soykırımı'na karşı olmaya benzer. [...] Kişi her iki durumda da soykırıma karşıdır. Ancak çoğumuz soykırıma yalnızca çevresel sebeplerden karşı olan bir kişinin büyük meseleyi yani soykırımın tüm insanların sahip oldukları en temel hakları ihlal ediyor olmasındaki korkunçluğu ve dehşeti gözden kaçırdığını öne süreriz."[15]

Sağlık amaçlı Veganlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Hayvansal gıdaların aslında insan bünyesine uygun olmadığı, sadece bitkisel gıdaları tüketenlerin, et / süt / yumurta yiyenlerden daha sağlıklı oldukları yönünde fikirlerin birçok bilimsel araştırmalarla desteklenmesi[16] veganlığı sağlık amaçlı uygulayanların çoğalıp bir toplumsal akım haline gelmesine sebep olmuştur.

Öyle ki büyuk metropollerde artık sadece vegan yemekler sunan restoranlar bulunabilmekte, mönülerinde bazı yemeklerin vegan oldugunu belirten restoranların sayısı artmakta, vegan süpermarketler açılmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Veganlık." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc.
  2. ^ Donald Watson, Vegan News, No. 1, November 1944; "Interview with Donald Watson", Vegetarians in Paradise, 11 August 2004; Leslie Cross, "Veganism Defined", The Vegetarian World Forum, 5(1), Spring 1951.
  3. ^ INTERVIEW WITH DONALD WATSON ON SUNDAY 15 DECEMBER 2002
  4. ^ Tom Regan, The Case for Animal Rights, University of California Press, 1983, pp. 243, 333–334, 394.
  5. ^ Francione, GL. 2010 Veganism: Just Another Way of Reducing Suffering or a Fundamental Principle of Justice & Nonviolence? (Türkçe çeviri)
  6. ^ Francione, GL. (2007) The Four Problems of Animal Welfare: In a Nutshell (Türkçe çeviri)
  7. ^ Peter Singer, Practical Ethics, Cambridge University Press, 1999, p. 50; Catherine Clyne, "Singer Says",Satya magazine, October 2006; Singer 1999, p. 60ff.
  8. ^ Peter Singer and Jim Mason, The Way We Eat, Rodale, 2006, pp. 282–283. The term "Paris exemption" was coined in 2004 by Daren Firestone, a Chicago law student; see Amanda Paulson, "One woman's quest to enjoy her dinner without guilt", Christian Science Monitor, 27 October 2004, p. 2.
  9. ^ Clyne, October 2006; Francione and Garner 2010, pp. 71–72.
  10. ^ Bruce Friedrich, "Personal Purity versus Effective Advocacy", PETA, 2006.
  11. ^ Francione and Garner 2010, The Animal Rights Debate. 72–73.
  12. ^ Michael Shapiro, "Sea Shepherd's Paul Watson: 'You don't watch whales die and hold signs and do nothing'", The Guardian, 21 September 2010; Matthew Cole, "Veganism," in Margaret Puskar-Pasewicz (ed.),Cultural Encyclopedia of Vegetarianism, ABC-Clio, 2010, p. 241.
  13. ^ Henning Steinfeld et al, Livestock's Long Shadow, Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2006, p. 3; "Inventory of U.S. greenhouse gas emissions and sinks: 1990–2009", United States Environmental Protection Agency, 2011.
  14. ^ Felicity Carus, "UN urges global move to meat and dairy-free diet", The Guardian, 2 June 2010; "Energy and Agriculture Top Resource Panel's Priority List for Sustainable 21st Century", United Nations Environment Programme (UNEP), Brussels, 2 June 2010.
  15. ^ Bob Torres&Jenna Torres; Vegan Freak: Being Vegan in a Non-Vegan World, s.[rQbsC&pg=PA101&lpg=PA101&dq=Auschwitz+bob+torres+vegan&source=bl&ots=ydPUHlFsVF&sig=sH_ltYCmWWFxv6dKSdYUuc6Zp3Y&hl=tr&sa=X&ei=uFHKU92vJKOk0QX98oHACg&ved=0CCsQ6AEwAQ#v=onepage&q=Auschwitz%20bob%20torres%20vegan&f=false|101]
  16. ^ http://www.nutritionfacts.org/ Veganlığı savunan ve savunmalarını sayısız bilimsel araştırmadan alımlarla destekleyen bir tabibin kişisel sitesi

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Commons'ta Veganlık ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.