Erebê Şemo

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Erebê Şemo
Arap Shamilov.Jpeg
Doğum 23 Ekim 1897(1897-10-23)
Kars Oblastı, Rusya İmparatorluğu
Ölüm 21 Mayıs 1978 (80 yaşında)
Erivan, Sovyetler Birliği
Milliyet Kürt
Meslek Yazar, Gazeteci, Tercüman, Öğretmen ve Siyasetçi.
Dönem 1927-1978
Tür Roman, öykü, biyografi
Akım Sosyalist gerçekçilik
Önemli ödülleri
Kızıl Bayrak Nişanı
Kızıl Bayrak Nişanı
Vladimir İliç Lenin 100. doğum yıldönümü madalyası
SSCB Silahlı gücü 50 yılı madalyası

İmza
Erebê Şemo imzası

Erebê Şemo (Rusça: Arab Şamoeviç Şamilov (Араб Шамоевич Шамилов; 23 Ekim 1897 – 21 Mayıs 1978), Sovyet/Kürt yazar. İlk Kürtçe roman olan Şivanê Kurmanca’yı (Kürt Çoban) kaleme almıştır.Kürt romanının babası Şemo, latin harflerinden oluşan (SSCB'de) Kürtçe alfabenin de mimarlarından biri olmuştur. Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Emektar Kültür İşçisi (1967) ve Kızıl Bayrak Nişanı gibi ödüllerin sahibidir.[1]

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

1897 yılında Rusya İmparatorluğu'na bağlı Kars Oblastı'nın Susuz köyünde dünyaya geldi. Demiryolu işlerinde çalıştığı dönemde, 1916 yılında ilk kez Erzurum'da Bolşeviklerle tanıştı. Bir mitingde, askerler karşısında yaptığı bir konuşmadan ötürü Rus polisince tutuklandı ve Sarıkamış cezaevine konuldu. Sarıkamış cezaevinden çıktıkdan sonra, parti direktifiyle köyüne gider ve orada, köylüler arasında parti çalışmasını yapar. Ne var ki, köydede çarlık müfrezesi peşini bırakmaz ve sonunda sıkışık durumda kalınca gizlice Stavropol'e geçer. 1917-1920 yılları arasında bir Kızıl Muhafız olarak Kuzey Kafkasya’da savaşır ve Ekim Devrimi'nin örgütleyicilerinden biri olur.[2][3]

Riya Teze gazetesinin 25 Mart 1930 tarihli ilk sayısı

Kürtçe’nin ilk romanının sosyalizmi örgütlemek ve Kürt halkının sosyalizme örgütlenmesini sağlamak amacıyla kaleme alınmış olması ondan sonra çıkacak kitapların çizgisini de belirlemiş oldu. Modern Kürt Edebiyatını usta kalemşörlerinden Mehmed Uzun’dan şair Arjen Arî'ye kadar Şemo’dan sonra verilen tüm eserlerde sosyal bir form ya da mesaj eksik olmamıştır. Kürt edebiyat geleneğinin bu köşe taşının sosyalizan yanı “sosyalist gerçekçi” edebiyat geleneğinin de önünü açmıştır.Yanlarında çalıştığı farklı halklardan ailelerin Kürtçe bilmemelerinden ve farklı çevrelerden tanıştığı insanlardan dolayı da Ermenice, Osmanlıca, Rusça, Gürcüce, Almanca ve Azericeyi anadili gibi konuşup yazmaya başlar. Dünyaya açık bu yanı, onun ileride yaptığı tüm işlerde, edebiyatında ve tüm hayatında hızla ilerlemesini sağlamıştır.

