Erebê Şemo

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Erebê Şemo
Arap Shamilov.Jpeg
Doğum 23 Ekim 1897(1897-10-23)
Kars Oblastı, Rusya İmparatorluğu
Ölüm 21 Mayıs 1978 (80 yaşında)
Erivan, Sovyetler Birliği
Milliyet Kürt
Meslek Yazar, Romancı, Gazeteci, Tercüman, Öğretmen ve Siyasetçi.
Dönem 1927-1978
Tür Roman, öykü, biyografi
Akım Sosyalist gerçekçilik
Önemli ödülleri
Kızıl Bayrak Nişanı
Kızıl Bayrak Nişanı
Vladimir İliç Lenin 100. doğum yıldönümü madalyası
SSCB Silahlı gücü 50 yılı madalyası

İmza
Erebê Şemo imzası

Erebê Şemo (Rusça: Arab Şamoeviç Şamilov (Араб Шамоевич Шамилов; 23 Ekim 1897 – 21 Mayıs 1978), Sovyet/Kürt yazar. İlk Kürtçe roman olan Şivanê Kurmanca’yı (Kürt Çoban) kaleme almıştır.Kürt romanının babası Şemo, latin harflerinden oluşan (SSCB'de) Kürtçe alfabenin de mimarlarından biri olmuştur. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Emektar Kültür İşçisi (1967) ve Kızıl Bayrak Nışanı gibi ödüllerin sahibidir.[1]

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Erebê Şemo, o dönem Çarlık Rusya’sı işgalinde olan Kars’ın “Susize” adındaki bir Kürt köyünde dünyaya gelir ve ardından Rusya’ya göç eder. Orada Demiryolu işlerinde çalışır ve çalıştığı dönemde Bolşeviklerle tanışır. Erebê Şemo bir mitingde, askerler karşısında yaptığı bir konuşmadan ötürürü rus polisince tutuklanır ve Sarıkamış cezaevine konur. Sarıkamış cezaevinden çıktıkdan sonra, parti direktifiyle köyüne gider ve orada, köylüler arasında parti çalışmasını yapar. Ne var ki, köydede çarlık müfrezesi peşini bırakmaz ve sonunda sıkışık durumda kalınca gizlice Stavropol'e geçer. daha sonraları ise Erebê Şemo resmen kızıl orduya ve partizan savaşına katılır. 1917 Ekim Devriminin örgütleyicilerinden biri olur.

Devrimin ardından Sovyetler Birliğinde eğitim görür ve Kürtlerin Sosyalizme katılımı ve örgütlenmeleri konusunda aktif görevler alır. Ekim Devrimi ve Tarihi ile Lenin’in hayatına dair kaleme aldığı Kürtçe yazılar, kitapçıklar, broşürler ve kitaplar mevcuttur.

Kirilce ve Latince'den oluşan ilk Kürtçe alfabe ile basılan Riya Teze gazatesinin 1930 yılında başladığı yayın hayatı 2006'da 4.800,üncü sayısında maddi sıkıntılar nedeniyle durdu.

Yazılan ilk romanın sosyalizmi örgütlemek ve Kürt halkının sosyalizme örgütlenmesini sağlamak amacıyla kaleme alınmış olması ondan sonra çıkacak kitapların çizgisini de belirlemiş oldu. Modern Kürt Edebiyatını usta kalemşörlerinden Mehmed Uzun’dan şair Arjen Arî'ye kadar Şemo’dan sonra verilen tüm eserlerde sosyal bir form ya da mesaj eksik olmamıştır. Kürt edebiyat geleneğinin bu köşe taşının sosyalizan yanı “sosyalist gerçekçi” edebiyat geleneğinin de önünü açmıştır.Yanlarında çalıştığı farklı halklardan ailelerin Kürtçe bilmemelerinden ve farklı çevrelerden tanıştığı insanlardan dolayı da Ermenice, Osmanlıca, Rusça, Gürcüce, Almanca ve Azericeyi anadili gibi konuşup yazmaya başlar. Dünyaya açık bu yanı, onun ileride yaptığı tüm işlerde, edebiyatında ve tüm hayatında hızla ilerlemesini sağlamıştır.

