Yönetim biçimleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Yönetim biçimleri kavramı devletlerin idare şekillerini tanımlamaktadır. Yönetim biçimi ile devletin kuruluşunun ve milletlerin hayat tarzlarının, dünya görüşünün derin bir ilgisi vardır.

Liberal yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Liberalizm: Siyasal, ekonomik ve toplumsal özgürlükleri savunur.
  • Kapitalizm: Sözcük köküne bakıldığında, üretici gücün para ve dolayısıyla sermaye birikimi olduğu savunulur.
  • Cumhuriyet: Genel olarak temsili demokrasinin uygulanmasını ifade eder. Halkın kendisini yönetecek kişileri serbest seçimlerle işbaşına getirmesidir.
  • Demokrasi: Herkesin -veya hak tanınan çoğunlukların- yönetime doğrudan veya dolaylı olarak katılma olanağının bulunmasıdır.
  • Liberteryanizm: Devletin topluma ve ekonomiye müdahalesinin minimize edilmesi gerektiğini savunan görüştür.
  • Merkantilizm: Sermaye birikimi ve ticaretin devletlerin asıl gücünü oluşturduğu savunulur.

Devletçi yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Devletçilik: Devlet ekonomiyi veya sosyal hayatı belirli bir seviyede kontrol eder. Devlet üretime hakim güç olarak ön plana çıkar.
  • Sosyalizm: Devletin, üretim araçlarına (fabrikalara, tarım arazilerine, hayvan çiftliklerine, maden ocaklarına) ve temel tamamlayıcı kurumlarına (bankalar, kooperatifler) mutlak egemen ve sahip olmasıdır.
  • Komünizm: Sınıfsız bir toplum oluşturulmak istenmesidir.
  • Sosyal Demokrasi: Toplum yararına olmak üzere devletin ekonomiye ve sosyal hayata müdahale ettiği bir sistemdir.
  • Demokratik Sosyalizm: İşyerinde demokrasi, işçilerin ve işçi kooperatiflerinin sahip olduğu mülkiyet fikri vardır. Klasik sosyalizmin aksine çok partili sistem savunulur.

Otoriter yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Otoriteryenizm: Bireysel özgürlüklerin kısıtlandığı ve iktidara halkın mutlak itaat etmesi yönünde baskıların yapıldığı bir sistemdir.
  • Otokrasi: Yönetici, bütün siyasi yetkileri tek başına elinde bulundurur veya sonradan toplar. Bir biçimde denetim mekanizmalarının dışında kalmasını sağlayacak bir sistem oluşur.
  • Milliyetçilik: Millet (ulus) kavramını esas alan bir ülke yapılanması öngörülür. Etnik (kabileler şeklinde) veya dinsel (ümmet şeklinde) bir toplumsal birlikteliği reddeder.
  • Militarizm: Askeri örgütlenme ve savaş ekonomisi uygulanır.
  • Totalitarizm: Devletin mutlak üstünlüğü, devlete mutlak itaat öngörülür.
  • Despotluk: Zorbalığı, acımasızlığı araç olarak kullanan bir kişi iktidara mutlak hakimdir. Sivil görünümlü ancak baskıya dayalı bir rejim vardır. Hızla diktatörlüğe dönüşebilir.

Faşizan yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Faşizm: Lider sultası vardır ve ona tartışmasız itaat edilir. Irkçı örgütlenmeler ve söylemler bu tip bir siyasal sistemin odak noktasında yer alır. Günümüzde Neo-Faşizm adı verilen bir alt türü de bulunur.
  • Nasyonal sosyalizm (Nazizim): Güç birliğini esas alan bir toplum birlikteliği fikrine dayanır. Günümüzde Neo-Nazizm adı verilen bir alt türü de bulunur.

Monarşik yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Monarşi: Tek kişinin iktidara mutlak hakim olmasıdır.
  • Mutlakiyet: Hükümdarın yetkileri mutlak ve paylaşılamazdır. (Monarşinin bir alt türü olarak ele alınmalıdır.)
  • Meşrutiyet: Hükümdarı çeşitli ölçülerde denetleyebilen ve iktidar yetkisini farklı düzeylerde paylaşabilen bir meclisin / parlamentonun bulunması halidir. (Monarşinin bir alt türü olarak ele alınmalıdır.)
  • Sembolik monarşi: Hükümdarın hükmetme gücü elinden alınmış, kraliyet kavramı tamamen sembolik bir duruma gelmiştir. Fiili yönetim yetkisi, parlamentolara ve hükûmetlere aittir.

Oligarşik yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Oligarşi: Ülkedeki küçük bir grubun, veya bir sınıfın yönetim yetkisine sahip olması durumudur.
  • Plütokrasi: Zenginler sınıfının ülkeyi yönetmesidir. (Timokrasi sözcüğü de benzer bir yönetim biçimini ifade eder.)
  • Teknokrasi: Bilginlerin, akademisyenlerin iktidarıdır.
  • Aristokrasi: Seçkinler veya soylular sınıfı ülkeyi yönetir.
  • Teokrasi: Ülkeyi din adamları sınıfının yönetmesidir.
  • Jüristokrasi: Yargıçlar sınıfına yönetim hakkı tanınmasıdır. (Kritarşi sözcüğü de benzer bir yönetim biçimini ifade eder.)
  • Stratokrasi: Askeri sınıfın egemenliğine dayalı bir yönetim şeklidir.
  • Meritokrasi: Liyakata dayalı olarak sınavla işbaşına gelen bir sınıfa yönetim hakkı tanınmıştır.
  • Etnokrasi: Ülke yönetiminin baskın olan etnik grubun kontrolünde olduğu ve bu kontrolün yönetimdeki grubun çıkarlarını ilerletmek için kullanıldığı sosyolojik, siyasal veya toplumsal sistemdir.

Federatif yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Federasyon: İçişlerinde bağımsız ama daha büyük bir devlet yapısına da sıkı sıkıya bağlı, çeşitli nedenlerle dışişlerinde bağımsız davranamayan devletçiklerin birleşmesiyle oluşan kapsayıcı bir devlettir.
  • Konfederasyon: Hem içişlerinde hem de dışişlerinde bağımsız olan, ancak ortak ve sınırlı çıkarlarını birlikte gerçekleştirmek amacıyla, bir antlaşma ile kurulan topluluklardır.

Anarşi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Siyasal Sistemler, Ahmet Taner Kışlalı, İmge Kitabevi Yayınları / Siyaset Dizisi, Ankara, 2006, ISBN : 9789755330082
  • Thomas Bernauer, Detlef Jahn, Patrick Kuhn, Stefanie Walter: Einführung in die Politikwissenschaft. Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2009, ISBN 978-3-832-93807-9. (Almanca)
  • Göze, Ayferi: (1987) Siyasal Düşünceler ve Yönetimler, Beta Yayınları, İstanbul.
  • Lawrence Krader, (1968), Formation of the state. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall. p. 118. (İngilizce)