1918 yılının Mayıs ayında Rusya Komünist Partisi’ne üye oldu.[4][5] 1920-1921 yıllarında Kuba Rayonu'nda (Azerbaycan) Çeka'nın Gizli Operasyonlar bölümünde, 1921-1922 yıllarında Moskova Çeka'da görev yaptı. 1922-1923 yıllarında Transkafkasya Çeka'ya yöneldi.[6] 1920'de Moskova Lazaryan Enstitüsü'ne kaydoldu ve dört yıllık eğitimin ardından Ermenistan'a geri döndü. 1924-1931 yılları arasında Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi ulusal azınlıklar bölümünde çalıştı. Devlet Maddî Kültür Tarihi Akademisi'nde (Nikolay Yakovleviç Marr'ın danışmanlığında) lisans üstü (aspirant) eğitimini tamamladı. 1930 - 1931 yılları arasında Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi'ne devam etti. 1931-1932 yılları arasında okuduğu Leningrad Tarih Felsefe Dilbilim ve Edebiyat Enstitüsü'nde Kürdoloji bölümünde doçent oldu.[7][8][9][10] 1927'de Ermenistan Kültür ve Eğitim Komiserliği'nin kararıyla Kürtler için Latince bir alfabe oluşturulması kararı alındı ve bu iş Erebê Şemo ile Asuri Kürdolog İsahak Marogulov'a verildi .Bu alfabe, bir yıl sonra başarıyla tamamlanır ki tarihte ilk Kürtçe Latince alfabenin Celadet Elî Bedirxan tarafından yapıldığı bilinir, ama bu kanı kesinlikle yanlıştır. Çünkü bu alfabeyle 25 Mart 1930 günü Riya Teze gazetesi yayın hayatına başlamıştır, oysa Bedirxan, Hawar dergisini Latince alfabeyle 1932'de çıkarmaya başlamıştır.

Şemo, 1959 yılında ise Rejisörlüğünü C. Jamharyan'ın üstlendiği Ermenistan Kürtleri adlı bir filmin senaryosunu yazmıştır.[11] Filmde Ermenistan Kürtlerinin son 40 yılda yaşadığı ekonomik, sosyal ve kültürel değişimleri konu alınır. Kanat Кurdoev gibi bazı Kürt şahsiyetleriyle yapılan söyleşilere de yer verilmiştir. Film yayla yaşamıyla başlar ve daha sonra Alagöz köylerine kadar uzanır, burada Kürtlerin yaşadıkları yeni yaşamlar anlatılır.[12]

Erebê Şemo (ortada) bir grup Kürt ve Ermeni yazar ile birlikte[13]

Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan'da Kürtlerin birleşik bir edebiyat dili oluşturulması için çalıştı. 1930 yılında yayına başlayan ve kuruluşunda önemli bir rol oynadığı “Riya Teze” (Yeni Yol) gazetesinde üç kitabı tefrika edildi: “Emrê Lenîn (Lenin’in Yaşamı), Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi), Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhoz ve köylülere faydaları)”.Riya Teze gazetesi dışında Doğunun Şafağı (Gürcistan) Sovyet Kürdistanı (Azerbaycan) ve Bakinskiy Raboçiy (Azerbaycan) gazetelerinde de çeşitli tarihlerde makaleleri yayınlandı.[14][15][16][17] 1930 yılının Ağustos ayında Ermenistan Hükümeti, Transkafkasya SFSC hükümetinin önerisi üzerine dört yıllık eğitim veren Erivan Transkafkasya Kürt Öğretmen Okulu'nu açmaya karar verdi. 1 Ocak 1931 günü açılan okulun ilk müdürü ünlü yazar Erebê Şemo oldu.[18][19] 1933-1934 öğretim döneminde okulun öğrenci sayısı 101 kişiye kadar ulaşmıştı. Altı yılda pedagoji okulu 70 öğretmen yetiştirdi. Öğrenciler sadece Ermenistan'dan değil Azerbaycan ve Gürcistan'dan da alınmaktaydı. Bu çalışmalar sayesinde birçok Kürt genci yetişti. 1934 yılında Erivan’da düzenlenen Kürdoloji konferansında da önemli bir misyon üstlendi. Edebî çalışmalarından dolayı 1934 yılında Sovyet Yazarlar Birliği'ne alındı.[20][21][22][23] Yazın işleri dışında siyasetle de iç içe olan Şemo birkaç kez Erivan şehir Sovyeti milletvekiliğine seçildi.[24] 1967 yılında da Moskova'da Kürt halk hikayelerinden oluşan bir koleksiyon yayınlamıştır.[25] Şamilov büyük Rus yazarı Maksim Gorki ile de tanışma fırsatı buldu. Gorki Ermenistan'a, başkent Erivan'a geldiğinde Şamilov'un elindeki el yazması romanı “Kürt Çoban”ı değerlendirdi ve roman hakkında “Kürt halkı, kendi yazarı Ereb Şamilov'un diliyle konuşuyor” yorumunu yaptı.[26][5][27][28][29][30][31]