1918 yılında Rusya Komünist Partisine üye oldu.[2] 1920-1921 yıllarında Kuba'da Çeka'nın Gizli Operasyonlar bölümünde, 1921-1922 yıllarında Moskova Çeka'da görev yaptı. 1922-1923 yıllarında Transkafkasya Çeka'ya yönelir.[3] 1920'de Moskova Lazaryan Üniversitesi'ne kaydolur, 1924'e kadar orada okur.1927'de Ermenistan Kültür ve Eğitim Komiserliği'nin kararıyla Kürtler için Latince bir alfabe oluşturulması kararı alınır ve bu iş Erebê Şemo ile Asuri Kürdolog İsahak Marogulov'a ihale edilir.Bu alfabe, bir yıl sonra başarıyla tamamlanır ki tarihte ilk Kürtçe Latince alfabenin Celadet Elî Bedirxan tarafından yapıldığı bilinir, ama bu kanı kesinlikle yanlıştır. Çünkü Kirilce ve Latince'den devşirilen bu alfabeyle 1930 yılında Riya Teze gazetesi yayın hayatına başlamıştır, oysa Bedirxan, Hawar dergisini Latince alfabeyle 1932'de çıkarmaya başlamıştır .Şemo, 1959 yılında ise Rejisörlüğünü C. Jamharyan'ın üstlendiği Ermenistan Kürtleri adlı bir filmin senaryosunu yazmıştır. Filmde Ermenistan Kürtlerinin son 40 yılda yaşadığı ekonomik, sosyal ve kültürel değişimleri konu alınır. Qanadê Kurdo gibi bazı Kürt şahsiyetleriyle yapılan söyleşilerede yer verilmiştir. Film yayla yaşamıyla başlar ve daha sonra Alagöz köylerine kadar uzanır, burada Kürtlerin yaşadıkları yeni yaşamlar anlatılır. [4]

Şemo, Erivan’daki Kürdoloji Konferansında, 1934

Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan,da Kürtlerin birleşik bir edebiyat dili oluşturulması için çalıştı. 1930 yılında yayına başlayan ve kuruluşunda önemli bir rol oynadığı “Riya Teze” (Yeni Yol) gazetesinde üç kitabı tefrika edildi: “Emrê Lenîn (Lenin’in Yaşamı), Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi), Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhoz ve köylülere faydaları)”.1931 yılında Erebê Şemo öncülüğünde Kafkasya'da Kürtçe Pedagoji okulu açıldı.Bu çalışmalar sayesinde birçok Kürt genci yetişti.Aynı yıl Erebê Şemo Leningrad Enstitüsü Filozofi ve Dil Bilimi bölümlerinde doçent olarak Kürtçe dersleri verdi.1934 yılında Erivan’daki Kürdoloji konferansındada önemli bir misyon üstlenmiştir. Şamilov ayrıca Vladimir Lenin ile biraraya geldi ve Kürtlerin durumu üzerine konuştu.[5] Erebê Şemo’nun 1930 yılında yayımlanan Şivanê Kurmanca (Kürt Çoban) adlı romanı şimdiye dek onlarca baskı yapmış, aralarında Rusça, Arapça, Almanca, Gürcüce, Fransızca ve Türkçe olmak üzere, birçok dile çevrilmiştir. Erebê Şemo’nun Dimdim, Jiyana Bextewar (Mesut Hayat) adlı romanı ve Hopo adlı romanları da bulunmaktadır. 1967 yılındada Moskovada Kürt halk hikayelerinden oluşan bir koleksiyon yayınlamıştır.

Sürgün Yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

1937 yılında, Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Sekreteri A. Hovhannisyan tutuklandı. Tutuklanınca arşivdeki mektupları arasında Erebê Şemo’nun (Ermenistan'daki Kürtlerin kültürünün ve edebiyatının gelişmesine dikkat etmesini istediği bir mektup yazmıştı.) A. Hovhannisyana yazdığı mektuba istinaden Hovhannisyanın yakın arkadaşı olduğuna karar verilir. Bu yüzden Ocak 1937 başlarında Leningrad'da tutuklanır ve Sibirya’ya sürgün edilir.[6] Sibirya'da sürgündeyken, uzun yıllar hapiste yattı.19 yıl boyunca ölümcül koşullarda angarya işlerde çalıştırılmıştır. Hatta söylenenlere göre Ereb, anadili Kürtçe'yi unutmamak için sürekli kendi kendine Kürtçe hikayeler anlatır dururmuş. Sibiryadaki tüm demiryollarının raylarını döşeme çalışmalarına katıldığını belirten Şemo, hayatının en güzel yırmi yılını saçma ve anlamsız nedenlerle sürgünde, büyük bir eziyet ve yoksulluk içinde geçirdiğini söylemiştir. Stalin'in ölümünden sonra 1956 yılında 19 yıl sonra Ermenistan SSC'ye geri dönmesi için izin verilir.Edebi çalışmalarına kaldığı yerden devam eder.[7] 1978 yılında vefat eden Şamilov, Erivan,daki Panteon mezarlığında toprağa verildi.Yaşadığı Abovyan Sokağı üzerindeki evinin duvarında Rusça mermer bir anıt yapıldı:"Bu evde 1963'den 1978'e kadar Kürt yazar, eski bolşevik, toplum çalışanı Erebê Şemo Şamîlov yaşadı".[8]

