Askerî darbe

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası, cuntacılar tarafından askerî darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir.[1] Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir.

Darbeciler genellikle ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilerek iktidarı ele geçirerek, lideri devirir; radyo, TV gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar; elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır.

Askerî darbe sonrası hükûmet şekilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Darbe sonrasında ordu kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika'da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika'da ve Türkiye'de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Millî Birlik Komitesi ya da Millî Güvenlik Kurulu, ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş; aynı zamanda Kurucu Meclis ya da Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ya da MGK karşısında bir hayli zayıf bir de meclis oluşturulmuştur.

Dünyada darbeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799'da Napolyon da Fransa'da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı.

Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika'da Arjantin, Şili, Asya'da Birmanya (Myanmar),[2] Afrika'da ve Avrupa'da Yunanistan, Asya'da Türkiye[3] gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlenmiştir.

20. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yagınlaştı: Latin Amerika'da, Asya'da, Afrika'da, Avrupa'da. 1980'lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır.

Şili[değiştir | kaynağı değiştir]

Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili'de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende'nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir.

Venezuela[değiştir | kaynağı değiştir]

2002'de Venezuela'da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez'e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bunun gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez'e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu.

Türkiye[değiştir | kaynağı değiştir]

TSK, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir.[4][5] Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesinde yer alan "Madde 35 - Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır."[6] hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi'nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.[7]

Türkiye 1950 yılındaki demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yaptığı dönemden sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen[4] neredeyse her on yılda bir askerî müdahalelerle kesintiye uğradı.[5] 27 Mayıs 1960'ta ve 12 Eylül 1980 tarihlerinde ordu darbe ile yönetime el koyarken, 12 Mart 1971 ve 28 Şubat 1997'de hükûmeti istifaya zorladı. Ayrıca sonuncusu 15 Temmuz 2016'da olmak üzere pek çok başarısız darbe girişimi ve ayaklanma da yaşandı.

Yunanistan'ın NATO'ya alınması[değiştir | kaynağı değiştir]

NATO'nun askerî kanadından 1974'te çıkan Yunanistan'ın, karşılığında Türkiye'ye hiçbir taviz verilmeden 1981'de veto edilmeden tekrar NATO'ya kabulü de ancak 12 Eylül 1980 darbesinden sonra mümkün olabilmiştir.

Şimdiki durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke Yönetim Şekli Askerî Müdahale Tarihi Olay
Fiji Fiji Parlamenter cumhuriyet 5 Aralık 2006 2006 Fiji Darbesi
Kuzey Kore Kuzey Kore Tek Parti Rejimi 5 Eylül 1998 Kuzey Kore Ulusal Savunma Komisyonu kendisini yüksek makam ilan etti
Tayland Tayland Krallığı Meşruti monarşi 22 Mayıs 2014 2014 Tayland Darbesi

Tarihte darbe yaşanmış ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Afrika[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey ve Güney Amerika[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Arjantin Arjantin:1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983
  • Bolivya Bolivya:1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982
  • Brezilya Brezilya:1889-1891,1930-1946,1964-1985
  • Şili Şili:1924-1925,1927-1931,1973-1990
  • Kolombiya Kolombiya:1953–1958
  • Kosta Rika Kosta Rika:1868-1870,1876-1882,1917-1919
  • Küba Küba:1933,1952-1959
  • Dominik Cumhuriyeti Dominik Cumhuriyeti:1899,1930-1961
  • Ekvador Ekvador:1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979
  • El Salvador El Salvador:1885-1911,1931-1979
  • Guatemala Guatemala:1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986
  • Haiti Haiti:1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994
  • Honduras Honduras:1956-1957,1963-1971,1972-1982
  • Meksika Meksika:1876,1877-1880,1884-1911
  • Nikaragua Nikaragua:1937-1956,1967-1979
  • Panama Panama:1968-1989
  • Paraguay Paraguay:1940-1948,1954-1989
  • Peru Peru:1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980
  • Surinam Surinam:1980-1988
  • Uruguay Uruguay:1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985
  • Venezuela Venezuela:1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958

Asya, Pasifik ve Ortadoğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupa[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakın tarihte darbeyle işbaşına gelen darbeciler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıl Ülke Darbeci
1960 Türkiye Türkiye Cemal Gürsel
1967 Yunanistan Yunanistan Yorgo Papadopulos
1968 Irak Irak Saddam Hüseyin
1969 Libya Libya Muammer Kaddafi
1970 Umman Umman Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd
1973 Şili Şili Augusto Pinochet
1978 Pakistan Pakistan Ziya ül Hak
1979 Ekvator Ginesi Ekvator Ginesi Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
1980 Türkiye Türkiye Kenan Evren
1984 Gine Gine Lansana Conté
1987 Burkina Faso Burkina Faso Blaise Compaoré
1987 Tunus Tunus Zeynel Abidin Bin Ali
1988 Myanmar Myanmar Than Shwe
1989 Sudan Sudan Ömer el-Beşir
1994 Gambiya Gambiya Yahya Jammeh*
1995 Katar Katar Hamad bin Halife es-Sani
1999 Pakistan Pakistan Pervez Müşerref
2003 Orta Afrika Cumhuriyeti Orta Afrika Cumhuriyeti François Bozizé*
2006 Fiji Fiji Frank Bainimarama
2008 Moritanya Moritanya Muhammed Veled Abdül Aziz
2009 Madagaskar Madagaskar Andry Rajoelina
2009 Honduras Honduras Roberto Micheletti
2013 Mısır Mısır Abdülfettah El Sisi
2014 Tayland Tayland Prayuth Chan-ocha

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://yenisafak.com.tr/yazarlar/?i=10043&y=AliBayramoglu
  2. ^ "STAR - Haberler, Son Dakika, Haber, Son Dakika Haberleri". Star.com.tr. 13 Şubat 1998 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Nisan 2021. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 14 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2009. 
  4. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 26 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Haziran 2009. 
  5. ^ a b http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=251522
  6. ^ "TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ İÇ HİZMET KANUNU, Kabul Tarihi: 04/01/1961". 26 Ekim 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2012. 
  7. ^ Kanlı 1 Mayıs, Maraş ve Çorum darbe için yapıldı[ölü/kırık bağlantı]