Şamilov'un hatırasına yapılan anıt levha

Sürgün Yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

1937 yılında, Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Sekreteri Aşot Hovhannisyan tutuklandı. Tutuklanınca arşivdeki mektupları arasında Erebê Şemo’nun (Ermenistan'daki Kürtlerin kültürünün ve edebiyatının gelişmesine dikkat etmesini istediği bir mektup yazmıştı.) Aşot Hovhannisyan'a yazdığı mektuba istinaden Hovhannisyan'ın yakın arkadaşı olduğuna karar verildi. Bu yüzden Ocak 1937 başlarında Leningrad'da tutuklandı ve Sibirya’ya sürgün edildi.[5]Burada Rus kökenli olan ikinci eşi Mariya Vasilevna ile tanıştı. (ilk evliliğini de bir Almanla yapmıştı) İkinci evliliğinden Asê ve Zinê isimli iki kızı dünyaya geldi.[32] Sibirya'da sürgündeyken, uzun yıllar hapiste yattı. 19 yıl boyunca ölümcül koşullarda angarya işlerde çalıştırılmıştır. Hatta söylenenlere göre Ereb, anadili Kürtçe'yi unutmamak için sürekli kendi kendine Kürtçe hikayeler anlatır dururmuş. Şemo, Sibirya'daki tüm demiryollarının raylarını döşeme çalışmalarına katıldığını belirterek "O bölgedeki tren raylarının yarısı beni eserimdir" ifadesini kullanmıştır.[33] Hayatının en güzel yırmi yılını saçma ve anlamsız nedenlerle sürgünde, büyük bir eziyet ve yoksulluk içinde geçirdiğini söylemiştir. Stalin'in ölümünden sonra 1956 yılında 19 yıl sonra Ermenistan SSC'ye geri dönmesi için izin verilir.Edebi çalışmalarına kaldığı yerden devam eder.[34] 1978 yılında vefat eden Şamilov, Erivan'daki Panteon mezarlığında toprağa verildi. Yaşadığı Abovyan Sokağı üzerindeki evinin duvarında Rusça mermer bir anıt yapıldı:"Bu evde 1963'den 1978'e kadar Kürt yazar, kamu çalışanı Arab Şamoeviç Şamilov yaşadı".[5]

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Roman[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şivanê Kurmanca (Kürt Çoban) - İlk Kürtçe roman - 1935 Erivan (Kürtçe)[5][35][36], 1931 Moskova (Rusça)[1][37][38]
  • Berbang (Şafak) - (1958)
  • Dimdim (Kela Dimdim - Dimdim Kalesi) - (1966)
  • Jiyana Bextewar (Mutlu Hayat) - (1959)
  • Hopo - (1969)

Hikaye[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hikayetên Gelê Kurd (Kürt Halk Hikâyeleri) - (1967)
  • Kurdên Elegezê (Alagöz Kürtleri) - (1936)

Tiyatro Oyunu[değiştir | kaynağı değiştir]