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Roman[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şivanê Kurmanca (Kürt Çoban) - İlk Kürtçe roman -1935 Erivan (Kürtçe)[9][10], 1931 Moskova (Rusça)[11][12]
  • Berbang (Şafak) - (1958)
  • Dimdim (Kela Dimdim - Dimdim Kalesi) - (1966)
  • Jiyana Bextewar (Mesut Hayat) - (1959)
  • Hopo - (1969)

Hikaye[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hikayetên Gelê Kurd (Kürt Halk Hikayeleri) - (1967)

Tiyatro Oyunu[değiştir | kaynağı değiştir]

Şemo-Marogulov Alfabesi

Makale[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pırsa Derheqa Feodalizme Nava Kurda da (Kürtler Arasındaki Feodal İlişkiler Üzerine) - (1936)[15]

Senaryo[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kurdên Ermenistanê (Ermenistan Kürtleri) - (1959) [16][17]

Biyografi[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Emrê Lenîn (Lenin’in Yaşamı) - (1930)

Diğer eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi) - (1930)
  • Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhoz ve köylülere faydaları) - (1930)
  • Kurdên Elegezê (Alagöz Kürtleri) - (1936)
  • Kurdên Qefqasya (Kafkasya Kürtleri) - (1930)
  • Berevok - (1966)
  • Gotinên Pêşiyên Kurdan (Kürt Atasözleri)
  • Ekim Devriminden önce Kürtlerin sosyal durumu (1934)
  • Derweşen Kurd (Kürt Dervişleri) - (1930)
  • Alav (Yayımlanmayan kitabı)

1929 yılında ise Sovyetler Birliğinde İsahak Marogulov ile Kürtçenin ilk latin alfabesini hazırladılar.[18][19][20]

Ödülleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca 1997'de Ermenistan Yazarlar Birliği tarafından adına ödül töreni düzenlendi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Краткая литературная энциклопедия
  2. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  3. ^ Предлагаем вниманию читателей статью о Арабэ Шамо (Шамилов)
  4. ^ Араб Шамилов
  5. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  6. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  7. ^ Мои воспоминания об Арабе Шамилове (Арабе Шамо) Shamilovs Arabe anılarım (Arap, Shamo), АМАРИКЕ САРДАР
  8. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  9. ^ Romana kurdî ya yekem »Şivanê Kurmanca« ya Erebê Şemo ye
  10. ^ Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  11. ^ Краткая литературная энциклопедия
  12. ^ Курдский пастух
  13. ^ Ereb Şamîlov "Koçekê Derewîn-1930" Şano, Çetoyê Zêdo
  14. ^ Dramatûrjiya Teatroya Kurdî
  15. ^ Мои воспоминания об Арабе Шамилове (Арабе Шамо) Shamilovs Arabe anılarım (Arap, Shamo), АМАРИКЕ САРДАР
  16. ^ Араб Шамилов
  17. ^ [Հայկ Խաչատրյան Գրական տեղեկատու Սովետական գրող 1986 էջ 423-424]
  18. ^ Араб Шамилов
  19. ^ Marogulov u Ə. Ş. (1929). Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi, Nəşre dəwləţe Şewre Ərmənistane, Revan.
  20. ^ Têmûrê Xelîl: Elfabeya pêşin, romana pêşin û romannivîsê pêşin
  21. ^ File:Араб Шамилов.jpg
  22. ^ Араб Шамоевич Шамилов - Биография
  23. ^ Предлагаем вниманию читателей статью о Арабэ Шамо (Шамилов)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]