Makale[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pırsa Derheqa Feodalizme Nava Kurda da (Kürtler Arasındaki Feodal İlişkiler Üzerine) - (1936)[41][34]
  • Terîqa Rêvolûsîya Oktyabrê (Ekim Devrimi Tarihi) - (1930)
  • Çirûskên Şoreşa Oktobirê (Ekim Devrimi'nin Kıvılcımları) - (1972)
  • Kolxoz û Kara Wê Ji Gundîyan re (Kolhoz ve köylülere faydaları) - (1930)
  • Şerê Tarîlka - (1972)

Senaryo[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kurdên Ermenistanê (Ermenistan Kürtleri) - (1959)[12][42]

Biyografi[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Emrê Lenîn (Lenin’in Yaşamı) - (1930)[43]

Diğer eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Kürt Dilinin İzafiyeti, 1933 (Kanat Кurdoev ve İ. Tsukerman ile)[44][45][46]
  • Kurdên Qefqasya (Kafkasya Kürtleri) - (1930)
  • Ekim Devrimi'nden önce Kürtlerin sosyal durumu (1934)[47]
  • Berevok - (1976)
  • Gotinên Pêşiyên Kurdan (Kürt Atasözleri)
  • Derweşen Kurd (Kürt Dervişleri) - (1930)
  • Alav (Yayımlanmayan kitabı)[48]

1929 yılında ise Sovyetler Birliği'nde İsahak Marogulov ile Kürtçe'nin ilk latin alfabesini hazırladılar.[12][49][50]

Ödülleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca 1997'de Ermenistan Yazarlar Birliği tarafından adına ödül töreni düzenlendi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Краткая литературная энциклопедия
  2. ^ Ermenistan SSC Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, Ülkeler ve Halklar - Yakın ve Orta Doğu, Kürtler, 1975, Sayfa 21
  3. ^ Kürtlerin Sovyet Sistemine Entegrasyonu ve Adaptasyonu, Moskova Devlet Üniversitesi, M.B. Lomonosova, 2010
  4. ^ Ermenistan SSC Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü, Ülkeler ve Halklar - Yakın ve Orta Doğu, Kürtler, 1975, Sayfa 21
  5. ^ a b c d e Dr. Eskerê Boyîk, Nûra Elegezê Çend dîdemji edebiyeta Kurdên Ermenistanê
  6. ^ a b Предлагаем вниманию читателей статью о Арабэ Шамо (Шамилов)
  7. ^ Fr. Thomas Bois, O.P. - Les Kurdes, p.38 / Coup D´œıl Sur La Liiterature Kurde p.31
  8. ^ ШАМИЛОВ Араб Шамоевич (лит. имя: Арабэ Шамо) (1897-1978)
  9. ^ РЕПРЕССИРОВАННОЕ ВОСТОКОВЕДЕНИЕ, ВОСТОКОВЕДЫ, ПОДВЕРГШИЕСЯ РЕПРЕССИЯМ В 20—50-е ГОДЫ
  10. ^ Заря Востока О Курдах Закавказья. Часть I
  11. ^ «Зарэ» – первый фильм о езидах
  12. ^ a b c Араб Шамилов
  13. ^ ИНТЕРЕСНЫЕ ВСТРЕЧИ
  14. ^ Заря Востока О Курдах Закавказья. Часть I
  15. ^ [1]
  16. ^ EREBÊ ŞEMO (EREB ŞAMÎLOV)
  17. ^ ИЗ ИСТОРИИ АРМЯНО-КУРДСКОЙ ДРУЖБЫ
  18. ^ Курдская Диаспора В Странах СНГ
  19. ^ Курды, Карлене Чачани, Кандидат исторических наук, Председатель Курдской секции Союза Писателей Армении, главный редактор журнала "Дружба".
  20. ^ Շամիլով, Արաբ, 1897-1978
  21. ^ Шамилов Араб Шамоевич (прозаик)
  22. ^ Шамилов Араб Шамоевич (прозаик)
  23. ^ (•поэт) Шамилов Араб Шамоевич (Арабе Шамо) (прозаик)
  24. ^ Kovara Azadi, "Mırina Ereb Şemo", r.20-22, Cotmeh 1978 (Özgürlük Dergisi, "Ereb Şemo'nun Vefatı",s. 20-22, Ekim 1978)
  25. ^ Курдские народные сказки. Пересказал и обработал для детей Араб Шамилов. Рисунки Н. Кочергина
  26. ^ Erebê Şemo’nun Romanlarında Kürt Folkloru, Ebubekir Gören - Mardin Artuklu Üniversitesi, 2013
  27. ^ Kovara Azadi, "Mırina Ereb Şemo", r.20-22, Cotmeh 1978 (Özgürlük Dergisi, "Ereb Şemo'nun Vefatı",s. 20-22, Ekim 1978)
  28. ^ "Ünlü Yazar Ereb Şemo Vefat Etti", Özgürlük Yolu Dergisi - Ağustos 1978, Sayfa 92 .
  29. ^ Erebê Şemo'nun Dili!, Şeyhmus Diken, 25 Temmuz 2009
  30. ^ "Niviskarê Mezın Ereb Şemo Çu Ser Heqiya Xwe", Roja Welat, 10 Eylül 1978
  31. ^ Kürt aydınlanma tarihinden portreler: Erebê Şemo
  32. ^ Kovara Çira, hejmar 6, havin 1996, r.14 "Çend Rûpel ji jiyana Ereb Şamilov/Wezîrê Eşo" - Çira Dergisi, sayı 6, yaz 1996, s.14 "Ereb Şamilov’un hayatından birkaç yaprak/Wezîrê Eşo" s.14
  33. ^ Deng, Aylık siyasal ve kültürel dergi, Sayı 11, Mart-Nisan 1991 / Perestroyka ve Kürtler - Dr. Kemal Mazhar
  34. ^ a b Мои воспоминания об Арабе Шамилове (Арабе Шамо) Shamilovs Arabe anılarım (Arap, Shamo), АМАРИКЕ САРДАР
  35. ^ Romana kurdî ya yekem »Şivanê Kurmanca« ya Erebê Şemo ye
  36. ^ Большая Советская Энциклопедия (КУ)
  37. ^ Курдский пастух
  38. ^ Большая советская энциклопедия
  39. ^ Ereb Şamîlov "Koçekê Derewîn-1930" Şano, Çetoyê Zêdo
  40. ^ Dramatûrjiya Teatroya Kurdî
  41. ^ РОССИЙСКАЯ ГОСУДАРСТВЕННАЯ БИБЛИОТЕКА
  42. ^ [Հայկ Խաչատրյան Գրական տեղեկատու Սովետական գրող 1986 էջ 423-424]
  43. ^ Курдская литература в СССР
  44. ^ Исаак Иосифович Цукерман/İsaak İosifoviç Tsukerman
  45. ^ ШАМИЛОВ Араб Шамоевич (лит. имя: Арабэ Шамо) (1897-1978)
  46. ^ АКАДЕМИК И. (А. ОРБЕЛИ И КУРДОВЕДБНИЕк. К. КУРДОЕВ (Ленинград)
  47. ^ К 105-Летию Аджие Джнди (1908 – 2013)
  48. ^ Yekemîn Pirtûka fêrbûna zimanê Kurdî bi tîpên latînî:Eskerê Boyîk/Têmûrê Xelîl
  49. ^ Marogulov u Ə. Ş. (1929). Xө-xө hinbuna xөndьna nvisara kyrmançi, Nəşre dəwləţe Şewre Ərmənistane, Revan.
  50. ^ Têmûrê Xelîl: Elfabeya pêşin, romana pêşin û romannivîsê pêşin
  51. ^ Т. АРИСТОВА, доктор исторических наук
  52. ^ Ведомости Верховного совета Союза Советских Социалистических Республик "Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Yüksek Konseyi Bülteni" 1977
  53. ^ File:Шамилов, Араб Шамоевич.jpg
  54. ^ Араб Шамоевич Шамилов - Биография

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]